11. Maggañāṇaniddesavaṇṇanā
61. Maggañāṇaniddese
P1.278 micchādiṭṭhiyā vuṭṭhātīti diṭṭhānusayappahānena samucchedavasena dvāsaṭṭhibhedato micchādiṭṭhito vuṭṭhāti .Tadanuvattakakilesehīti micchādiṭṭhisampayogavasena ca micchādiṭṭhiupanissayena ca uppajjamānehi micchādiṭṭhianuvattamānehi nānāvidhehi kilesehi .
Tena tadekaṭṭhakilesappahānaṃ vuttaṃ hoti .
Duvidhañhi ekaṭṭhaṃ sahajekaṭṭhaṃ pahānekaṭṭhañca .
Tāya diṭṭhiyā saha ekasmiṃ citte , ekasmiṃ puggale vā yāva pahānā ṭhitāti tadekaṭṭhā .
Diṭṭhiyā hi pahīyamānāya diṭṭhisampayuttesu dvīsu asaṅkhārikacittesu tāya diṭṭhiyā sahajātā lobho moho uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā , dvīsu sasaṅkhārikacittesu tāya diṭṭhiyā sahajātā lobho moho thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā sahajekaṭṭhavasena pahīyanti .
Diṭṭhikileseyeva pahīyamāne tena saha ekasmiṃ puggale ṭhitā apāyagamanīyā lobho doso moho māno vicikicchā thinaṃ
M1.256 uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā pahānekaṭṭhavasena pahīyanti .Khandhehīti tadanuvattakeheva khandhehi , taṃ diṭṭhiṃ anuvattamānehi sahajekaṭṭhehi ca pahānekaṭṭhehi ca catūhi arūpakkhandhehi , taṃsamuṭṭhānarūpehi vā saha pañcahi khandhehi micchādiṭṭhiādikilesapaccayā anāgate uppajjitabbehi vipākakkhandhehi .
Bahiddhā ca sabbanimittehīti yathāvuttakilesakkhandhato bahibhūtehi sabbasaṅkhāranimittehi .
Micchāsaṅkappā vuṭṭhātīti sotāpattimaggena pahātabbesu catūsu diṭṭhisampayuttesu , vicikicchāsahagate cāti pañcasu cittesu apāyagamanīyasesākusalacittesu ca micchāsaṅkappā vuṭṭhāti .
Micchāvācāya vuṭṭhātīti musāvādato ceva apāyagamanīyapisuṇapharusasamphappalāpehi ca vuṭṭhāti
V1.233 .Micchākammantā vuṭṭhātīti pāṇātipātādinnādānamicchācārehi vuṭṭhāti .
Micchāājīvā
P1.279 vuṭṭhātīti kuhanā lapanā nemittikatā nippesikatā lābhenalābhaṃnijigīsanatā , ājīvahetukehi vā sattahipi kāyavacīkammehi vuṭṭhāti .Micchāvāyāmamicchāsatimicchāsamādhīhi vuṭṭhānaṃ micchāsaṅkappavuṭṭhāne vuttanayeneva veditabbaṃ .
Micchāsatīti ca satiyā paṭipakkhākārena uppajjamānā akusalacittuppādamattameva .
Uparimaggattaye ‘‘ dassanaṭṭhena sammādiṭṭhī ’’ tiādīni aṭṭha maggaṅgāni yathā paṭhamajjhānike paṭhamamagge labbhanti , tatheva labbhanti .
Tattha paṭhamamagge sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiṃ pajahatīti sammādiṭṭhi .
Sammāsaṅkappādayopi micchāsaṅkappādīnaṃ pajahanaṭṭheneva veditabbā .
Evaṃ sante paṭhamamaggeneva dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ pahīnattā uparimaggattayena pahātabbā diṭṭhi nāma natthi .
Tattha sammādiṭṭhīti nāmaṃ kathaṃ hotīti ?
Yathā visaṃ atthi vā hotu mā vā , agado agadotveva vuccati , evaṃ micchādiṭṭhi atthi vā hotu mā vā , ayaṃ sammādiṭṭhi eva nāma .
Yadi evaṃ nāmamattamevetaṃ hoti , uparimaggattaye pana sammādiṭṭhiyā kiccābhāvo āpajjati , maggaṅgāni na paripūrenti .
Tasmā sammādiṭṭhi sakiccakā kātabbā , maggaṅgāni paripūretabbānīti .
Sakiccakā cettha sammādiṭṭhi yathālābhaniyamena dīpetabbā .
Uparimaggattayavajjho hi eko māno atthi , so diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati , sā taṃ mānaṃ pajahatīti sammādiṭṭhi .
Sotāpattimaggasmiñhi sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiṃ
M1.257 pajahati .Sotāpannassa pana sakadāgāmimaggavajjho māno atthi , taṃ mānaṃ pajahatīti sammādiṭṭhi .
Tasseva sattaakusalacittasahajāto saṅkappo atthi , teheva cittehi vācaṅgacopanaṃ atthi , kāyaṅgacopanaṃ atthi , paccayaparibhogo atthi , sahajātavāyāmo atthi , assatiyabhāvo atthi , sahajātacittekaggatā atthi , ete micchāsaṅkappādayo nāma .
Sakadāgāmimagge sammāsaṅkappādayo tesaṃ pahānena sammāsaṅkappādayoti veditabbā .
Evaṃ sakadāgāmimagge
P1.280 aṭṭhaṅgāni sakiccakāni honti .Sakadāgāmissa anāgāmimaggavajjho māno atthi , so diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati .
Tasseva sattahi cittehi sahajātā saṅkappādayo atthi .
Tesaṃ pahānena anāgāmimagge aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ sakiccakatā veditabbā .
Anāgāmissa arahattamaggavajjho māno atthi , so diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati .
Yāni panassa pañca akusalacittāni , tehi sahajātā saṅkappādayo atthi .
Tesaṃ pahānena arahattamagge aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ sakiccakatā veditabbā .
Oḷārikāti kāyavacīdvāre vītikkamassa paccayabhāvena thūlabhūtamhā .
Kāmarāgasaññojanāti methunarāgasaṅkhātā saññojanā .
So hi kāmabhave saññojetīti saññojananti
V1.234 vuccati .Paṭighasaññojanāti byāpādasaññojanā .
So hi ārammaṇe paṭihaññatīti paṭighanti vuccati .
Te eva thāmagataṭṭhena santāne anusentīti anusayā .
Aṇusahagatāti aṇubhūtā , sukhumabhūtāti attho .
Tabbhāve hi ettha sahagatasaddo .
Sakadāgāmissa hi kāmarāgabyāpādā dvīhi kāraṇehi aṇubhūtā adhiccuppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya ca .
Tassa hi bālaputhujjanassa viya kilesā abhiṇhaṃ na uppajjanti , kadāci karahaci uppajjanti .
Uppajjamānā ca bālaputhujjanassa viya maddantā pharantā chādentā andhaandhaṃ karontā na uppajjanti , dvīhi pana maggehi pahīnattā mandamandā tanukākārā hutvā uppajjanti , vītikkamaṃ pāpetuṃ samatthā na honti .
Evaṃ tanubhūtā anāgāmimaggena pahīyanti rūparāgāti rūpabhave chandarāgā .
Arūparāgāti arūpabhave chandarāgā .
Mānāti unnatilakkhaṇā .
Uddhaccāti avūpasamalakkhaṇā .
Avijjāyāti andhalakkhaṇāya .
Bhavarāgānusayāti rūparāgārūparāgavasena pavattabhavarāgānusayā .
62. Idāni maggañāṇasaṃvaṇṇanaṃ karonto ajātaṃ jhāpetītiādimāha .
Tattha ca ajātaṃ jhāpeti jātena , jhānaṃ tena pavuccatīti attano
M1.258 santāne pātubhūtena tena tena lokuttarajjhānena taṃsamaṅgīpuggalo ajātameva taṃ taṃ kilesaṃ jhāpeti dahati samucchindati , tena kāraṇena taṃ lokuttaraṃ jhānanti pavuccatīti attho .Jhānavimokkhe kusalatāti
P1.281 tasmiṃ ariyamaggasampayutte vitakkādike jhāne ca vimokkhasaṅkhāte ariyamagge ca asammohavasena kusalatāya paṭhamamaggeneva pahīnāsu nānādiṭṭhīsu na kampati .Jhānaṃ nāma duvidhaṃ ārammaṇūpanijjhānañca lakkhaṇūpanijjhānañca .
Lokiyapaṭhamajjhānādikaṃ kasiṇādiārammaṇūpanijjhānaṭṭhena jhānaṃ , vipassanāsaṅkhārānaṃ sabhāvasāmaññalakkhaṇūpanijjhānaṭṭhena jhānaṃ , lokuttaraṃ nibbāne tathalakkhaṇūpanijjhānaṭṭhena jhānaṃ .
Idha pana gotrabhunāpi sādhāraṇaṃ lakkhaṇūpanijjhānaṭṭhaṃ anāmasitvā asādhāraṇena kilesajhāpanaṭṭhena jhānaṃ vuttaṃ .
Vimokkhaṭṭho panettha nibbānārammaṇe suṭṭhu adhimuccanaṭṭho kilesehi ca suṭṭhu muccanaṭṭho .
Samādahitvā yathā ce vipassatīti appanūpacārakhaṇikasamādhīnaṃ aññatarena samādhinā paṭhamaṃ cittasamādhānaṃ katvā pacchā yathā vipassati ca .
Samuccayattho ce-saddo vipassanaṃ samuccinoti .
Vipassamāno tathā ce samādaheti vipassanā nāmesā lūkhabhūtā nirassādā , samatho ca nāma siniddhabhūto saassādo .
Tasmā tāya lūkhabhūtaṃ cittaṃ sinehetuṃ vipassamāno tathā ca samādahe .
Vipassamāno puna samādhiṃ pavisitvā cittasamādhānañca tatheva kareyya , yatheva vipassananti attho .
Idha ce-saddo samādahanaṃ samuccinoti .
Ubhayatthāpi gāthābandhānuvattanena
V1.235 ce-kāro kato , attho pana ca-kārattho eva .Vipassanā ca samatho tadā ahūti yasmā samathavipassanānaṃ yuganaddhabhāve sati ariyamaggapātubhāvo hoti , tasmā ariyamaggajananasamatthattā yadā tadubhayasamāyogo hoti , tadā vipassanā ca samatho ca ahu , samathavipassanā bhūtā nāma hotīti attho .
Tā ca samathavipassanā ariyamaggābhimukhīkāle ca maggakkhaṇe ca samānabhāgā yuganaddhā vattare samāno samo bhāgo koṭṭhāso etesanti samānabhāgā , yuge naddhā viyāti yuganaddhā , aññamaññaṃ anativattanaṭṭhena samadhurā samabalāti attho .
Vitthāro panassa yuganaddhakathāyaṃ āvibhavissati .
Dukkhā saṅkhārā sukho , nirodho iti dassanaṃ .
Dubhato vuṭṭhitā
P1.282 paññā , phasseti amataṃ padan ti dukkhā saṅkhārā , sukho nirodho nibbānanti paṭipannassaM1.259 tato nibbānadassanaṃ ariyamaggañāṇaṃ dubhato vuṭṭhitā paññā nāma .Sā eva ca paññā amataṃ padaṃ nibbānaṃ ārammaṇaphusanena phusati , paṭilabhatīti attho .
Nibbānañhi atappakaṭṭhena amatasadisanti amataṃ , nāssa mataṃ maraṇaṃ vayo atthītipi amataṃ , pubbabhāgato paṭṭhāya mahatā ussāhena mahatiyā paṭipadāya pajjati paṭipajjīyatīti padanti vuccati .
Vimokkhacariyaṃ jānātīti vimokkhapavattiṃ asammohavasena jānāti , paccavekkhaṇavasena jānāti .
‘‘ Dubhato vuṭṭhāno vimokkho , dubhato vuṭṭhānā cattāro vimokkhā , dubhato vuṭṭhānānaṃ anulomā cattāro vimokkhā , dubhato vuṭṭhānapaṭippassaddhi cattāro vimokkhā ’’ ti hi upari vimokkhakathāyaṃyeva ( paṭi . ma .1.209 ādayo ) āgatā vimokkhacariyā veditabbā .
Tesaṃ vitthāro tattheva āgato .
Nānattekattakovidoti tesaṃ vimokkhānaṃ nānābhāve ekabhāve ca kusalo .
Dubhato vuṭṭhānavimokkhavasena hi tesaṃ ekattaṃ , catuariyamaggavasena nānattaṃ , ekekassāpi vā ariyamaggassa anupassanābhedena nānattaṃ , ariyamaggabhāvena ekattaṃ veditabbaṃ .
Dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatāti dassanasaṅkhātassa ca bhāvanāsaṅkhātassa cāti imesaṃ dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatāya .
Dassanan ti hi sotāpattimaggo .
So hi paṭhamaṃ nibbānadassanato dassananti vutto .
Gotrabhu pana kiñcāpi paṭhamataraṃ nibbānaṃ passati , yathā pana rañño santikaṃ kenacideva karaṇīyena āgato puriso dūratova rathikāya carantaṃ hatthikkhandhagataṃ rājānaṃ disvāpi ‘‘ diṭṭho te rājā ’’ ti puṭṭho disvā kattabbakiccassa akatattā ‘‘ na passāmī ’’ ti āha , evameva nibbānaṃ disvā kattabbassa kilesappahānassābhāvā na ‘‘ dassanan ’’ ti vuccati .
Tañhi ñāṇaṃ maggassa āvajjanaṭṭhāne tiṭṭhati .
Bhāvanāti sesamaggattayaṃ .
Tañhi paṭhamamaggena diṭṭhasmiṃyeva dhamme bhāvanāvasena uppajjati , na adiṭṭhapubbaṃ kiñci
V1.236 passati , tasmā ‘‘ bhāvanā ’’ ti vuccati .Heṭṭhā pana bhāvanāmaggassa
P1.283 apariniṭṭhitattā ‘‘ dvinnaṃ ñāṇānan ’’ ti avatvā sotāpattisakadāgāmianāgāmimaggalābhino sandhāya ‘‘ jhānavimokkhe kusalatā ’’ ti vuttaṃ , arahattamaggalābhino pana bhāvanāmaggassa pariniṭṭhitattā ‘‘ dvinnaṃ ñāṇānaṃ kusalatā ’’ ti vuttanti veditabbaṃ .Maggañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .