Issues
Select Version
Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā
Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā

7. Bhaṅgānupassanāñāṇaniddesavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

7. Bhaṅgānupassanāñāṇaniddesavaṇṇanā

51. SoV1.218P1.258 udayabbayānupassanāyaṃ ṭhito yogāvacaro maggāmaggavavatthāpanena upakkilesavimuttaṃ vīthipaṭipannaṃ udayabbayānupassanāñāṇaṃ ‘‘ maggo ’’ ti ñatvā tilakkhaṇasallakkhaṇena tasseva maggassa suvisadakaraṇatthaṃ puna udayabbayānupassanaṃ ārabhitvā udayabbayena paricchinne saṅkhāre aniccādito vipassati .
Evaṃ tassa taṃ ñāṇaṃ tikkhaṃ hutvā vahati , saṅkhārā lahuṃ upaṭṭhahanti , ñāṇe tikkhe vahante saṅkhāresu lahuṃ upaṭṭhahantesu uppādaṃ atikkamitvā bhaṅge eva sati santiṭṭhati .
Nirodhādhimuttattā vā udayaṃ pahāya bhaṅgeyeva satiṃ upaṭṭhapeti .
Etasmiṃ ṭhāne bhaṅgānupassanāñāṇaṃ uppajjati .
Idāni tassa ñāṇassa niddese rūpārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjatīti rūpārammaṇaṃ cittaṃ uppajjitvā bhijjati .
Atha vā rūpārammaṇabhāve cittaṃ uppajjitvā bhijjatīti attho .
Taṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhāti taṃ rūpārammaṇaṃ paṭisaṅkhāya jānitvā , khayato vayato disvāti attho .
Tassa cittassa bhaṅgaṃ anupassatīti yena cittena taṃ rūpārammaṇaṃ khayato vayato diṭṭhaṃ , tassa cittassa aparena cittena bhaṅgaṃ anupassatīti attho .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ ñātañca ñāṇañca ubho vipassatī ’’ ti .
Cittan ti cettha sasampayuttacittaṃ adhippetaṃ .
Anupassatīti anu anu passati , anekehi ākārehi punappunaṃ passatīti attho .
Tenāha anupassatīti kathaṃ anupassati , aniccato anupassatītiādiM1.240 .
Tattha yasmā bhaṅgo nāma aniccatāya paramā koṭi , tasmā bhaṅgānupassako yogāvacaro sabbaṃ rūpagataṃ aniccato anupassati , no niccato .
Tato aniccassa dukkhattā , dukkhassa ca anattattā , tadeva dukkhato anupassati , no sukhato .
Anattato anupassati , no attatoP1.259 .
Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhamanattā , na taṃ abhinanditabbaṃ .
Yañca na abhinanditabbaṃ , na tattha rajjitabbaṃ .
Tasmā esa tasmiṃ bhaṅgānupassanānusārena ‘‘ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti diṭṭhe rūpagate nibbindati , no nandati .
Virajjati , no rajjati .
So evaṃ virajjanto lokikeneva tāva ñāṇena rāgaṃ nirodheti , no samudeti , samudayaṃ na karotīti attho .
Atha vā so evaṃ viratto yathā diṭṭhaṃ rūpagataṃ , tathā adiṭṭhampi anvayañāṇavasena nirodheti , no samudeti .
Nirodhatova manasi karoti , nirodhamevassa passati , no samudayanti attho .
So evaṃ paṭipanno paṭinissajjati , no ādiyati .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Ayampi hi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato , saṅkhatadosadassanena ca tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggoV1.219 cāti vuccati .
Tasmā tāya samannāgato bhikkhu yathāvuttena nayena kilese ca pariccajati , nibbāne ca pakkhandati .
Nāpi nibbattanavasena kilese ādiyati , na adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ .
Tena vuccati paṭinissajjati , no ādiyatīti .
52. Idānissa tehi ñāṇehi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti , taṃ dassetuṃ aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatītiādi vuttaṃ .
Tattha nandin ti sappītikaṃ taṇhaṃ .
Rāgan ti sesaṃ taṇhaṃ .
Samudayan ti rāgassa uppattiṃ .
Atha vā rūpagatassa udayaṃ .
Ādānan ti nibbattanavasena kilesānaṃ ādānaṃ .
Vedanārammaṇatātiādīni idha ca heṭṭhā ca vuttanayeneva veditabbāni .
Gāthāsu pana vatthusaṅkamanāti rūpādīsu ekekassa bhaṅgaṃ disvā puna yena cittena bhaṅgo diṭṭho , tassāpi bhaṅgadassanavasena purimavatthuto aññavatthusaṅkamanā .
Paññāya ca vivaṭṭanāti udayaṃ pahāya vaye santiṭṭhanā .
Āvajjanā balañcevāti rūpādīsu ekekassa bhaṅgaṃ disvā puna bhaṅgārammaṇassa cittassa bhaṅgadassanatthaṃ anantarameva āvajjanasamatthatā .
Paṭisaṅkhā vipassanātiM1.241 esā ārammaṇapaṭisaṅkhā bhaṅgānupassanā nāma .
ĀrammaṇaanvayenaP1.260 ubho ekavavatthanāti paccakkhato diṭṭhassa ārammaṇassa anvayena anugamanena yathā idaṃ , tathā atītepi saṅkhāragataṃ bhijji , anāgatepi bhijjissatīti evaṃ ubhinnaṃ ekasabhāveneva vavatthāpananti attho .
Vuttampi cetaṃ porāṇehi –
‘‘ Saṃvijjamānamhi visuddhadassano , tadanvayaṃ neti atītanāgate ;
Sabbepi saṅkhāragatā palokino , ussāvabindū sūriyeva uggate ’’ ti .
Nirodhe adhimuttatāti evaṃ ubhinnaṃ bhaṅgavasena ekavavatthānaṃ katvā tasmiṃyeva bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttatā taggarutā tanninnatā tappoṇatā tappabbhāratāti attho .
Vayalakkhaṇavipassanāti esā vayalakkhaṇavipassanā nāmāti vuttaṃ hoti .
Ārammaṇañca paṭisaṅkhāti purimañca rūpādiārammaṇaṃ jānitvā .
Bhaṅgañca anupassatīti tassārammaṇassa bhaṅgaṃ disvā tadārammaṇassa cittassa ca bhaṅgaṃ anupassati .
Suññato ca upaṭṭhānan ti tassevaṃ bhaṅgamanupassato ‘‘ saṅkhārāva bhijjanti , tesaṃ bhedo maraṇaṃ , na añño koci atthī ’’ ti suññato upaṭṭhānaṃ ijjhati .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ KhandhāV1.220 nirujjhanti na catthi añño , khandhāna bhedo maraṇanti vuccati ;
Tesaṃ khayaṃ passati appamatto , maṇiṃva vijjhaṃ vajirena yoniso ’’ ti .
Adhipaññā vipassanāti yā ca ārammaṇapaṭisaṅkhā , yā ca bhaṅgānupassanā , yañca suññato upaṭṭhānaṃ , ayaṃ adhipaññā vipassanā nāmāti vuttaṃ hoti .
Kusalo tīsu anupassanāsūti aniccānupassanādīsu tīsu cheko bhikkhu .
Catasso ca vipassanāsūti nibbidādīsu ca catūsu vipassanāsu .
Tayo upaṭṭhāne kusalatāti khayato vayato suññatoti imasmiñca tividhe upaṭṭhāne kusalatāya .
Nānādiṭṭhīsu na kampatīti sassatadiṭṭhiādīsuM1.242 nānappakārāsu diṭṭhīsu na vedhati .
So evaṃ avedhamāno ‘‘ aniruddhameva nirujjhati , abhinnameva bhijjatī ’’ ti pavattamanasikāro dubbalabhājanassaP1.261 viya bhijjamānassa , sukhumarajasseva vippakiriyamānassa , tilānaṃ viya bhajjiyamānānaṃ sabbasaṅkhārānaṃ uppādaṭṭhitipavattanimittaṃ vissajjetvā bhedameva passati .
So yathā nāma cakkhumā puriso pokkharaṇītīre vā nadītīre vā ṭhito thūlaphusitake deve vassante udakapiṭṭhe mahantamahantāni udakapubbuḷāni uppajjitvā uppajjitvā sīghaṃ sīghaṃ bhijjamānāni passeyya , evameva sabbe saṅkhārā bhijjanti bhijjantīti passati .
Evarūpañhi yogāvacaraṃ sandhāya vuttaṃ bhagavatā –
‘‘ Yathā pubbuḷakaṃ passe , yathā passe marīcikaṃ ;
Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ , maccurājā na passatī ’’ ti .( dha . pa .170);
Tassevaṃ ‘‘ sabbe saṅkhārā bhijjanti bhijjantī ’’ ti abhiṇhaṃ passato aṭṭhānisaṃsaparivāraṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ balappattaṃ hoti .
Tatrime aṭṭhānisaṃsā – bhavadiṭṭhippahānaṃ , jīvitanikantipariccāgo , sadāyuttapayuttatā , visuddhājīvitā , ussukkappahānaṃ , vigatabhayatā , khantisoraccapaṭilābho , aratiratisahanatāti .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Imāni aṭṭhagguṇamuttamāni , disvā tahiṃ sammasatī punappunaṃ ;
Ādittacelassirasūpamo muni , bhaṅgānupassī amatassa pattiyā ’’ ti .
Bhaṅgānupassanāñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .