2. Dhammuddhaccavāraniddesavaṇṇanā
6. Dhammuddhaccavāre aniccato manasikaroto obhāso uppajjatīti udayabbayānupassanāya ṭhitassa tīhi anupassanāhi punappunaṃ saṅkhāre vipassantassa vipassantassa vipassanāñāṇesu paripākagatesu tadaṅgavasena kilesappahānena parisuddhacittassa aniccato vā dukkhato vā anattato vā manasikārakkhaṇe vipassanāñāṇānubhāvena pakatiyāva obhāso uppajjatīti paṭhamaṃ tāva aniccato manasikaroto obhāso kathito .
Akusalo vipassako tasmiṃ obhāse uppanne ‘‘ na ca vata me ito pubbe evarūpo obhāso uppannapubbo , addhā maggaṃ pattomhi , phalaṃ pattomhī ’’ ti
M2.191 amaggaṃyeva ‘‘ maggo ’’ ti , aphalameva ‘‘ phalan ’’ ti gaṇhāti .Tassa amaggaṃ ‘‘ maggo ’’ ti , aphalaṃ ‘‘ phalan ’’ ti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā hoti .
So attano
P3.589 vipassanāvīthiṃ vissajjetvā vikkhepamāpanno vā obhāsameva taṇhādiṭṭhimaññanāhi maññamāno vā nisīdati .So kho panāyaṃ obhāso kassaci bhikkhuno pallaṅkaṭṭhānamattameva obhāsento uppajjati , kassaci antogabbhaṃ , kassaci bahigabbhampi , kassaci sakalavihāraṃ , gāvutaṃ aḍḍhayojanaṃ yojanaṃ dviyojanaṃ … pe … kassaci pathavitalato yāva akaniṭṭhabrahmalokā ekālokaṃ kurumāno .
Bhagavato pana dasasahassilokadhātuṃ obhāsento
V2.177 udapādi .Ayañhi obhāso caturaṅgasamannāgatepi andhakāre taṃ taṃ ṭhānaṃ obhāsento uppajjati .
Obhāso dhammoti obhāsaṃ āvajjatīti ayaṃ obhāso maggadhammo phaladhammoti vā taṃ taṃ obhāsaṃ manasi karoti .
Tato vikkhepo uddhaccan ti tato obhāsato dhammoti āvajjanakaraṇato vā yo uppajjati vikkhepo , so uddhaccaṃ nāmāti attho .
Tena uddhaccena viggahitamānasoti tena evaṃ uppajjamānena uddhaccena virodhitacitto , tena vā uddhaccena kāraṇabhūtena tammūlakakilesuppattiyā virodhitacitto vipassako vipassanāvīthiṃ okkamitvā vikkhepaṃ vā tammūlakakilesesu vā ṭhitattā aniccato dukkhato anattato upaṭṭhānāni yathābhūtaṃ nappajānāti .
‘‘ Tena vuccati dhammuddhaccaviggahitamānaso ’’ ti evaṃ iti-saddo yojetabbo .
Hoti so samayoti evaṃ assādavasena upakkiliṭṭhacittassāpi yogino sace upaparikkhā uppajjati , so evaṃ pajānāti –
‘‘ vipassanā nāma saṅkhārārammaṇā , maggaphalāni nibbānārammaṇāni , imāni ca cittāni saṅkhārārammaṇāni , tasmā nāyamobhāso maggo , udayabbayānupassanāyeva nibbānassa lokiko maggo ’’ ti maggāmaggaṃ vavatthapetvā taṃ vikkhepaṃ parivajjayitvā udayabbayānupassanāya ṭhatvā sādhukaṃ saṅkhāre aniccato dukkhato anattato vipassati .
Evaṃ upaparikkhantassa so samayo hoti .
Evaṃ apassanto pana ‘‘ maggaphalappattomhī ’’ ti adhimāniko hoti .
Yaṃ taṃ cittan ti yaṃ taṃ vipassanācittaṃ .
Ajjhattamevāti aniccānupassanāya ārammaṇe gocarajjhatteyeva .
Ñāṇaṃ uppajjatīti tasseva yogāvacarassa rūpārūpadhamme tulayantassa tīrayantassa vissaṭṭhaindavajiramiva avihatavegaṃ
M2.192 tikhiṇaṃ sūramativisadaṃ vipassanāñāṇaṃ uppajjati .Pīti uppajjatīti tasseva tasmiṃ samaye khuddikā pīti , khaṇikā pīti , okkantikā pīti , ubbegā pīti , pharaṇā pītīti ayaṃ pañcavidhā vipassanāsampayuttā pīti sakalasarīraṃ pūrayamānā uppajjati .
Passaddhi uppajjatīti tasseva tasmiṃ samaye kāyacittānaṃ neva daratho , na gāravatā , na kakkhaḷatā
P3.590 , na akammaññatā , na gelaññatā , na vaṅkatā hoti .Atha kho panassa kāyacittāni passaddhāni lahūni mudūni kammaññāni paguṇāni suvisadāni ujukāniyeva honti .
So imehi passaddhādīhi anuggahitakāyacitto tasmiṃ samaye amānusiṃ nāma ratiṃ anubhavati .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ Suññāgāraṃ
V2.178 paviṭṭhassa , santacittassa bhikkhuno ;Amānusī ratī hoti , sammā dhammaṃ vipassato .
‘‘ Yato yato sammasati , khandhānaṃ udayabbayaṃ ;
Labhatī pītipāmojjaṃ , amataṃ taṃ vijānatan ’’ ti .( dha . pa .373-4)–
Evamassa imaṃ amānusiṃ ratiṃ sādhayamānā lahutādīhi sahitā vipassanāsampayuttā kāyacittapassaddhi uppajjati .
Sukhaṃ uppajjatīti tasseva tasmiṃ samaye sakalasarīraṃ abhisandayamānaṃ vipassanāsampayuttaṃ sukhaṃ uppajjati .
Adhimokkho uppajjatīti tasseva tasmiṃ samaye cittacetasikānaṃ atisayapasādabhūtā vipassanāsampayuttā saddhā uppajjati .
Paggaho uppajjatīti tasseva tasmiṃ samaye asithilamanaccāraddhaṃ supaggahitaṃ vipassanāsampayuttaṃ vīriyaṃ uppajjati .
Upaṭṭhānaṃ uppajjatīti tasseva tasmiṃ samaye sūpaṭṭhitā suppatiṭṭhitā nikhātā acalā pabbatarājasadisā vipassanāsampayuttā sati uppajjati .
So yaṃ yaṃ ṭhānaṃ āvajjati samannāharati manasi karoti paccavekkhati , taṃ taṃ ṭhānamassa okkantitvā pakkhanditvā dibbacakkhuno paraloko viya satiyā upaṭṭhāti ( visuddhi .2.734).
Upekkhāti vipassanupekkhā ceva āvajjanupekkhā ca .
Tasmiñhi samaye sabbasaṅkhāresu majjhattabhūtā vipassanupekkhāpi balavatī uppajjati , manodvāre āvajjanupekkhāpi .
Sā hissa taṃ taṃ ṭhānaṃ āvajjantassa vissaṭṭhaindavajiramiva pattapuṭe pakkhandatattanārāco viya ca sūrā tikhiṇā hutvā vahati
M2.193 .Evañhi visuddhimagge ( visuddhi .2.734) vuttaṃ .
Vipassanupekkhāti cettha ‘‘ vipassanāsampayuttā tatramajjhattupekkhā ’’ ti ācariyā vadanti .
Vipassanāñāṇe hi gayhamāne ‘‘ ñāṇaṃ uppajjatī ’’ ti vipassanāñāṇassa āgatattā punaruttidoso hoti .
Tatiyajjhānavaṇṇanāyañca ‘‘ saṅkhārupekkhāvipassanupekkhānampi atthato ekībhāvo .
Paññā eva hi sā , kiccavasena dvidhā bhinnā ’’ ti vuttaṃ .
Tasmā vipassanāsampayuttāya tatramajjhattupekkhāya vuccamānāya punaruttidoso
P3.591 ca na hoti , tatiyajjhānavaṇṇanāya ca sameti .Yasmā ca pañcasu indriyesu ‘‘ ñāṇaṃ adhimokkho paggaho upaṭṭhānan ’’ ti paññindriyasaddhindriyavīriyindriyasatindriyāni niddiṭṭhāni , samādhindriyaṃ pana aniddiṭṭhaṃ hoti , yuganaddhavasenāpi ca samādhindriyaṃ niddisitabbameva hoti , tasmā samappavatto samādhi puna samādhāne byāpārappahānakaraṇena ‘‘ upekkhā ’’ ti vuttoti veditabbaṃ .
Nikanti
V2.179 uppajjatīti evaṃ obhāsādipaṭimaṇḍitāya vipassanāya ālayaṃ kurumānā sukhumā santākārā nikanti uppajjati , yā kilesoti pariggahetumpi na sakkā hoti .Yathā ca obhāse , evaṃ etesupi aññatarasmiṃ uppanne yogāvacaro ‘‘ na ca vata me ito pubbe evarūpaṃ ñāṇaṃ uppannapubbaṃ , evarūpā pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upaṭṭhānaṃ upekkhā nikanti uppannapubbā , addhā maggaṃ pattomhi , phalaṃ pattomhī ’’ ti amaggameva ‘‘ maggo ’’ ti , aphalameva ‘‘ phalan ’’ ti gaṇhāti .
Tassa amaggaṃ ‘‘ maggo ’’ ti , aphalañca ‘‘ phalan ’’ ti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā hoti .
So attano mūlakammaṭṭhānaṃ vissajjetvā nikantimeva assādento nisīdati .
Ettha ca obhāsādayo upakkilesavatthutāya upakkilesāti vuttā , na akusalattā .
Nikanti pana upakkileso ceva upakkilesavatthu ca .
Vatthuvaseneva cete dasa , gāhavasena pana samatiṃsa honti .
Kathaṃ ?
‘‘ Mama obhāso uppanno ’’ ti gaṇhato hi diṭṭhiggāho hoti ,‘‘ manāpo vata obhāso uppanno ’’ ti gaṇhato mānaggāho , obhāsaṃ assādayato taṇhāggāho .
Iti obhāse diṭṭhimānataṇhāvasena tayo gāhā .
Tathā sesesupīti evaṃ gāhavasena samatiṃsa upakkilesā honti .
Dukkhato manasikaroto , anattato manasikarototi vāresupi
M2.194 imināva nayena attho veditabbo .Ekekaanupassanāvasena hettha ekekassa vipassanupakkilesuppatti veditabbā , na ekasseva .
Tīsu anupassanāsu .
Evaṃ abhedato vipassanāvasena upakkilese dassetvā puna bhedavasena dassento rūpaṃ aniccato manasikarototiādimāha .
Tattha jarāmaraṇaṃ aniccato upaṭṭhānan ti jarāmaraṇassa aniccato upaṭṭhānaṃ .
7. Yasmā pubbe vuttānaṃ samatiṃsāya upakkilesānaṃ vasena akusalo abyatto yogāvacaro obhāsādīsu vikampati , obhāsādīsu ekekaṃ ‘‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’’ ti samanupassati , tasmā tamatthaṃ dassento obhāse ceva ñāṇe cātiādigāthādvayamāha .
Tattha
P3.592 vikampatīti obhāsādike ārammaṇe nānākilesavasena vividhā kampati vedhati .Yehi cittaṃ pavedhatīti yehi passaddhisukhehi cittaṃ nānākilesavasena nānappakārena vedhati kampati .
Tasmā passaddhiyā sukhe ceva yogāvacaro vikampatīti sambandho veditabbo .
Upekkhāvajjanāya cevāti upekkhāsaṅkhātāya āvajjanāya ceva vikampati , āvajjanupekkhāya ceva vikampatīti attho .
Visuddhimagge ( visuddhi .2.736) pana ‘‘ upekkhāvajjanāyañcā ’’ ti vuttaṃ .
Upekkhāya cāti heṭṭhā vuttappakārāya upekkhāya ca vikampati , nikantiyā ca vikampatīti attho .
Ettha ca dvinnaṃ upekkhānaṃ niddiṭṭhattā heṭṭhā ‘‘ upekkhā uppajjatī ’’ ti
V2.180 vuttaṭṭhāne ca ubhayathā attho vutto .Aniccānupassanādīsu ca ekekissāyeva āvajjanupekkhāya sabbhāvato ekekāyeva anupassanā aniccaṃ aniccaṃ , dukkhaṃ dukkhaṃ , anattā anattāti punappunaṃ bhāvīyatīti vuttaṃ hoti .
Yasmā pana kusalo paṇḍito byatto buddhisampanno yogāvacaro obhāsādīsu uppannesu ‘‘ ayaṃ kho me obhāso uppanno , so kho panāyaṃ anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno khayadhammo vayadhammo virāgadhammo nirodhadhammo ’’ ti iti vā naṃ paññāya paricchindati upaparikkhati .
Atha vā panassa evaṃ hoti – sace obhāso attā bhaveyya ,‘‘ attā ’’ ti gahetuṃ vaṭṭeyya .
Anattāva panāyaṃ ‘‘ attā ’’ ti gahito .
Tasmāyaṃ avasavattanaṭṭhena anattāti passanto diṭṭhiṃ ugghāṭeti .
Sace obhāso nicco
M2.195 bhaveyya ,‘‘ nicco ’’ ti gahetuṃ vaṭṭeyya .Aniccova panāyaṃ ‘‘ nicco ’’ ti gahito .
Tasmāyaṃ hutvā abhāvaṭṭhena aniccoti passanto mānaṃ samugghāṭeti .
Sace obhāso sukho bhaveyya ,‘‘ sukho ’’ ti gahetuṃ vaṭṭeyya .
Dukkhova panāyaṃ ‘‘ sukho ’’ ti gahito .
Tasmāyaṃ uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhoti passanto nikantiṃ pariyādiyati .
Yathā ca obhāse , evaṃ sesesupi .
Evaṃ upaparikkhitvā obhāsaṃ ‘‘ netaṃ mama , nesohamasmi , na meso attā ’’ ti samanupassati .
Ñāṇaṃ … pe … nikantiṃ ‘‘ netaṃ mama , nesohamasmi , na meso attā ’’ ti samanupassati .
Evaṃ samanupassanto obhāsādīsu na kampati na vedhati .
Tasmā tamatthaṃ dassento imāni dasa ṭhānānīti gāthamāha .
Tattha dasa ṭhānānīti obhāsādīni .
Paññā yassa pariccitāti yassa upakkilesavimuttāya paññāya paricitāni punappunaṃ phuṭṭhāni paribhāvitāni .
Dhammuddhaccakusalo hotīti so paññāya paricitadasaṭṭhāno yogāvacaro pubbe vuttappakārassa dhammuddhaccassa yathāsabhāvapaṭivedhena cheko hoti .
Na ca sammoha gacchatīti dhammuddhaccakusalattāyeva taṇhāmānadiṭṭhugghāṭavasena sammohañca na gacchati .
Idāni
P3.593 pubbe vuttameva vidhiṃ aparena pariyāyena vibhāvetvā dassento vikkhipati ceva kilissati cātiādigāthamāha .Tattha mandapañño yogāvacaro obhāsādīsu vikkhepañca avasesakilesuppattiñca pāpuṇāti .
Majjhimapañño vikkhepameva pāpuṇāti , nāvasesakilesuppattiṃ , so adhimāniko hoti .
Tikkhapañño vikkhepaṃ pāpuṇitvāpi taṃ adhimānaṃ pahāya vipassanaṃ ārabhati .
Atitikkhapañño na vikkhepaṃ pāpuṇāti , na cāvasesakilesuppattiṃ .
Vikkhippati cevāti tesu mandapañño dhammuddhaccasaṅkhātaṃ vikkhepañceva pāpuṇīyati .
Kilissati cāti taṇhāmānadiṭṭhikilesehi kilesīyati ca , upatāpīyati vibādhīyatīti attho .
Cavati cittabhāvanāti tassa mandapaññassa vipassanācittabhāvanā kilesesuyeva
V2.181 ṭhānato paṭipakkhāvihatattā cavati , paripatatīti attho .Vikkhipati na kilissatīti majjhimapañño vikkhepena vikkhipati , kilesehi na kilissati .
Bhāvanā parihāyatīti tassa majjhimapaññassa adhimānikattā vipassanārambhābhāvena vipassanā parihāyati , nappavattatīti
M2.196 attho .Vikkhipati na kilissatīti tikkhapaññopi vikkhepena vikkhipati , kilesehi na kilissati .
Bhāvanā na parihāyatīti tassa tikkhapaññassa santepi vikkhepe taṃ adhimānavikkhepaṃ pahāya vipassanārambhasabbhāvena vipassanābhāvanā na parihāyati , pavattatīti attho .
Na ca vikkhipate cittaṃ na kilissatīti atitikkhapaññassa cittaṃ na vikkhepena vikkhipati , na ca kilesehi kilissati .
Na cavati cittabhāvanāti tassa vipassanācittabhāvanā na cavati , vikkhepakilesābhāvena yathāṭhāne tiṭṭhatīti attho .
Imehi catūhi ṭhānehītiādīsu idāni vuttehi imehi catūhi ṭhānehi hetubhūtehi , karaṇabhūtehi vā obhāsādike dasa ṭhāne cittassa saṅkhepena ca vikkhepena ca viggahitaṃ mānasaṃ vikkhepakilesuppattivirahito catuttho kusalo mahāpañño yogāvacaro mandapaññādīnaṃ tiṇṇaṃ yogāvacarānaṃ mānasaṃ evañca evañca hotīti nānappakārato jānātīti sambandhato atthavaṇṇanā veditabbā .
Saṅkhepoti cettha vikkhepassa ceva kilesānañca uppattivasena cittassa līnabhāvo veditabbo .
Vikkhepoti ‘‘ vikkhipati na kilissatī ’’ ti dvīsu ṭhānesu vuttavikkhepavasena cittassa uddhatabhāvo veditabboti .
Yuganaddhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .