Pariññeyyaniddesavaṇṇanā
21. Pariññeyyaniddese
P1.109 kiñcāpi pariññāsaddena ñātapariññā , tīraṇapariññā , pahānapariññāti tisso pariññā saṅgahitā .Heṭṭhā ‘‘ abhiññeyyā ’’ ti ñātapariññāya vuttattā upari ‘‘ pahātabbā ’’ ti pahānapariññāya vuttattā tīraṇapariññāva idha adhippetā .
Phasso sāsavo upādāniyoti
M1.102 āsavānañceva upādānānañca paccayabhūto tebhūmakaphasso .Sopi hi attānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānehi saha āsavehīti sāsavo , ārammaṇabhāvaṃ upagantvā upādānasambandhanena upādānānaṃ hitoti upādāniyo .
Yasmā phasse tīraṇapariññāya pariññāte phassamukhena sesāpi arūpadhammā tadanusārena ca rūpadhammā pariññāyanti , tasmā ekova phasso vutto .
Evaṃ sesesupi yathāyogaṃ yojetabbaṃ .
Nāman ti
V1.94 cattāro khandhā arūpino nibbānañca .Rūpan ti cattāri ca mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpāni catuvīsati .
Cattāro khandhā namanaṭṭhena nāmaṃ .
Te hi ārammaṇābhimukhā namanti .
Sabbampi nāmanaṭṭhena nāmaṃ .
Cattāro hi khandhā ārammaṇe aññamaññaṃ nāmenti , nibbānaṃ ārammaṇādhipatipaccayatāya attani anavajjadhamme nāmeti .
Santativasena sītādīhi ruppanaṭṭhena rūpaṃ .
Ruppanaṭṭhenāti kuppanaṭṭhena .
Santativipariṇāmavasena hi sītādīhi ghaṭṭanīyaṃ dhammajātaṃ rūpanti vuccati .
Idha pana nāmanti lokikameva adhippetaṃ , rūpaṃ pana ekantena lokikameva .
Tisso vedanāti sukhā vedanā , dukkhā vedanā , adukkhamasukhā vedanā .
Tā lokikā eva .
Āhārāti paccayā .
Paccayā hi attano phalaṃ āharantīti āhārā .
Kabaḷīkāro āhāro phassāhāro manosañcetanāhāro viññāṇāhāroti cattāro .
Vatthuvasena kabaḷīkātabbattā kabaḷīkāro
P1.110 , ajjhoharitabbattā āhāro .Odanakummāsādivatthukāya ojāyetaṃ nāmaṃ .
Sā hi ojaṭṭhamakarūpāni āharatīti āhāro .
Cakkhusamphassādiko chabbidho phasso tisso vedanā āharatīti āhāro .
Manaso sañcetanā , na sattassāti manosañcetanā yathā cittekaggatā .
Manasā vā sampayuttā sañcetanā manosañcetanā yathā ājaññaratho .
Tebhūmakakusalākusalacetanā .
Sā hi tayo bhave āharatīti āhāro .
Viññāṇan ti ekūnavīsatibhedaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ .
Tañhi paṭisandhināmarūpaṃ āharatīti āhāro .
Upādānakkhandhāti upādānagocarā khandhā , majjhapadalopo daṭṭhabbo .
Upādānasambhūtā vā khandhā upādānakkhandhā yathā tiṇaggi
M1.103 thusaggi .Upādānavidheyyā vā khandhā upādānakkhandhā yathā rājapuriso .
Upādānappabhavā vā khandhā upādānakkhandhā yathā puppharukkho phalarukkho .
Upādānāni pana kāmupādānaṃ diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānanti cattāri .
Atthato pana bhusaṃ ādānanti upādānaṃ .
Rūpupādānakkhandho , vedanupādānakkhandho , saññupādānakkhandho , saṅkhārupādānakkhandho , viññāṇupādānakkhandhoti pañca .
Cha ajjhattikāni āyatanānīti cakkhāyatanaṃ , sotāyatanaṃ , ghānāyatanaṃ , jivhāyatanaṃ , kāyāyatanaṃ , manāyatanaṃ .
Satta viññāṇaṭṭhitiyoti katamā satta ?
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Santi , bhikkhave ( a . ni .7.44; dī . ni .3.332), sattā nānattakāyā
V1.95 nānattasaññino .Seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā .
Ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā nānattakāyā ekattasaññino .
Seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā .
Ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā ekattakāyā nānattasaññino .
Seyyathāpi devā ābhassarā .
Ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā ekattakāyā ekattasaññino .
Seyyathāpi devā subhakiṇhā .
Ayaṃ catutthā viññāṇaṭṭhiti .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ ananto ākāso ’ ti ākāsānañcāyatanūpagā .
Ayaṃ pañcamī viññāṇaṭṭhiti .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ anantaṃ viññāṇan ’ ti viññāṇañcāyatanūpagā .
Ayaṃ
P1.111 chaṭṭhā viññāṇaṭṭhiti .‘‘ Santi
M1.104 , bhikkhave , sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ natthi kiñcī ’ ti ākiñcaññāyatanūpagā .Ayaṃ sattamī viññāṇaṭṭhiti .
Imā kho , bhikkhave , satta viññāṇaṭṭhitiyo ’’ ti ( a . ni .7.44; dī . ni .3.332).
Viññāṇaṭṭhitiyoti paṭisandhiviññāṇassa ṭhānāni saviññāṇakā khandhā eva .
Tattha seyyathāpīti nidassanatthe nipāto .
Manussāti aparimāṇesupi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi .
Yepi vaṇṇena vā saṇṭhānena vā sadisā honti , tepi ālokitavilokitādīhi visadisāva honti , tasmā nānattakāyāti vuttā .
Paṭisandhisaññā pana nesaṃ tihetukāpi duhetukāpi ahetukāpi hoti , tasmā nānattasaññinoti vuttā .
Ekacce ca devāti cha kāmāvacaradevā .
Tesu hi kesañci kāyo nīlo hoti , kesañci pītakādivaṇṇo , saññā pana nesaṃ tihetukāpi duhetukāpi hoti , ahetukā na hoti .
Ekacce ca vinipātikāti
V1.96 catuapāyavinimuttā punabbasumātā yakkhinī , piyaṅkaramātā , phussamittā , dhammaguttāti evamādayo aññe ca vemānikā petā .Etesañhi odātakāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisathūlarassadīghavasena ca kāyo nānā hoti , manussānaṃ viya tihetukadvihetukāhetukavasena saññāpi .
Te pana devā viya na mahesakkhā , kapaṇamanussā viya appesakkhā dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti .
Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti , tasmā sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikāti vuttā .
Ye panettha tihetukā , tesaṃ dhammābhisamayopi hoti piyaṅkaramātādīnaṃ viya .
Brahmakāyikāti brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno .
Paṭhamābhinibbattāti te sabbepi paṭhamajjhānena nibbattā .
Brahmapārisajjā pana parittena , brahmapurohitā majjhimena , kāyo ca tesaṃ vipphārikataro hoti .
Mahābrahmāno paṇītena , kāyo pana nesaṃ ativipphārikataro hoti .
Iti te kāyassa nānattā , paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā nānattakāyā ekattasaññinoti
P1.112 vuttā .Yathā ca te , evaṃ catūsu apāyesu sattā .
Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ , kesañci aḍḍhayojanaṃ
M1.105 , kesañci tigāvutaṃ attabhāvo hoti , devadattassa pana yojanasatiko jāto .Tiracchānesupi keci khuddakā honti , keci mahantā .
Pettivisayesupi keci saṭṭhihatthā keci asītihatthā honti keci suvaṇṇā keci dubbaṇṇā .
Tathā kālakañcikā asurā .
Apicettha dīghapiṭṭhikā petā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti , saññā pana sabbesampi akusalavipākāhetukāva hoti .
Iti apāyikāpi ‘‘ nānattakāyā ekattasaññino ’’ ti saṅkhaṃ gacchanti .
Ābhassarāti daṇḍaukkāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati visaratīti ābhassarā .
Tesu pañcakanaye dutiyatatiyajjhānadvayaṃ parittaṃ bhāvetvā uppannā parittābhā nāma honti , majjhimaṃ bhāvetvā uppannā appamāṇābhā nāma honti , paṇītaṃ bhāvetvā uppannā ābhassarā nāma honti .
Idha pana ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbeva te gahitā .
Sabbesañhi tesaṃ kāyo ekavipphārova hoti , saññā pana avitakkavicāramattā ca avitakkaavicārā cāti nānā .
Subhakiṇhāti subhena vokiṇṇā vikiṇṇā , subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanāti attho .
Etesañhi na ābhassarānaṃ viya chijjitvā chijjitvā pabhā gacchatīti .
Catukkanaye tatiyassa , pañcakanaye catutthassa parittamajjhimapaṇītassa jhānassavasena parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhā nāma hutvā nibbattanti .
Iti sabbepi te ekattakāyā ceva catutthajjhānasaññāya
V1.97 ekattasaññino cāti veditabbā .Vehapphalā pi catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti .
Asaññasattā viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti , sattāvāsesu gacchanti .
Suddhāvāsā vivaṭṭapakkhe ṭhitā na sabbakālikā , kappasatasahassampi asaṅkhyeyampi buddhasuññe loke na uppajjanti , soḷasakappasahassabbhantare buddhesu uppannesuyeva uppajjanti , dhammacakkappavattassa bhagavato khandhāvārasadisā honti , tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ , na ca sattāvāsaṃ bhajanti .
Mahāsīvatthero pana –
‘‘ na kho pana so , sāriputta , sattāvāso sulabharūpo , yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī ’’ ti ( ma . ni .1.160) iminā suttena suddhāvāsāpi catutthaṃ
P1.113M1.106 viññāṇaṭṭhitiṃ catutthaṃ sattāvāsañca bhajantīti vadati , taṃ appaṭibāhitattā suttassa anuññātaṃ .Nevasaññānāsaññāyatanaṃ yatheva saññāya , evaṃ viññāṇassāpi sukhumattā nevaviññāṇaṃ nāviññāṇaṃ , tasmā viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ .
Aṭṭha lokadhammāti lābho , alābho , yaso , ayaso , nindā , pasaṃsā , sukhaṃ , dukkhanti ime aṭṭha lokappavattiyā sati anuparamadhammakattā lokassa dhammāti lokadhammā .
Etehi mutto satto nāma natthi , buddhānampi hontiyeva .
Yathāha –
‘‘ Aṭṭhime , bhikkhave , lokadhammā lokaṃ anuparivattanti , loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattati .
Katame aṭṭha ?
Lābho ca alābho ca yaso ca ayaso ca nindā ca pasaṃsā ca sukhañca dukkhañca .
Ime kho , bhikkhave , aṭṭha lokadhammā lokaṃ anuparivattanti , loko ca ime aṭṭha lokadhamme anuparivattatī ’’ ti ( a . ni .8.6).
Tattha anuparivattantīti anubandhanti nappajahanti , lokato na nivattantīti attho .
Lābhoti pabbajitassa cīvarādi , gahaṭṭhassa dhanadhaññādi lābho .
Soyeva alabbhamāno lābho alābho .
Na lābho alābhoti vuccamāne atthābhāvāpattito pariññeyyo na siyā .
Yasoti parivāro .
Soyeva alabbhamānā yaso ayaso .
Nindāti avaṇṇabhaṇanaṃ .
Pasaṃsāti vaṇṇabhaṇanaṃ .
Sukhan ti kāmāvacarānaṃ kāyikacetasikaṃ .
Dukkhan ti puthujjanasotāpannasakadāgāmīnaṃ kāyikacetasikaṃ , anāgāmiarahantānaṃ kāyikameva .
Nava
V1.98 sattāvāsāti sattānaṃ āvāsā , vasanaṭṭhānānīti attho .Tāni pana tathāpakāsitā khandhā eva .
Katame nava ?
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Navayime , bhikkhave ( a . ni .9.24; dī . ni .3.341), sattāvāsā .
Katame nava ?
Santi , bhikkhave , sattā nānattakāyā nānattasaññino , seyyathāpi manussā ekacce
M1.107 ca devā ekacce ca vinipātikā .Ayaṃ paṭhamo sattāvāso .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā nānattakāyā ekattasaññino , seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā .
Ayaṃ dutiyo sattāvāso .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā ekattakāyā nānattasaññino , seyyathāpi devā ābhassarā .
Ayaṃ tatiyo sattāvāso .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā ekattakāyā ekattasaññino , seyyathāpi devā
P1.114 subhakiṇhā .Ayaṃ catuttho sattāvāso .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā asaññino appaṭisaṃvedino , seyyathāpi devā asaññasattā .
Ayaṃ pañcamo sattāvāso .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ ananto ākāso ’ ti ākāsānañcāyatanūpagā .
Ayaṃ chaṭṭho sattāvāso .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ anantaṃ viññāṇan ’ ti viññāṇañcāyatanūpagā .
Ayaṃ sattamo sattāvāso .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ natthi kiñcī ’ ti ākiñcaññāyatanūpagā .
Ayaṃ aṭṭhamo sattāvāso .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanūpagā
V1.99 .Ayaṃ navamo sattāvāso .
Ime kho , bhikkhave , nava sattāvāsā ’’ ti ( a . ni .9.24; dī . ni .3.341).
Dasāyatanānīti cakkhāyatanaṃ rūpāyatanaṃ sotāyatanaṃ saddāyatanaṃ ghānāyatanaṃ gandhāyatanaṃ jivhāyatanaṃ rasāyatanaṃ kāyāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatananti evaṃ dasa .
Manāyatanadhammāyatanāni pana lokuttaramissakattā na gahitāni .
Imesu dasasu vissajjanesu vipassanāvasena tīraṇapariññā
M1.108 vuttā ,‘‘ sabbaṃ , bhikkhave , pariññeyyan ’’ tiādīsu pana anaññātaññassāmītindriyādīnaṃ tiṇṇaṃ , nirodhapaṭipadānaṃ sacchikiriyābhāvanaṭṭhānaṃ tesaṃyeva paṭivedhaṭṭhānaṃ dukkhādīnaṃ nissaraṇassa anuppādādīnaṃ pañcadasannaṃ , pariggahaṭṭhādīnaṃ ekatiṃsāya , uttaripaṭivedhaṭṭhādīnaṃ tiṇṇaṃ , maggaṅgānaṃ aṭṭhannaṃ ,‘‘ payogānaṃ paṭippassaddhaṭṭho ’’ tiādīnaṃ dvinnaṃ , asaṅkhataṭṭhassa vuṭṭhānaṭṭhādīnaṃ dvinnaṃ , niyyānaṭṭhassa anubujjhanaṭṭhādīnaṃ tiṇṇaṃ , anubodhanaṭṭhādīnaṃ tiṇṇaṃ , anubodhapakkhiyādīnaṃ tiṇṇaṃ , ujjotanaṭṭhādīnaṃ catunnaṃ , patāpanaṭṭhādīnaṃ aṭṭhārasannaṃ , vivaṭṭanānupassanādīnaṃ navannaṃ , khayeñāṇaanuppādeñāṇānaṃ paññāvimuttinibbānānanti imesaṃ dhammānaṃ paṭilābhavasena tīraṇapariññā vuttā , sesānaṃ yathāyogaṃP1.115 vipassanāvasena ca paṭilābhavasena ca tīraṇapariññā vuttāti veditabbā .Yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ paṭilābhatthāya vāyamantassa , te te dhammā paṭiladdhā honti .
Evaṃ te dhammā pariññātā ceva honti tīritā cāti hi kiccasamāpanaṭṭhena tīraṇapariññā vuttā .
Kicce hi samāpite te dhammā paṭiladdhā hontīti .
Keci pana ‘‘ avipassanūpagānaṃ ñātapariññā ’’ ti vadanti .
Abhiññeyyena ñātapariññāya vuttattā taṃ na sundaraṃ .
Pariññātā ceva honti tīritā cāti te paṭiladdhā eva dhammā pariññātā ca nāma honti , tīritā ca nāmāti attho .
Evaṃ kiccasamāpanatthavasena pariññātattho vutto hoti .
22. Idāni tamevatthaṃ ekekadhamme paṭilābhavasena yojetvā ante ca nigametvā dassetuṃ nekkhamman tiādimāha .
Taṃ sabbaṃ pubbe vuttānusāreneva veditabbanti .
Pariññeyyaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .