Lokuttarakathāvaṇṇanā
43. Idāni
V2.207 lokuttaradhammavatiyā dhammacakkakathāya anantaraṃ kathitāya lokuttarakathāya apubbatthānuvaṇṇanā .Tattha lokuttarapadassa attho niddesavāre āvi bhavissati .
Cattāro satipaṭṭhānātiādayo sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā yathāyogaṃ maggaphalasampayuttā .
Te bujjhanaṭṭhena bodhīti evaṃladdhanāmassa ariyassa pakkhe bhavattā bodhipakkhiyā nāma .
Pakkhe bhavattāti upakārabhāve ṭhitattā .
Tesu ārammaṇesu okkantitvā pakkhanditvā upaṭṭhānato upaṭṭhānaṃ , satiyeva upaṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ .
Kāyavedanācittadhammesu panassa asubhadukkhāniccānattākāragahaṇavasena subhasukhaniccaattasaññāpahānakiccasādhanavasena ca pavattito catudhā bhedo hoti .
Tasmā cattāro satipaṭṭhānāti vuccati .
Padahanti
M2.224 etenāti padhānaṃ , sobhanaṃ padhānaṃ sammappadhānaṃ , sammā vā padahanti etenāti sammappadhānaṃ , sobhanaṃ vā taṃ kilesavirūpapavattavirahitato padhānañca hitasukhanipphādakaṭṭhena seṭṭhabhāvāvahanato padhānabhāvakaraṇato vāti sammappadhānaṃ .Vīriyassetaṃ adhivacanaṃ .
Tayidaṃ uppannānuppannānaṃ akusalānaṃ pahānānuppattikiccaṃ , anuppannuppannānañca kusalānaṃ uppattiṭṭhitikiccaṃ sādhayatīti catubbidhaṃ hoti .
Tasmā cattāro sammappadhānāti vuccati .
Nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena , ijjhanti etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena iddhi , tassā sampayuttāya pubbaṅgamaṭṭhena phalabhūtāya pubbabhāgakāraṇaṭṭhena ca iddhiyā pādoti iddhipādo .
So chandavīriyacittavīmaṃsāvasena catubbidhova hoti .
Tasmā cattāro iddhipādāti vuccati .
Assaddhiyakosajjapamādavikkhepasammohānaṃ abhibhavanato abhibhavanasaṅkhātena adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ .
Assaddhiyādīhi
P3.619 anabhibhavanīyato akampiyaṭṭhena balaṃ .Tadubhayampi saddhāvīriyasatisamādhipaññāvasena pañcavidhaṃ hoti .
Tasmā pañcindriyāni pañca balānīti vuccanti .
Bujjhanakasattassa pana aṅgabhāvena satiādayo satta dhammā bojjhaṅgā , niyyānaṭṭhena ca sammādiṭṭhiādayo aṭṭha maggaṅgā honti .
Tena vuccati satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti .
Iti
V2.208 ime sattatiṃsa bodhipakkhiyā dhammā pubbabhāge lokiyavipassanāya vattamānāya cuddasavidhena kāyaṃ pariggaṇhato ca kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ , navavidhena vedanaṃ pariggaṇhato ca vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ , soḷasavidhena cittaṃ pariggaṇhato ca cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ , pañcavidhena dhamme pariggaṇhato ca dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ .Iti imasmiṃ attabhāve anuppannapubbaṃ parassa uppannaṃ akusalaṃ disvā ‘‘ yathā paṭipannassa tassa taṃ uppannaṃ , na tathā paṭipajjissāmi , evaṃ me etaṃ nuppajjissatī ’’ ti tassa anuppādāya vāyamanakāle paṭhamaṃ sammappadhānaṃ , attano samudācārappattamakusalaṃ disvā tassa pahānāya vāyamanakāle dutiyaṃ , imasmiṃ attabhāve anuppannapubbaṃ jhānaṃ vā vipassanaṃ vā uppādetuṃ vāyamantassa tatiyaṃ , uppannaṃ yathā na parihāyati , evaṃ punappunaṃ uppādentassa catutthaṃ sammappadhānaṃ .
Chandaṃ dhuraṃ katvā kusaluppādanakāle chandiddhipādo , vīriyaṃ , cittaṃ , vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvā kusaluppādanakāle vīmaṃsiddhipādo .
Micchāvācāya viramaṇakāle sammāvācā
M2.225 , micchākammantā , micchājīvā viramaṇakāle sammājīvoti evaṃ nānācittesu labbhanti .Catumaggakkhaṇe pana ekacitte labbhanti , phalakkhaṇe ṭhapetvā cattāro sammappadhāne avasesā tettiṃsa labbhanti .
Evaṃ ekacitte labbhamānesu cetesu ekāva nibbānārammaṇā sati kāyādīsu subhasaññādipahānakiccasādhanavasena ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā ’’ ti vuccati .
Ekameva ca vīriyaṃ anuppannuppannānaṃ anuppādādikiccasādhanavasena ‘‘ cattāro sammappadhānā ’’ ti vuccati .
Sesesu hāpanavaḍḍhanaṃ natthi .
Apica tesu –
Nava ekavidhā eko , dvedhātha catupañcadhā ;
Aṭṭhadhā navadhā ceva , iti chaddhā bhavanti te .
Nava
P3.620 ekavidhāti chando cittaṃ pīti passaddhi upekkhā saṅkappo vācā kammanto ājīvoti ime nava chandiddhipādādivasena ekavidhāva honti , aññakoṭṭhāsaṃ na bhajanti .Eko dvedhāti saddhā indriyabalavasena dvedhā ṭhitā .
Atha catupañcadhāti athañño eko catudhā , añño pañcadhā ṭhitoti attho .
Tattha samādhi eko indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgavasena catudhā ṭhito , paññā tesaṃ catunnaṃ iddhipādakoṭṭhāsassa ca vasena pañcadhā .
Aṭṭhadhā navadhā cevāti aparo eko aṭṭhadhā , eko navadhā ṭhitoti attho .
Catusatipaṭṭhānaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgavasena sati aṭṭhadhā ṭhitā , catusammappadhānaiddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgavasena vīriyaṃ navadhāti .
Evaṃ –
Cuddaseva
V2.209 asambhinnā , hontete bodhipakkhiyā ;Koṭṭhāsato sattavidhā , sattatiṃsa pabhedato .
Sakiccanipphādanato , sarūpena ca vuttito ;
Sabbeva ariyamaggassa , sambhave sambhavanti te .
Evaṃ maggaphalasampayutte sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme dassetvā puna te maggaphalesu saṅkhipitvā cattāro ariyamaggā cattāri ca sāmaññaphalānīti āha .
Samaṇabhāvo sāmaññaṃ , catunnaṃ ariyamaggānametaṃ nāmaṃ .
Sāmaññānaṃ phalāni sāmaññaphalāni .
Nibbānaṃ pana sabbehi asammissameva .
Iti vitthārato sattatiṃsabodhipakkhiyacatumaggacatuphalanibbānānaṃ vasena chacattālīsa
M2.226 lokuttaradhammā , tato saṅkhepena catumaggacatuphalanibbānānaṃ vasena nava lokuttaradhammā , tatopi saṅkhepena maggaphalanibbānānaṃ vasena tayo lokuttaradhammāti veditabbaṃ .Satipaṭṭhānādīnaṃ maggaphalānañca lokuttaratte vutte taṃsampayuttānaṃ phassādīnampi lokuttarattaṃ vuttameva hoti .
Padhānadhammavasena pana satipaṭṭhānādayova vuttā .
Abhidhamme ( dha . sa .277 ādayo ,505 ādayo ) ca lokuttaradhammaniddese maggaphalasampayuttānaṃ phassādīnaṃ lokuttarattaṃ vuttamevāti .
Lokaṃ tarantīti lokaṃ atikkamanti .
Sabbamidha īdisaṃ vattamānakālavacanaṃ cattāro ariyamagge sandhāya vuttaṃ .
Sotāpattimaggo hi apāyalokaṃ tarati , sakadāgāmimaggo kāmāvacaralokekadesaṃ
P3.621 tarati , anāgāmimaggo kāmāvacaralokaṃ tarati , arahattamaggo rūpārūpāvacaralokaṃ tarati .Lokā uttarantīti lokā uggacchanti .
Lokatoti ca lokamhāti ca tadeva nissakkavacanaṃ visesetvā dassitaṃ .
Lokaṃ samatikkamantīti paṭhamaṃ vuttatthameva .
Tattha upasaggatthaṃ anapekkhitvā vuttaṃ , idha saha upasaggatthena vuttaṃ .
Lokaṃ samatikkantāti yathāvuttaṃ lokaṃ sammā atikkantā .
Sabbamidha īdisaṃ atītakālavacanaṃ phalanibbānāni sandhāya vuttaṃ , sotāpattiphalādīni hi yathāvuttaṃ lokaṃ atikkamitvā ṭhitāni , sadā nibbānaṃ sabbalokaṃ atikkamitvā ṭhitaṃ .
Lokena atirekāti lokato adhikabhūtā .
Idaṃ sabbepi lokuttaradhamme sandhāya vuttaṃ .
Nissarantīti niggacchanti .
Nissaṭāti niggatā .
Loke na tiṭṭhantītiādīni aṭṭhārasa vacanāni sabbalokuttaresupi yujjanti .
Na tiṭṭhantīti loke apariyāpannattā vuttaṃ .
Loke na limpantīti khandhasantāne vattamānāpi tasmiṃ na limpantīti attho .
Lokena na limpantīti
V2.210 akatapaṭivedhānaṃ kenaci cittena , katapaṭivedhānaṃ akusalena appamattenapi cittena na limpantīti attho .Asaṃlittā anupalittāti upasaggena visesitaṃ .
Vippamuttāti alittattameva nānābyañjanena visesitaṃ .
Ye keci hi yattha yena vā alittā , te tattha tena vā vippamuttā honti .
Lokā vippamuttātiādīni tīṇi nissakkavasena vuttāni .
Visaññuttāti vippamuttattavisesanaṃ .
Ye keci hi yattha yena yato vippamuttā , te tattha
M2.227 tena tato visaññuttā nāma honti .Lokā sujjhantīti lokamalaṃ dhovitvā lokā sujjhanti .
Visujjhantīti tadeva upasaggena visesitaṃ .
Vuṭṭhahantīti uṭṭhitā honti .
Vivaṭṭantīti nivaṭṭanti .
Na sajjantīti na lagganti .
Na gayhantīti na gaṇhīyanti .
Na bajjhantīti na bādhīyanti .
Samucchindantīti appavattiṃ karonti .
Yathā ca lokaṃ samucchinnattāti , tatheva ‘‘ lokā visuddhattā ’’ tiādi vuttameva hoti .
Paṭippassambhentīti nirodhenti .
Apathātiādīni cattāri sabbesupi lokuttaresu yujjanti .
Apathāti amaggā .
Agatīti appatiṭṭhā .
Avisayāti anāyattā .
Asādhāraṇāti asamānā .
Vamantīti uggilanti .
Na paccāvamantīti vuttapaṭipakkhanayena vuttaṃ , vantaṃ puna na adantīti attho .
Etena vantassa suvantabhāvo vutto hoti .
Anantaradukattayepi eseva nayo .
Visīnentīti vikiranti vimuccanti , na bandhantīti attho .
Na ussīnentīti na vikiranti na vimuccanti .
‘‘ Visinentī ’’ ti ‘‘ na ussinentī ’’ ti rassaṃ katvā pāṭho sundaro .
Vidhūpentīti nibbāpenti .
Na
P3.622 saṃdhūpentīti na ujjalanti .Lokaṃ samatikkamma abhibhuyya tiṭṭhantīti sabbepi lokuttarā dhammā lokaṃ sammā atikkamitvā abhibhavitvā ca tiṭṭhantīti lokuttarā .
Sabbehipi imehi yathāvuttehi pakārehi lokuttarānaṃ lokato uttarabhāvo adhikabhāvo ca vutto hotīti .
Lokuttarakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .