54. Dibbacakkhuñāṇaniddesavaṇṇanā
106. Dibbacakkhuñāṇaniddese
P1.377 ālokasaññaṃ manasi karotīti divā vā rattiṃ vā sūriyajoticandamaṇiālokaṃ ālokoti manasi karoti .Evaṃ manasikaronto ca ālokoti saññaṃ manasi pavattanato ‘‘ ālokasaññaṃ manasi karotī ’’ ti vuccati .
Divāsaññaṃ adhiṭṭhātīti evaṃ ālokasaññaṃ manasikaritvā divāti saññaṃ ṭhapeti .
Yathā
M1.335 divā tathā rattin ti yathā divā āloko diṭṭho , tatheva rattimpi manasi karoti .Yathā rattiṃ tathā divāti yathā rattiṃ āloko diṭṭho , tatheva divāpi manasi karoti .
Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena .
Apariyonaddhenāti samantato anaddhena .
Sappabhāsaṃ cittaṃ bhāvetīti saobhāsaṃ cittaṃ vaḍḍheti .
Etena dibbacakkhussa parikammālokārammaṇaṃ cittaṃ kathitaṃ .
Ālokakasiṇārammaṇaṃ catutthajjhānameva vā sandhāya vuttaṃ .
Tassevaṃ bhāvayato obhāsajātaṃ cittaṃ hoti vigatandhakārāvaraṇaṃ .
Tena hi dibbacakkhuṃ uppādetukāmena ādikammikena kulaputtena imissāyeva pāḷiyā anusārena kasiṇārammaṇaṃ abhiññāpādakajjhānaṃ sabbākārena abhinīhārakkhamaṃ
V1.303 katvā ‘‘ tejokasiṇaṃ odātakasiṇaṃ ālokakasiṇan ’’ ti imesu tīsu kasiṇesu aññataraṃ āsannaṃ kātabbaṃ , upacārajjhānagocaraṃ katvā vaḍḍhetvā ṭhapetabbaṃ , na tattha appanā uppādetabbāti adhippāyo .Sace hi uppādeti , pādakajjhānanissayaṃ hoti , na parikammanissayaṃ .
Imesu ca pana tīsu ālokakasiṇaṃyeva seṭṭhataraṃ , tadanulomena pana itaraṃ kasiṇadvayampi vuttaṃ .
Tasmā ālokakasiṇaṃ itaresaṃ vā aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā cattāri jhānāni uppādetvā puna upacārabhūmiyaṃyeva ṭhatvā kasiṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ .
Vaḍḍhitavaḍḍhitaṭṭhānassa antoyeva rūpagataṃ passitabbaṃ .
Rūpagataṃ passato panassa tena byāpārena parikammacittena ālokapharaṇaṃ akubbato
P1.378 parikammassa vāro atikkamati , tato āloko antaradhāyati , tasmiṃ antarahite rūpagatampi na dissati .Athānena punappunaṃ pādakajjhānameva pavisitvā tato vuṭṭhāya āloko pharitabbo .
Evaṃ anukkamena āloko thāmagato hotīti .
‘‘ Ettha āloko hotū ’’ ti yattakaṃ ṭhānaṃ paricchindati , tattha āloko tiṭṭhatiyeva .
Divasampi nisīditvā passato rūpadassanaṃ hoti .
Tattha yadā tassa bhikkhuno maṃsacakkhussa anāpāthagataṃ antokucchigataṃ hadayavatthunissitaṃ heṭṭhāpathavītalanissitaṃ tirokuṭṭapabbatapākāragataṃ paracakkavāḷagatanti idaṃ rūpaṃ ñāṇacakkhussa āpāthaṃ āgacchati , maṃsacakkhunā dissamānaṃ viya hoti , tadā dibbacakkhu uppannaṃ hoti .
Tadeva cettha rūpadassanasamatthaṃ , na pubbabhāgacittāni .
Tatrāyaṃ
M1.336 dibbacakkhuno uppattikkamo – vuttappakārametaṃ rūpamārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjane uppajjitvā niruddhe tadeva rūpamārammaṇaṃ katvā cattāri pañca vā javanāni uppajjantīti pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ .Idaṃ pana ñāṇaṃ ‘‘ sattānaṃ cutūpapāte ñāṇan ’’ tipi ‘‘ dibbacakkhuñāṇan ’’ tipi vuccati .
Taṃ panetaṃ puthujjanassa paripantho hoti .
So hi ‘‘ yattha yattha āloko hotū ’’ ti adhiṭṭhāti , taṃ taṃ pathavīsamuddapabbate vinivijjhitvāpi ekālokaṃ hoti .
Athassa tattha bhayānakāni yakkharakkhasādirūpāni passato bhayaṃ uppajjati .
Tena cittavikkhepaṃ patvā jhānavibbhantako hoti .
Tasmā rūpadassane appamattena bhavitabbaṃ .
Sattānaṃ cutūpapātañāṇāyāti sattānaṃ cutiyā ca upapāte ca ñāṇāya .
Yena ñāṇena sattānaṃ cuti ca upapāto ca ñāyati , tadatthaṃ dibbacakkhuñāṇatthanti vuttaṃ hoti .
Dibbena cakkhunāti vuttatthameva .
Visuddhenāti cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ .
Yo hi cutimattameva passati , na upapātaṃ , so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Yo upapātameva passati , na cutiṃ , so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Yo pana tadubhayaṃ passati , so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigatamativattati , tasmāssa taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti .
Ubhayañcetaṃ buddhaputtā passanti
V1.304 .Tena vuttaṃ –
‘‘ cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā
P1.379 visuddhan ’’ ti .Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ , mānusakaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakaṃ .
Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena .
Satte passatīti manussānaṃ maṃsacakkhunā viya satte oloketi .
Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā , ye pana āsannacutikā idāni cavissanti .
Te cavamānā .
Ye ca gahitapaṭisandhikā sampatinibbattā vā , te upapajjamānāti adhippetā .
Te evarūpe cavamāne ca upapajjamāne ca passatīti dasseti .
Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite ohīḷite oññāte avaññāte .
Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte .
Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte .
Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantāmanāpavaṇṇayutte , anabhirūpe
M1.337 virūpetipi attho .Sugateti sugatigate , alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane .
Duggateti duggatigate , lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne .
Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ , tena tena upagate .
Tattha purimehi ‘‘ cavamāne ’’ tiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ , iminā pana padena yathākammūpagañāṇakiccaṃ .
Tassa ca ñāṇassa ayamuppattikkamo – idha bhikkhu heṭṭhānirayābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nerayike satte passati mahādukkhamanubhavamāne , taṃ dassanaṃ dibbacakkhukiccameva .
So evaṃ manasi karoti ‘‘ kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ dukkhamanubhavantī ’’ ti .
Athassa ‘‘ idaṃ nāma katvā ’’ ti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇamuppajjati .
Tathā uparidevalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nandanavanamissakavanaphārusakavanādīsu satte passati mahāsampattiṃ anubhavamāne , tampi dassanaṃ dibbacakkhukiccameva .
So evaṃ manasi karoti ‘‘ kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ sampattiṃ anubhavantī ’’ ti .
Athassa ‘‘ idaṃ nāma katvā ’’ ti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇamuppajjati .
Idaṃ yathākammūpagañāṇaṃ nāma .
Imassa visuṃ parikammaṃ nāma natthi .
Yathā cimassa , evaṃ anāgataṃsañāṇassāpi .
Dibbacakkhupādakāneva
P1.380 hi imāni dibbacakkhunā saheva ijjhanti .Ime vata bhontotiādīsu imeti dibbacakkhunā diṭṭhānaṃ nidassanavacanaṃ .
Vatāti anulomavacanatthe nipāto .
Bhontoti bhavanto .
Duṭṭhu caritaṃ , duṭṭhaṃ vā caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ , kāyena duccaritaṃ , kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ
V1.305 .Itaresupi eseva nayo .
Samannāgatāti samaṅgībhūtā .
Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā , akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti .
Tattha ‘‘ natthi imesaṃ samaṇadhammo , assamaṇā ete ’’ ti vadanto antimavatthunā upavadati ,‘‘ natthi imesaṃ jhānaṃ vā vimokkho vā maggo vā phalaṃ vā ’’ tiādīni vadanto guṇaparidhaṃsanena upavadatīti veditabbo .
So ca jānaṃ vā upavadeyya ajānaṃ vā , ubhayathāpi ariyūpavādova hoti .
Bhāriyaṃ kammaṃ ānantariyasadisaṃ saggāvaraṇaṃ maggāvaraṇañca , satekicchaṃ pana hoti .
Tasmā yo ariyaṃ upavadati , tena gantvā sace attanā vuḍḍhataro hoti , ukkuṭikaṃ nisīditvā ‘‘ ahaṃ āyasmantaṃ
M1.338 idañcidañca avacaṃ , taṃ me khamāhī ’’ ti khamāpetabbo .Sace navakataro hoti , vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ ahaṃ , bhante , tumhe idañcidañca avacaṃ , taṃ me khamathā ’’ ti khamāpetabbo .
Sace disāpakkanto hoti , sayaṃ vā gantvā saddhivihārikādike vā pesetvā khamāpetabbo .
Sace nāpi gantuṃ na pesetuṃ sakkā hoti , ye tasmiṃ vihāre bhikkhū vasanti , tesaṃ santikaṃ gantvā sace navakatarā honti , ukkuṭikaṃ nisīditvā , sace vuḍḍhatarā , vuḍḍhe vuttanayeneva paṭipajjitvā ‘‘ ahaṃ , bhante , asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ , khamatu me so āyasmā ’’ ti vatvā khamāpetabbo .
Sammukhā akkhamantepi etadeva kātabbaṃ .
Sace ekacārikabhikkhu hoti , neva tassa vasanaṭṭhānaṃ , na gataṭṭhānaṃ paññāyati , ekassa paṇḍitassa bhikkhuno santikaṃ gantvā ‘‘ ahaṃ , bhante , asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ , taṃ me anussarato vippaṭisāro hoti , kiṃ karomī ’’ ti
P1.381 vattabbaṃ .So vakkhati ‘‘ tumhe mā cintayittha , thero tumhākaṃ khamati , cittaṃ vūpasamethā ’’ ti .
Tenāpi ariyassa gatadisābhimukhena añjaliṃ paggahetvā ‘‘ khamathā ’’ ti vattabbaṃ .
Yadi so parinibbuto hoti , parinibbutamañcaṭṭhānaṃ gantvā yāva sivathikaṃ gantvāpi khamāpetabbaṃ .
Evaṃ kate neva saggāvaraṇaṃ , na maggāvaraṇaṃ hoti , pākatikameva hotīti .
Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā .
Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā , ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādapenti .
Ettha ca vacīduccaritaggahaṇeneva ariyūpavāde , manoduccaritaggahaṇena ca micchādiṭṭhiyā saṅgahitāyapi imesaṃ dvinnaṃ puna vacanaṃ mahāsāvajjabhāvadassanatthanti veditabbaṃ .
Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo ānantariyasadisattā .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ seyyathāpi , sāriputta , bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya , evaṃsampadamidaṃ sāriputta vadāmi taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ
V1.306 nikkhitto , evaṃ niraye ’’ ti ( ma . ni .1.149).Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi .
Yathāha –
‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi , yaṃ evaṃ mahāsāvajjaṃ , yathayidaṃ , bhikkhave , micchādiṭṭhi , micchādiṭṭhiparamāni , bhikkhave , vajjānī ’’ ti ( a . ni .1.310).
Kāyassa
M1.339 bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā .Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattikkhandhaggahaṇe .
Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassupacchedā .
Paraṃ maraṇāti cuticittato uddhaṃ .
Apāyan ti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva .
Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā , sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo .
Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati , dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gati duggati .
Vivasā nipatanti tattha dukkaṭakārinoti vinipāto , vinassantā vā ettha patanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgātipi vinipāto .
Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo .
Atha vā apāyaggahaṇena
P1.382 tiracchānayoniṃ dīpeti .Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā , na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato .
Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ .
So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā , na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā .
Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ .
So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi ca vinipatitattā vinipātoti vuccati .
Nirayaggahaṇena avīciādimanekappakāraṃ nirayamevāti .
Upapannāti upagatā , tattha abhinibbattāti adhippāyo .
Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo .
Ayaṃ pana viseso – tattha sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati , saggaggahaṇena devagatiyeva .
Tattha sundarā gatīti sugati .
Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo .
So sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho .
Iti ‘‘ dibbena cakkhunā ’’ tiādi sabbaṃ nigamanavacanaṃ .
Evaṃ dibbena cakkhunā passatīti ayamettha saṅkhepatthoti .
Dibbacakkhuñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Pañcañāṇapakiṇṇakaṃ
Imesu
V1.307P1.383 pañcasu ñāṇesu iddhividhañāṇaṃ parittamahaggataatītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena sattasu ārammaṇesu pavattati .Sotadhātuvisuddhiñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati .
Cetopariyañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaatītānāgatapaccuppannabahiddhārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati .
Pubbenivāsānussatiñāṇaṃ
M1.340Parittamahaggataappamāṇamaggaatītaajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati .
Dibbacakkhuñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati .
Yathākammūpagañāṇaṃ parittamahaggataatītaajjhattabahiddhārammaṇavasena pañcasu ārammaṇesu pavattati .
Anāgataṃsañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaanāgataajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattatīti .
Pañcañāṇapakiṇṇakaṃ niṭṭhitaṃ .