Issues
Select Version
Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā
Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā

54. Dibbacakkhuñāṇaniddesavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

54. Dibbacakkhuñāṇaniddesavaṇṇanā

106. DibbacakkhuñāṇaniddeseP1.377 ālokasaññaṃ manasi karotīti divā vā rattiṃ vā sūriyajoticandamaṇiālokaṃ ālokoti manasi karoti .
Evaṃ manasikaronto ca ālokoti saññaṃ manasi pavattanato ‘‘ ālokasaññaṃ manasi karotī ’’ ti vuccati .
Divāsaññaṃ adhiṭṭhātīti evaṃ ālokasaññaṃ manasikaritvā divāti saññaṃ ṭhapeti .
YathāM1.335 divā tathā rattin ti yathā divā āloko diṭṭho , tatheva rattimpi manasi karoti .
Yathā rattiṃ tathā divāti yathā rattiṃ āloko diṭṭho , tatheva divāpi manasi karoti .
Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena .
Apariyonaddhenāti samantato anaddhena .
Sappabhāsaṃ cittaṃ bhāvetīti saobhāsaṃ cittaṃ vaḍḍheti .
Etena dibbacakkhussa parikammālokārammaṇaṃ cittaṃ kathitaṃ .
Ālokakasiṇārammaṇaṃ catutthajjhānameva vā sandhāya vuttaṃ .
Tassevaṃ bhāvayato obhāsajātaṃ cittaṃ hoti vigatandhakārāvaraṇaṃ .
Tena hi dibbacakkhuṃ uppādetukāmena ādikammikena kulaputtena imissāyeva pāḷiyā anusārena kasiṇārammaṇaṃ abhiññāpādakajjhānaṃ sabbākārena abhinīhārakkhamaṃV1.303 katvā ‘‘ tejokasiṇaṃ odātakasiṇaṃ ālokakasiṇan ’’ ti imesu tīsu kasiṇesu aññataraṃ āsannaṃ kātabbaṃ , upacārajjhānagocaraṃ katvā vaḍḍhetvā ṭhapetabbaṃ , na tattha appanā uppādetabbāti adhippāyo .
Sace hi uppādeti , pādakajjhānanissayaṃ hoti , na parikammanissayaṃ .
Imesu ca pana tīsu ālokakasiṇaṃyeva seṭṭhataraṃ , tadanulomena pana itaraṃ kasiṇadvayampi vuttaṃ .
Tasmā ālokakasiṇaṃ itaresaṃ vā aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā cattāri jhānāni uppādetvā puna upacārabhūmiyaṃyeva ṭhatvā kasiṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ .
Vaḍḍhitavaḍḍhitaṭṭhānassa antoyeva rūpagataṃ passitabbaṃ .
Rūpagataṃ passato panassa tena byāpārena parikammacittena ālokapharaṇaṃ akubbatoP1.378 parikammassa vāro atikkamati , tato āloko antaradhāyati , tasmiṃ antarahite rūpagatampi na dissati .
Athānena punappunaṃ pādakajjhānameva pavisitvā tato vuṭṭhāya āloko pharitabbo .
Evaṃ anukkamena āloko thāmagato hotīti .
‘‘ Ettha āloko hotū ’’ ti yattakaṃ ṭhānaṃ paricchindati , tattha āloko tiṭṭhatiyeva .
Divasampi nisīditvā passato rūpadassanaṃ hoti .
Tattha yadā tassa bhikkhuno maṃsacakkhussa anāpāthagataṃ antokucchigataṃ hadayavatthunissitaṃ heṭṭhāpathavītalanissitaṃ tirokuṭṭapabbatapākāragataṃ paracakkavāḷagatanti idaṃ rūpaṃ ñāṇacakkhussa āpāthaṃ āgacchati , maṃsacakkhunā dissamānaṃ viya hoti , tadā dibbacakkhu uppannaṃ hoti .
Tadeva cettha rūpadassanasamatthaṃ , na pubbabhāgacittāni .
TatrāyaṃM1.336 dibbacakkhuno uppattikkamo – vuttappakārametaṃ rūpamārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjane uppajjitvā niruddhe tadeva rūpamārammaṇaṃ katvā cattāri pañca vā javanāni uppajjantīti pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ .
Idaṃ pana ñāṇaṃ ‘‘ sattānaṃ cutūpapāte ñāṇan ’’ tipi ‘‘ dibbacakkhuñāṇan ’’ tipi vuccati .
Taṃ panetaṃ puthujjanassa paripantho hoti .
So hi ‘‘ yattha yattha āloko hotū ’’ ti adhiṭṭhāti , taṃ taṃ pathavīsamuddapabbate vinivijjhitvāpi ekālokaṃ hoti .
Athassa tattha bhayānakāni yakkharakkhasādirūpāni passato bhayaṃ uppajjati .
Tena cittavikkhepaṃ patvā jhānavibbhantako hoti .
Tasmā rūpadassane appamattena bhavitabbaṃ .
Sattānaṃ cutūpapātañāṇāyāti sattānaṃ cutiyā ca upapāte ca ñāṇāya .
Yena ñāṇena sattānaṃ cuti ca upapāto ca ñāyati , tadatthaṃ dibbacakkhuñāṇatthanti vuttaṃ hoti .
Dibbena cakkhunāti vuttatthameva .
Visuddhenāti cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ .
Yo hi cutimattameva passati , na upapātaṃ , so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Yo upapātameva passati , na cutiṃ , so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Yo pana tadubhayaṃ passati , so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigatamativattati , tasmāssa taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti .
Ubhayañcetaṃ buddhaputtā passantiV1.304 .
Tena vuttaṃ –
‘‘ cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttāP1.379 visuddhan ’’ ti .
Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ , mānusakaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakaṃ .
Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena .
Satte passatīti manussānaṃ maṃsacakkhunā viya satte oloketi .
Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā , ye pana āsannacutikā idāni cavissanti .
Te cavamānā .
Ye ca gahitapaṭisandhikā sampatinibbattā vā , te upapajjamānāti adhippetā .
Te evarūpe cavamāne ca upapajjamāne ca passatīti dasseti .
Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite ohīḷite oññāte avaññāte .
Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte .
Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte .
Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantāmanāpavaṇṇayutte , anabhirūpeM1.337 virūpetipi attho .
Sugateti sugatigate , alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane .
Duggateti duggatigate , lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne .
Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ , tena tena upagate .
Tattha purimehi ‘‘ cavamāne ’’ tiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ , iminā pana padena yathākammūpagañāṇakiccaṃ .
Tassa ca ñāṇassa ayamuppattikkamo – idha bhikkhu heṭṭhānirayābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nerayike satte passati mahādukkhamanubhavamāne , taṃ dassanaṃ dibbacakkhukiccameva .
So evaṃ manasi karoti ‘‘ kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ dukkhamanubhavantī ’’ ti .
Athassa ‘‘ idaṃ nāma katvā ’’ ti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇamuppajjati .
Tathā uparidevalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nandanavanamissakavanaphārusakavanādīsu satte passati mahāsampattiṃ anubhavamāne , tampi dassanaṃ dibbacakkhukiccameva .
So evaṃ manasi karoti ‘‘ kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ sampattiṃ anubhavantī ’’ ti .
Athassa ‘‘ idaṃ nāma katvā ’’ ti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇamuppajjati .
Idaṃ yathākammūpagañāṇaṃ nāma .
Imassa visuṃ parikammaṃ nāma natthi .
Yathā cimassa , evaṃ anāgataṃsañāṇassāpi .
DibbacakkhupādakānevaP1.380 hi imāni dibbacakkhunā saheva ijjhanti .
Ime vata bhontotiādīsu imeti dibbacakkhunā diṭṭhānaṃ nidassanavacanaṃ .
Vatāti anulomavacanatthe nipāto .
Bhontoti bhavanto .
Duṭṭhu caritaṃ , duṭṭhaṃ vā caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ , kāyena duccaritaṃ , kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃV1.305 .
Itaresupi eseva nayo .
Samannāgatāti samaṅgībhūtā .
Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā , akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti .
Tattha ‘‘ natthi imesaṃ samaṇadhammo , assamaṇā ete ’’ ti vadanto antimavatthunā upavadati ,‘‘ natthi imesaṃ jhānaṃ vā vimokkho vā maggo vā phalaṃ vā ’’ tiādīni vadanto guṇaparidhaṃsanena upavadatīti veditabbo .
So ca jānaṃ vā upavadeyya ajānaṃ vā , ubhayathāpi ariyūpavādova hoti .
Bhāriyaṃ kammaṃ ānantariyasadisaṃ saggāvaraṇaṃ maggāvaraṇañca , satekicchaṃ pana hoti .
Tasmā yo ariyaṃ upavadati , tena gantvā sace attanā vuḍḍhataro hoti , ukkuṭikaṃ nisīditvā ‘‘ ahaṃ āyasmantaṃM1.338 idañcidañca avacaṃ , taṃ me khamāhī ’’ ti khamāpetabbo .
Sace navakataro hoti , vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ ahaṃ , bhante , tumhe idañcidañca avacaṃ , taṃ me khamathā ’’ ti khamāpetabbo .
Sace disāpakkanto hoti , sayaṃ vā gantvā saddhivihārikādike vā pesetvā khamāpetabbo .
Sace nāpi gantuṃ na pesetuṃ sakkā hoti , ye tasmiṃ vihāre bhikkhū vasanti , tesaṃ santikaṃ gantvā sace navakatarā honti , ukkuṭikaṃ nisīditvā , sace vuḍḍhatarā , vuḍḍhe vuttanayeneva paṭipajjitvā ‘‘ ahaṃ , bhante , asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ , khamatu me so āyasmā ’’ ti vatvā khamāpetabbo .
Sammukhā akkhamantepi etadeva kātabbaṃ .
Sace ekacārikabhikkhu hoti , neva tassa vasanaṭṭhānaṃ , na gataṭṭhānaṃ paññāyati , ekassa paṇḍitassa bhikkhuno santikaṃ gantvā ‘‘ ahaṃ , bhante , asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ , taṃ me anussarato vippaṭisāro hoti , kiṃ karomī ’’ tiP1.381 vattabbaṃ .
So vakkhati ‘‘ tumhe mā cintayittha , thero tumhākaṃ khamati , cittaṃ vūpasamethā ’’ ti .
Tenāpi ariyassa gatadisābhimukhena añjaliṃ paggahetvā ‘‘ khamathā ’’ ti vattabbaṃ .
Yadi so parinibbuto hoti , parinibbutamañcaṭṭhānaṃ gantvā yāva sivathikaṃ gantvāpi khamāpetabbaṃ .
Evaṃ kate neva saggāvaraṇaṃ , na maggāvaraṇaṃ hoti , pākatikameva hotīti .
Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā .
Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā , ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādapenti .
Ettha ca vacīduccaritaggahaṇeneva ariyūpavāde , manoduccaritaggahaṇena ca micchādiṭṭhiyā saṅgahitāyapi imesaṃ dvinnaṃ puna vacanaṃ mahāsāvajjabhāvadassanatthanti veditabbaṃ .
Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo ānantariyasadisattā .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ seyyathāpi , sāriputta , bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya , evaṃsampadamidaṃ sāriputta vadāmi taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃV1.306 nikkhitto , evaṃ niraye ’’ ti ( ma . ni .1.149).
Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi .
Yathāha –
‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi , yaṃ evaṃ mahāsāvajjaṃ , yathayidaṃ , bhikkhave , micchādiṭṭhi , micchādiṭṭhiparamāni , bhikkhave , vajjānī ’’ ti ( a . ni .1.310).
KāyassaM1.339 bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā .
Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattikkhandhaggahaṇe .
Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassupacchedā .
Paraṃ maraṇāti cuticittato uddhaṃ .
Apāyan ti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva .
Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā , sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo .
Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati , dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gati duggati .
Vivasā nipatanti tattha dukkaṭakārinoti vinipāto , vinassantā vā ettha patanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgātipi vinipāto .
Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo .
Atha vā apāyaggahaṇenaP1.382 tiracchānayoniṃ dīpeti .
Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā , na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato .
Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ .
So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā , na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā .
Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ .
So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi ca vinipatitattā vinipātoti vuccati .
Nirayaggahaṇena avīciādimanekappakāraṃ nirayamevāti .
Upapannāti upagatā , tattha abhinibbattāti adhippāyo .
Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo .
Ayaṃ pana viseso – tattha sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati , saggaggahaṇena devagatiyeva .
Tattha sundarā gatīti sugati .
Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo .
So sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho .
Iti ‘‘ dibbena cakkhunā ’’ tiādi sabbaṃ nigamanavacanaṃ .
Evaṃ dibbena cakkhunā passatīti ayamettha saṅkhepatthoti .
Dibbacakkhuñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Pañcañāṇapakiṇṇakaṃ
ImesuV1.307P1.383 pañcasu ñāṇesu iddhividhañāṇaṃ parittamahaggataatītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena sattasu ārammaṇesu pavattati .
Sotadhātuvisuddhiñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati .
Cetopariyañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaatītānāgatapaccuppannabahiddhārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati .
PubbenivāsānussatiñāṇaṃM1.340
Parittamahaggataappamāṇamaggaatītaajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati .
Dibbacakkhuñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati .
Yathākammūpagañāṇaṃ parittamahaggataatītaajjhattabahiddhārammaṇavasena pañcasu ārammaṇesu pavattati .
Anāgataṃsañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaanāgataajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattatīti .
Pañcañāṇapakiṇṇakaṃ niṭṭhitaṃ .