1. Vimokkhuddesavaṇṇanā
209. Idāni
V2.136P3.550 indriyakathānantaraṃ kathitāya vimokkhakathāya apubbatthānuvaṇṇanā anuppattā .Ayañhi vimokkhakathā indriyabhāvanānuyuttassa vimokkhasabbhāvato indriyakathānantaraṃ kathitā .
Tañca kathento bhagavato sammukhā sutasuttantadesanāpubbaṅgamaṃ katvā kathesi .
Tattha suttante tāva suññato vimokkhotiādīsu suññatākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto ariyamaggo suññato vimokkho .
So hi suññatāya dhātuyā uppannattā suññato , kilesehi vimuttattā vimokkho .
Eteneva nayena animittākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto animitto , appaṇihitākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto appaṇihitoti veditabbo .
Eko
M2.148 hi āditova aniccato saṅkhāre sammasati .Yasmā pana na aniccato sammasanamatteneva maggavuṭṭhānaṃ hoti , dukkhatopi anattatopi sammasitabbameva , tasmā dukkhatopi anattatopi sammasati .
Tassa evaṃ paṭipannassa aniccato ce sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti , ayaṃ aniccato abhinivisitvā aniccato vuṭṭhāti nāma .
Sace panassa dukkhato anattato sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti , ayaṃ aniccato abhinivisitvā dukkhato , anattato vuṭṭhāti nāma .
Esa nayo dukkhato anattato abhinivisitvā vuṭṭhānesupi .
Ettha ca yopi aniccato abhiniviṭṭho , yopi dukkhato , yopi anattato .
Vuṭṭhānakāle ce aniccato vuṭṭhānaṃ hoti , tayopi janā adhimokkhabahulā honti , saddhindriyaṃ paṭilabhanti , animittavimokkhena vimuccanti , paṭhamamaggakkhaṇe saddhānusārino honti , sattasu ṭhānesu saddhāvimuttā .
Sace pana dukkhato vuṭṭhānaṃ hoti , tayopi janā passaddhibahulā honti , samādhindriyaṃ paṭilabhanti , appaṇihitavimokkhena vimuccanti , sabbattha kāyasakkhino honti .
Yassa panettha arūpajjhānaṃ pādakaṃ hoti , so aggaphale ubhatobhāgavimutto hoti .
Atha nesaṃ anattato vuṭṭhānaṃ hoti , tayopi janā vedabahulā honti , paññindriyaṃ paṭilabhanti , suññatavimokkhena
V2.137 vimuccanti , paṭhamamaggakkhaṇe dhammānusārino honti , chasu ṭhānesu diṭṭhippattā , aggaphale paññāvimuttāti .Apica maggo nāma pañcahi kāraṇehi nāmaṃ labhati sarasena vā paccanīkena vā saguṇena vā ārammaṇena vā āgamanena vā .
Sace hi saṅkhārupekkhā aniccato saṅkhāre sammasitvā vuṭṭhāti , animittavimokkhena vimuccati .
Sace dukkhato sammasitvā vuṭṭhāti , appaṇihitavimokkhena
P3.551 vimuccati .Sace anattato sammasitvā vuṭṭhāti , suññatavimokkhena vimuccati .
Idaṃ sarasato nāmaṃ nāma .
Aniccānupassanāya pana saṅkhārānaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā niccanimittadhuvanimittasassatanimittāni pahāya āgatattā animitto , dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ pahāya paṇidhipatthanaṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihito , anattānupassanāya attasattapuggalasaññaṃ pahāya saṅkhāre suññato diṭṭhattā suññatoti idaṃ paccanīkato nāmaṃ nāma .
Rāgādīhi pana suññattā suññato , rūpanimittādīnaṃ , rāganimittādīnaṃyeva
M2.149 vā abhāvena animitto , rāgapaṇidhiādīnaṃ abhāvato appaṇihitoti idamassa saguṇato nāmaṃ nāma .Soyaṃ suññaṃ animittaṃ appaṇihitañca nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotītipi suññato animitto appaṇihitoti vuccati .
Idamassa ārammaṇato nāmaṃ nāma .
Āgamanaṃ pana duvidhaṃ vipassanāgamanaṃ maggāgamanañca .
Tattha magge vipassanāgamanaṃ labbhati , phale maggāgamanaṃ .
Anattānupassanā hi suññatā nāma , suññatavipassanāya maggo suññato , suññatamaggassa phalaṃ suññataṃ .
Aniccānupassanā animittā nāma , animittavipassanāya maggo animitto .
Idaṃ pana nāmaṃ abhidhammapariyāye na labbhati , suttantapariyāye pana labbhati .
Tattha hi gotrabhuñāṇaṃ animittaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā animittanāmakaṃ hutvā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā maggassa nāmaṃ detīti vadanti .
Tena maggo animittoti vutto .
Maggāgamanena phalaṃ animittanti yujjatiyeva .
Dukkhānupassanā saṅkhāresu paṇidhiṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihitā nāma , appaṇihitavipassanāya maggo appaṇihito , appaṇihitamaggassa phalaṃ appaṇihitanti evaṃ vipassanā attano nāmaṃ maggassa deti , maggo phalassāti idaṃ āgamanato nāmaṃ nāma .
Evaṃ saṅkhārupekkhā vimokkhavisesaṃ niyametīti .
Evaṃ bhagavatā desite tayo mahāvatthuke vimokkhe uddisitvā taṃniddesavaseneva aparepi vimokkhe niddisitukāmo apica aṭṭhasaṭṭhi vimokkhātiādimāha .
Tattha apicāti aparapariyāyadassanaṃ .
Kathaṃ te aṭṭhasaṭṭhi honti , nanu te pañcasattatīti ?
Saccaṃ yathārutavasena pañcasattati .
Bhagavatā pana desite tayo vimokkhe ṭhapetvā aññavimokkhe niddisanato imesaṃ
V2.138 tadavarodhato ca ime tayo na gaṇetabbā , ajjhattavimokkhādayo tayopi vimokkhāP3.552 catudhā vitthāravacaneyeva antogadhattā na gaṇetabbā ,‘‘ paṇihito vimokkho , appaṇihito vimokkho ’’ ti ettha appaṇihito vimokkho paṭhamaṃ uddiṭṭhena ekanāmikattā na gaṇetabbo , evaṃ imesu sattasu apanītesu sesā aṭṭhasaṭṭhi vimokkhā honti .Evaṃ sante suññatavimokkhādayo tayo puna kasmā uddiṭṭhāti ce ?
Uddesena saṅgahetvā tesampi niddesakaraṇatthaṃ .
Ajjhattavuṭṭhānādayo pana tayo pabhedaṃ vinā mūlarāsivasena
M2.150 uddiṭṭhā , paṇihitavimokkhapaṭipakkhavasena puna appaṇihito vimokkho uddiṭṭhoti veditabbo .Ajjhattavuṭṭhānādīsu ajjhattato vuṭṭhātīti ajjhattavuṭṭhāno .
Anulomentīti anulomā .
Ajjhattavuṭṭhānānaṃ paṭippassaddhi apagamā ajjhattavuṭṭhānapaṭippassaddhi .
Rūpīti ajjhattaṃ kesādīsu uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ , taṃ rūpamassa atthīti rūpī rūpāni passatīti bahiddhā nīlakasiṇādirūpāni jhānacakkhunā passati .
Iminā ajjhattabahiddhāvatthukesu kasiṇesu jhānapaṭilābho dassito .
Ajjhattaṃ arūpasaññīti ajjhattaṃ na rūpasaññī , attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho .
Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva paṭiladdhajjhānatā dassitā .
Subhanteva adhimuttoti ‘‘ subha ’’ micceva ārammaṇe adhimutto .
Tattha kiñcāpi antoappanāyaṃ ‘‘ subhan ’’ ti ābhogo natthi , yo pana appaṭikūlākārena sattārammaṇaṃ pharanto viharati , so yasmā ‘‘ subhan ’’ teva adhimutto hoti , tasmā evaṃ uddeso katoti .
Appitappitasamaye eva vikkhambhanavimuttisabbhāvato samayavimokkho .
Soyeva sakiccakaraṇavasena appitasamaye eva niyuttoti sāmayiko .
Sāmāyikotipi pāṭho .
Kopetuṃ bhañjituṃ sakkuṇeyyatāya kuppo .
Lokaṃ anatikkamanato loke niyuttoti lokiko .
Lokiyotipi pāṭho .
Lokaṃ uttarati , uttiṇṇoti vā lokuttaro .
Ārammaṇakaraṇavasena saha āsavehīti sāsavo .
Ārammaṇakaraṇavasena sampayogavasena ca natthettha āsavāti anāsavo .
Rūpasaṅkhātena saha āmisenāti sāmiso .
Sabbaso rūpārūpappahānā nirāmisatopi nirāmisataroti nirāmisā nirāmisataro .
Paṇihitoti taṇhāvasena paṇihito patthito .
Ārammaṇakaraṇavasena saññojanehi saṃyuttattā saññutto .
Ekattavimokkhoti kilesehi anajjhāruḷhattā ekasabhāvo vimokkho .
Saññāvimokkhoti vipassanāñāṇameva viparītasaññāya vimuccanato saññāvimokkho .
Tadeva vipassanāñāṇaṃ sammohato vimuccanavasena ñāṇameva vimokkhoti ñāṇavimokkho .
Sītisiyāvimokkhoti vipassanāñāṇameva sīti bhaveyyāti
M2.151 pavatto vimokkho sītisiyāvimokkhoP3.553 .Sītisikāvimokkhotipi pāṭho , sītibhāvikāya vimokkhoti tassa atthaṃ vaṇṇayanti .
Jhānavimokkhoti
V2.139 upacārappanābhedaṃ lokiyalokuttarabhedañca jhānameva vimokkho .Anupādā cittassa vimokkhoti anupādiyitvā gahaṇaṃ akatvā cittassa vimokkho .
Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti .
Vimokkhuddesavaṇṇanā niṭṭhitā .