3. Samādhibhāvanāmayañāṇaniddesavaṇṇanā
43. Samādhibhāvanāmayañāṇaniddese
P1.230 ādito tāva ekakato paṭṭhāya yāva dasakā samādhippabhedaṃ dassento eko samādhītiādimāha .Tattha cittassa ekaggatāti nānārammaṇavikkhepābhāvato ekaṃ ārammaṇaṃ aggaṃ uttamaṃ assāti ekaggo , ekaggassa bhāvo ekaggatā .
Sā pana ekaggatā cittassa , na sattassāti dassanatthaṃ ‘‘ cittassā ’’ ti vuttaṃ .
Duke lokiyoti loko vuccati lujjanapalujjanaṭṭhena vaṭṭaṃ , tasmiṃ pariyāpannabhāvena loke niyuttoti lokiyo .
Lokuttaroti uttiṇṇoti uttaro , loke apariyāpannabhāvena lokato uttaroti lokuttaro .
Tike savitakko ca so savicāro cāti savitakkasavicāro .
Evaṃ avitakkaavicāro .
Vitakkavicāresu vicārova mattā pamāṇaṃ etassāti vicāramatto , vicārato utthari vitakkena saddhiṃ sampayogaṃ na gacchatīti attho .
Avitakko ca so vicāramatto cāti avitakkavicāramatto .
Tīsupi vicchedaṃ katvāpi paṭhanti .
Catukkapañcakā vuttatthā
M1.214 .Chakke punappunaṃ uppajjanato satiyeva anussati , pavattitabbaṭṭhānamhiyeva vā pavattattā saddhāpabbajitassa kulaputtassa anurūpā satītipi anussati , buddhaṃ ārabbha uppannā anussati ba uddhānussati .
Arahatādibuddhaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Tassā buddhānussatiyā
V1.196 vasena cittassa ekaggatāyeva uddhaccasaṅkhātassa vikkhepassa paṭipakkhabhāvato na vikkhepoti avikkhepo .Dhammaṃ ārabbha uppannā anussati dhammānussati .
Svākkhātatādidhammaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Saṅghaṃ ārabbha uppannā anussati saṅghānussati .
Suppaṭipannatādisaṅghaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ
P1.231 .Sīlaṃ ārabbha uppannā anussati sīlānussati .
Attano akhaṇḍatādisīlaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Cāgaṃ ārabbha uppannā anussati cāgānussati .
Attano muttacāgatādicāgaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Devatā ārabbha uppannā anussati devatānussati .
Devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano saddhādiguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Sattake samādhikusalatāti ekavidhādibhedena anekabhede samādhimhi ‘‘ ayamevaṃvidho samādhi , ayamevaṃvidho samādhī ’’ ti chekabhāvo .
Samādhiparicchedakapaññāyetaṃ adhivacanaṃ .
Samādhiuppādanavidhānepi chekabhāvo samādhikusalatā .
Samādhissa samāpattikusalatāti uppāditassa samādhissa samāpajjane chekabhāvo .
Etena samāpajjanavasitā vuttā hoti .
Samādhissa ṭhitikusalatāti samāpannassa samādhissa santativasena yathāruci ṭhapane chekabhāvo .
Etena adhiṭṭhānavasitā vuttā hoti .
Atha vā nimittaggahaṇena cassa puna te ākāre sampādayato appanāmattameva ijjhati , na ciraṭṭhānaṃ .
Ciraṭṭhānaṃ pana samādhiparipanthānaṃ dhammānaṃ suvisodhitattā hoti .
Yo hi bhikkhu kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhi kāmacchandaṃ na suṭṭhu vikkhambhetvā , kāyapassaddhivasena kāyaduṭṭhullaṃ na suppaṭippassaddhaṃ katvā , ārambhadhātumanasikārādivasena thinamiddhaṃ na suṭṭhu paṭivinodetvā , samathanimittamanasikārādivasena uddhaccakukkuccaṃ na suṭṭhu samūhataṃ katvā , aññepi samādhiparipanthe dhamme na suṭṭhu visodhetvā jhānaṃ samāpajjati , so avisodhitaṃ āsayaṃ paviṭṭhabhamaro viya , asuddhaṃ uyyānaṃ paviṭṭharājā viya ca khippameva nikkhamati .
Yo pana samādhiparipanthe
M1.215 dhamme suṭṭhu visodhetvā jhānaṃ samāpajjati , so suvisodhitaṃ āsayaṃ paviṭṭhabhamaro viya , suparisuddhaṃ uyyānaṃ paviṭṭharājā viya ca sakalampi divasabhāgaṃ antosamāpattiyaṃyeva hoti .Tenāhu porāṇā –
‘‘ Kāmesu chandaṃ paṭighaṃ vinodaye , uddhaccathīnaṃ vicikicchapañcamaṃ ;
Vivekapāmojjakarena cetasā , rājāva suddhantagato tahiṃ rame ’’ ti
P1.232 .Tasmā
V1.197 ‘‘ ciraṭṭhitikāmena pāripanthikadhamme sodhetvā jhānaṃ samāpajjitabban ’’ ti vuttattā taṃ vidhiṃ sampādetvā samādhissa ciraṭṭhitikaraṇe chekabhāvoti vuttaṃ hoti .Samādhissa vuṭṭhānakusalatāti santativasena yathāruci pavattassa samādhissa yathāparicchinnakāleyeva vuṭṭhānena samādhissa vuṭṭhāne chekabhāvo .
‘‘ Yassa hi dhammaṃ puriso vijaññā ’’ tiādīsu ( jā .1.10.152) viya nissakkatthe vā sāmivacanaṃ katanti veditabbanti .
Etena vuṭṭhānavasitā vuttā hoti .
Samādhissa kallatākusalatāti agilānabhāvo arogabhāvo kallatā .
Gilāno hi akallakoti vuccati .
Vinayepi vuttaṃ ‘‘ nāhaṃ , bhante , akallako ’’ ti ( pārā .151).
Anaṅgaṇasuttavatthasuttesu ( ma . ni .1.57 ādayo ,70 ādayo ) vuttānaṃ jhānapaṭilābhapaccanīkānaṃ pāpakānaṃ icchāvacarānaṃ abhāvena ca abhijjhādīnaṃ cittassa upakkilesānaṃ vigamena ca samādhissa agilānabhāvakaraṇe chekabhāvo samādhissa kallatākusalatā , kilesagelaññarahitabhāve kusalatāti vuttaṃ hoti .
Atha vā kallatāti kammaññatā kammaññatāpariyāyattā kallavacanassa .
‘‘ Yā cittassa akallatā akammaññatā ’’ ti ( dha . sa .1162) hi vuttaṃ ‘‘ kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittan ’’ ti ( dī . ni .1.298; ma . ni .2.395; mahāva .26) ca .
Ettha kallasaddo kammaññattho .
Tasmā kasiṇānulomato kasiṇapaṭilomato kasiṇānulomapaṭilomato jhānānulomato jhānapaṭilomato
M1.216 jhānānulomapaṭilomato jhānukkantikato kasiṇukkantikato jhānakasiṇukkantikato aṅgasaṅkantito ārammaṇasaṅkantito aṅgārammaṇasaṅkantito aṅgavavatthānato ārammaṇavavatthānatoti imehi cuddasahi ākārehi , aṅgārammaṇavavatthānatoti iminā saha pañcadasahi vā ākārehi cittaparidamanena samādhissa kammaññabhāvakaraṇe kusalabhāvoti vuttaṃ hoti .Samādhissa gocarakusalatāti samādhissa gocaresu kasiṇādīsu ārammaṇesu taṃ taṃ jhānaṃ samāpajjitukāmatāya yathāruci āvajjanakaraṇavasena tesu ārammaṇesu chekabhāvo .
Etena kasiṇāvajjanavasena āvajjanavasitā vuttā hoti .
Atha vā tasmiṃ tasmiṃ disābhāge kasiṇapharaṇavasena evaṃ
P1.233 phuṭṭhassa kasiṇassa ciraṭṭhānavasena ca samādhissa gocaresu chekabhāvo .Samādhissa abhinīhārakusalatāti ekattanayena heṭṭhāheṭṭhāsamādhiṃ uparūparisamādhibhāvūpanayanena
V1.198 abhinīharaṇe abhininnāmane chekabhāvo .Upacārajjhānañhi vasippattaṃ paṭhamajjhānatthāya vipassanatthāya vā abhinīharati , evaṃ paṭhamajjhānādīni dutiyajjhānādiatthāya vipassanatthāya vā , catutthajjhānaṃ arūpasamāpattatthāya abhiññatthāya vipassanatthāya vā , ākāsānañcāyatanādayo viññāṇañcāyatanādiatthāya vipassanatthāya vā abhinīharatīti evaṃ samādhissa tattha tattha abhinīhārakusalatā .
Yasmā pana kusalatā nāma paññā , sā samādhi na hoti , tasmā samādhipariṇāyakapaññāvasena sattavidho samādhi vuttoti veditabbo .
Keci pana ācariyā ‘‘ samādhikusalatāti yena manasikārena cittaṃ na vikkhipati , tattha kusalatā .
Samāpattikusalatāti yena manasikārena samāpajjantassa jhānaṅgāni pātubhavanti , tattha kusalatā .
Ṭhitikusalatāti yena manasikārena appito samādhi na vikkhipati , tattha kusalatā .
Vuṭṭhānakusalatāti nīvaraṇavuṭṭhānaṃ jānāti paṭhamajjhāne , aṅgavuṭṭhānaṃ jānāti tīsu jhānesu , ārammaṇavuṭṭhānaṃ jānāti arūpasamāpattīsu , vikkhepavuṭṭhānaṃ jānāti visayādhimattesu , sacchandavuṭṭhānaṃ jānāti pariyantakāle ca avasānakaraṇīyakāle ca .
Kallatākusalatāti cittaphāsutāya
M1.217 sarīraphāsutāya āhāraphāsutāya senāsanaphāsutāya puggalaphāsutāya ca samādhissa kallatā hotīti jānāti .Gocarakusalatāti ārammaṇassa paricchedaṃ kātuṃ jānāti , disāpharaṇaṃ kātuṃ jānāti , vaḍḍhetuṃ jānāti .
Abhinīhārakusalatāti tattha tattha sammā manasikārena cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti , upacāre vasippatte paṭhamajjhāne abhinīharati , evaṃ uparūparijhānesu abhiññāsu arūpasamāpattīsu vipassanāsu ca abhinīharati .
Evaṃ tattha tattha abhinīhārakusalatā ’’ ti evametesaṃ padānaṃ atthaṃ vaṇṇayanti .
Aṭṭhakaṃ vuttatthameva .
Navake rūpāvacaroti ‘‘ katame dhammā rūpāvacarā ?
Heṭṭhato
P1.234 brahmapārisajjaṃ pariyantaṃ karitvā uparito akaniṭṭhe deve antokaritvā ’’ tiādinā ( dha . sa .1289) nayena vuttesu rūpāvacaradhammesu pariyāpanno .Tatrāyaṃ vacanattho – rūpakkhandhasaṅkhātaṃ rūpaṃ ettha avacarati , na kāmoti rūpāvacaro .
Rūpakkhandhopi hi rūpanti vuccati ‘‘ rūpakkhandho rūpan ’’ tiādīsu ( yama .1. khandhayamaka .2) viya .
So pana brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmānaṃ parittābhaappamāṇābhaābhassarānaṃ parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhānaṃ asaññasattavehapphalānaṃ avihātappasudassasudassīakaniṭṭhānañca vasena soḷasavidho padeso .
So rūpāvacarasaṅkhāto padeso uttarapadalopaṃ katvā ‘‘ rūpan ’’ ti vuccati , tasmiṃ rūpe avacaratīti rūpāvacaro .
Rūpabhavo vā rūpaṃ , tasmiṃ avacaratīti rūpāvacaraṃ .
Kiñcāpi hi eso samādhi kāmabhavepi avacarati , yathā pana saṅgāme avacaraṇato saṅgāmāvacaroti laddhanāmo nāgo nagare carantopi
V1.199 saṅgāmāvacaroti vuccati , thalacarā jalacarā ca pāṇino athale ajale ca ṭhitāpi thalacarā jalacarāti vuccanti , evamayaṃ aññattha avacarantopi rūpāvacaroti vutto .Apica rūpabhavasaṅkhāte rūpe paṭisandhiṃ avacāretītipi rūpāvacaro .
Hīnoti lāmako .
Hīnuttamānaṃ majjhe bhavo majjho .
Majjhimotipi pāṭho , soyevattho .
Padhānabhāvaṃ nīto paṇīto , uttamoti attho .
Ete pana āyūhanavasena veditabbā .
Yassa hi āyūhanakkhaṇe chando vā hīno hoti vīriyaṃ vā cittaṃ vā vīmaṃsā vā , so hīno nāma .
Yassa te dhammā majjhimā , so majjhimo .
Yassa
M1.218 paṇītā , so paṇīto .Uppāditamatto vā hīno , nātisubhāvito majjhimo , atisubhāvito vasippatto paṇīto .
Arūpāvacaro rūpāvacare vuttanayānusārena veditabbo .
Suññato samādhītiādīsu ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā anattā ’’ ti vipassanāpaṭipāṭiyā vipassantassa anattānupassanāya maggavuṭṭhāne jāte yasmā sā vipassanā attavirahitesu saṅkhāresu suññato pavattā , tasmā suññatā nāma hoti .
Tāya siddho ariyamaggasamādhi suññato samādhi nāma hoti , suññatavasena pavattasamādhīti attho .
Vipassanāya pavattākārena hi so pavattati .
Aniccānupassanāya maggavuṭṭhāne jāte yasmā sā vipassanā niccanimittapaṭipakkhavasena
P1.235 pavattā , tasmā animittā nāma hoti .Tāya siddho ariyamaggasamādhi animitto samādhi nāma hoti , niccanimittavirahito samādhīti attho .
Vipassanāya pavattākārena hi so pavattati .
Dukkhānupassanāya maggavuṭṭhāne jāte yasmā sā vipassanā paṇidhipaṭipakkhavasena pavattā , tasmā appaṇihitā nāma hoti .
Tāya siddho ariyamaggasamādhi appaṇihito samādhi nāma hoti , paṇidhivirahito samādhīti attho .
Vipassanāya pavattākārena hi so pavattati .
Tādisā eva tayo phalasamādhayopi etehiyeva tīhi samādhīhi gahitā hontīti veditabbā .
Lokuttarasamādhīnaṃ pana paṇītattā hīnādibhedo na uddhaṭo .
Dasake uddhumātakasaññāvasenātiādīsu bhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena uddhumātattā uddhumātaṃ , uddhumātameva uddhumātakaṃ , paṭikūlattā vā kucchitaṃ uddhumātanti uddhumātakaṃ .
Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .
Vinīlaṃ vuccati viparibhinnavaṇṇaṃ , vinīlameva vinīlakaṃ , paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ .
Maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa , pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa , yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa nīlaṭṭhāne nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .
Paribhinnaṭṭhānesu vissandamānapubbaṃ
V1.200 vipubbaṃ , vipubbameva vipubbakaṃ , paṭikūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ .Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .
Vicchiddaṃ vuccati dvidhā chindanena apadhāritaṃ , vicchiddameva vicchiddakaṃ , paṭikūlattā vā kucchitaṃ vicchiddanti
M1.219 vicchiddakaṃ .Vemajjhe chinnassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .
Ito ca etto ca vividhākārena soṇasiṅgālādīhi khāyitanti vikkhāyitaṃ , vikhāyitanti vattabbe vikkhāyitanti vuttaṃ .
Vikkhāyitameva vikkhāyitakaṃ , paṭikūlattā vā kucchitaṃ vikkhāyitanti vikkhāyitakaṃ .
Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .
Vividhaṃ khittaṃ vikkhittaṃ , vikkhittameva vikkhittakaṃ , paṭikūlattā vā kucchitaṃ vikkhittanti vikkhittakaṃ .
Aññena hatthaṃ aññena pādaṃ aññena sīsanti evaṃ tato tato khittassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .
Hatañca taṃ purimanayeneva
P1.236 vikkhittakañcāti hatavikkhittakaṃ .Kākapadākārena aṅgapaccaṅgesu satthena hanitvā vuttanayena vikkhittassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .
Lohitaṃ kirati vikkhipati ito cito ca paggharatīti lohitakaṃ .
Paggharitalohitamakkhitassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .
Puḷavā vuccanti kimayo , puḷave kiratīti puḷavakaṃ .
Kimiparipuṇṇassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .
Aṭṭhiyeva aṭṭhikaṃ , paṭikūlattā vā kucchitaṃ aṭṭhīti aṭṭhikaṃ .
Aṭṭhisaṅkhalikāyapi ekaṭṭhikassapi etaṃ adhivacanaṃ .
Imāni ca pana uddhumātakādīni nissāya uppannanimittānampi nimittesu paṭiladdhajjhānānampi etāneva nāmāni .
Idha pana uddhumātakanimitte paṭikūlākāragāhikā appanāvasena uppannā saññā uddhumātakasaññā , tassā uddhumātakasaññāya vasena uddhumātakasaññāvasena .
Sesesupi eseva nayo .
Pañcapaññāsa samādhīti ekakādivasena vuttā .
44. Evaṃ ekakādivasena samādhippabhedaṃ dassetvā idāni aññenapi pariyāyena samādhiṃ dassetukāmo apicāti aññaṃ pariyāyārambhaṃ dassetvā pañcavīsatītiādimāha .
Tattha samādhissa samādhiṭṭhāti samādhissa samādhibhāve sabhāvā , yehi sabhāvehi so samādhi hoti , te tasmiṃ atthā nāma .
Pariggahaṭṭhena samādhīti saddhādīhi indriyehi pariggahitattā tasmā pariggahitasabhāvena samādhi .
Tāneva ca indriyāni aññamaññaparivārāni honti , bhāvanāpāripūriyā paripuṇṇāni ca honti .
Tasmā parivāraṭṭhena paripūraṭṭhena samādhi .
Tesaṃyeva samādhivasena ekārammaṇamapekkhitvā ekaggaṭṭhena , nānārammaṇavikkhepābhāvamapekkhitvā avikkhepaṭṭhena , lokuttarasseva mahatā vīriyabalapaggahena
M1.220 pattabbattā lokuttaramaggasseva ca parihānivasena visārābhāvato heṭṭhā gahitapaggahaṭṭhaavisāraṭṭhā idha na gahitāti veditabbā .Kilesakālussiyassābhāvena anāvilaṭṭhena samādhi .
Avikampattā aniñjanaṭṭhena samādhi .
Vikkhambhanavasena samucchedavasena vā kilesehi vimuttattā ārammaṇe ca adhimuttattā vimuttaṭṭhena samādhi .
Ekattupaṭṭhānavasena
V1.201 cittassa ṭhitattāti samādhiyogeneva ekārammaṇe bhusaṃ patiṭṭhānavasena cittassa ārammaṇe niccalabhāvena patiṭṭhitattā .Aṭṭhasu
P1.237 yugalesu esati nesati , ādiyati nādiyati , paṭipajjati na paṭipajjatīti imāni tīṇi yugalāni appanāvīthito pubbabhāge upacārassa mudumajjhādhimattatāvasena vuttānīti veditabbāni , jhāyati jhāpetīti idaṃ appanāvīthiyaṃ upacāravasena veditabbaṃ .Esitattā nesitattā , ādinnattā anādinnattā , paṭipannattā nappaṭipannattā , jhātattā na jhāpitattāti imāni cattāri yugalāni appanāvasena vuttānīti veditabbāni .
Tattha samaṃ esatīti samādhītiādīsu saman ti appanaṃ .
Sā hi paccanīkadhamme sameti nāsetīti samā , paccanīkavisamābhāvato vā samabhūtāti samā .
Taṃ samaṃ esati ajjhāsayavasena gavesati .
Iti saddo kāraṇattho , yasmā samaṃ esati , tasmā samādhīti attho .
Visamaṃ nesatīti taṃ taṃ jhānapaccanīkasaṅkhātaṃ visamaṃ na esati .
Mudubhūto hi pubbabhāgasamādhi ādibhūtattā samaṃ esati , visamaṃ nesati nāma .
Majjhimabhūto thirabhūtattā samaṃ ādiyati , visamaṃ nādiyati nāma .
Adhimattabhūto appanāvīthiyā āsannabhūtattā samaṃ paṭipajjati , visamaṃ nappaṭipajjati nāma .
Samaṃ jhāyatīti bhāvanapuṃsakavacanaṃ , samaṃ hutvā jhāyati , samena vā ākārena jhāyatīti attho .
Appanāvīthiyañhi samādhi paccanīkadhammavigamena santattā , santāya appanāya anukūlabhāvena ca ṭhitattā samenākārena pavattati .
Jhāyatīti ca pajjalatīti attho ‘‘ ete maṇḍalamāḷe dīpā jhāyanti ( dī . ni .1.159) sabbarattiṃ , sabbarattiyo ca telappadīpo jhāyati , telappadīpo cettha jhāyeyyā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .4.255-256) viya .
Samaṃ jāyatītipi pāṭho
M1.221 , samenākārena uppajjatīti attho .Jhāyati jhāpetīti yugalattā pana purimapāṭhova sundarataro .
Jhāpetīti ca dahatīti attho .
So hi samādhipaccanīkadhamme dūratarakaraṇena dahati nāma .
Esanānesanādīnaṃ pana appanāya siddhattā ‘‘ esitattā nesitattā ’’ tiādīhi appanāsamādhi vutto .
Samaṃ jhātattāti samaṃ jalitattā .
Samaṃ jātattātipi pāṭho .
Iti imesaṃ aṭṭhannaṃ yugalānaṃ vasena soḷasa , purimā ca navāti ime pañcavīsati samādhissa samādhiṭṭhā .
Samo
P1.238 ca hito ca sukho cāti samādhīti idaṃ pana pañcavīsatiyā ākārehi sādhitassa samādhissa atthasādhanatthaṃ vuttaṃ .Tattha samoti samasaddassa , saṃsaddassa vā attho .
So hi paccanīkakkhobhavisamavirahitattā samo .
Hitoti ādhisaddassa attho , ārammaṇe āhito niccalabhāvakaraṇena patiṭṭhāpitoti adhippāyo .
Ubhayena samo ca āhito cāti samādhīti
V1.202 vuttaṃ hoti .Sukhoti santaṭṭhena sukho .
‘‘ Yāyaṃ , bhante , adukkhamasukhā vedanā , santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā ’’ ti ( ma . ni .2.88) ca ‘‘ upekkhā pana santattā , sukhamicceva bhāsitā ’’ ti ca vuttattā tena santatthena sukhasaddena upekkhāsahagatasamādhipi gahito hoti .
Aniyāmena hi sabbasamādhayo idha vuccanti .
Tena ca sukhasaddena āhitabhāvassa kāraṇaṃ vuttaṃ hoti .
Yasmā santo , tasmā ekārammaṇe āhitoti adhippāyo veditabboti .
Samādhibhāvanāmayañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .