Bhāvetabbaniddesavaṇṇanā

25. BhāvetabbaniddeseP1.124M1.116 kāyagatāsatīti kāyagatāsatisuttante ( ma . ni .3.153 ādayo ) vuttā ānāpānacatuiriyāpathakhuddakairiyāpathadvattiṃsākāracatudhātunavasivathikāpaṭikūla- vavatthāpakamanasikārasampayuttā yathānurūpaṃ rūpajjhānasampayuttā ca sati .

Sā hi tesu kāyesu gatā pavattāti kāyagatāti vuccati .

Sātasahagatāti madhurasukhavedayitasaṅkhātena sātena saha ekuppādādibhāvaṃ gatā .

Tabbhāve vokiṇṇe ārammaṇe nissaye saṃsaṭṭhe dissati sahagata saddo pañcasu atthesu jinavacane .

‘‘ Yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandirāgasahagatā ’’ ti ( vibha .203) ettha tabbhāve , nandirāgabhūtāti attho .

‘‘ Yā , bhikkhave , vīmaṃsā kosajjasahagatā kosajjasampayuttā ’’ ti ( saṃ . ni .5.832) ettha vokiṇṇe , antarantarā uppajjamānena kosajjena vokiṇṇāti attho .

‘‘ Lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnan ’’ ti ( pu . pa .3-8) ettha ārammaṇe , rūpārūpārammaṇānanti attho .

‘‘ Aṭṭhikasaññāsahagataṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī ’’ ti ( saṃ . ni .5.238) ettha nissaye , aṭṭhikasaññānissayaṃ aṭṭhikasaññaṃ bhāvetvā paṭiladdhanti attho .

‘‘ Idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ hoti sahajātaṃ sampayuttan ’’ ti ( vibha .578) ettha saṃsaṭṭhe , sammissanti attho .

Imasmimpi pade saṃsaṭṭho adhippeto .

Sātasaṃsaṭṭhā hi sātasahagatāti vuttā .

Sā hi ṭhapetvā catutthaṃ jhānaṃ sesesu sātasahagatā hoti , satipi ca upekkhāsahagatatte yebhuyyavasena sātasahagatāti vuttā , purimajjhānamūlakattā vā catutthajjhānassa sātasahagatāya upekkhāsahagatāpi vuttāva hotiP1.125 , upekkhāya pana sante sukhe vuttattā bhagavatā sātasahagatāti catutthajjhānasampayuttāpi vuttāva hoti .

Samatho ca vipassanā cāti kāmacchandādayo paccanīkadhamme sameti vināsetīti samatho .

Samādhissetaṃ nāmaṃ .

Aniccatādivasena vividhehi ākārehi dhamme passatīti vipassanā .

Paññāyetaṃ nāmaṃ .

Ime pana dve dasuttarapariyāye pubbabhāgāti vuttā , saṅgītipariyāye ca lokiyalokuttaramissakāti .

Tayo samādhīti savitakko savicāro samādhiM1.117 , avitakko vicāramattoV1.107 samādhi , avitakko avicāro samādhi .

Sampayogavasena vattamānena saha vitakkena savitakko , saha vicārena savicāro .

So khaṇikasamādhi , vipassanāsamādhi , upacārasamādhi , paṭhamajjhānasamādhi .

Natthi etassa vitakkoti avitakko .

Vitakkavicāresu vicāro mattā paramā pamāṇaṃ etassāti vicāramatto , vicārato uttari vitakkena sampayogaṃ na gacchatīti attho .

So pañcakanaye dutiyajjhānasamādhi , tadubhayavirahito avitakko avicāro samādhi .

So catukkanaye dutiyajjhānādi , pañcakanaye tatiyajjhānādi rūpāvacarasamādhi .

Ime tayopi lokiyā eva .

Saṅgītipariyāye aparepi tayo samādhī vuttā –

‘‘ suññato samādhi , animitto samādhi , appaṇihito samādhī ’’ ti ( dī . ni .3.305).

Na te idha adhippetā .

Cattāro satipaṭṭhānāti kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ , vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ , cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ , dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ .

Pubbabhāge cuddasavidhena kāyaṃ pariggaṇhato kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ , navavidhena vedanaṃ pariggaṇhato vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ , soḷasavidhena cittaṃ pariggaṇhato cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ , pañcavidhena dhamme pariggaṇhato dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ veditabbaṃ .

Lokuttaraṃ pana idha na adhippetaṃ .

Pañcaṅgiko samādhīti pañca aṅgāni assa santīti pañcaṅgiko , catutthajjhānasamādhi .

Pītipharaṇatā , sukhapharaṇatā , cetopharaṇatā , ālokapharaṇatā , paccavekkhaṇanimittantiP1.126 pañca aṅgāni .

Pītiṃ pharamānā uppajjatīti dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā nāma .

Sukhaṃ pharamānā uppajjatīti tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā nāma .

Paresaṃ ceto pharamānā uppajjatīti cetopariyapaññā cetopharaṇatā nāma .

Ālokaṃ pharamānā uppajjatīti dibbacakkhupaññā ālokapharaṇatā nāma .

Paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ nāma .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ Dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā , tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā , paracittapaññā cetopharaṇatā , dibbacakkhupaññā ālokapharaṇatā , tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhitassa paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittan ’’ ti ( vibha .804).

TañhiM1.118 vuṭṭhitasamādhissa pavattākāragahaṇato nimittanti vuttaṃ .

Tattha ca pītipharaṇatā sukhapharaṇatā dve pādā viya , cetopharaṇatā ālokapharaṇatā dve hatthā viya , abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ majjhimakāyo viya , paccavekkhaṇanimittaṃ sīsaṃ viya .

Iti āyasmā dhammasenāpatiV1.108 sāriputtatthero pañcaṅgikaṃ sammāsamādhiṃ aṅgapaccaṅgasampannaṃ purisaṃ viya katvā dassesi .

Cha anussatiṭṭhānānīti punappunaṃ uppajjanato satiyo eva anussatiyo , pavattitabbaṭṭhānasmiṃyeva pavattattā saddhāpabbajitassa kulaputtassa anurūpā satiyotipi anussatiyo , anussatiyo eva pītiādīnaṃ ṭhānattā anussatiṭṭhānāni .

Katamāni cha ?

Buddhānussati dhammānussati saṅghānussati sīlānussati cāgānussati devatānussati ( dī . ni .3.327).

Bojjhaṅgāti bodhiyā , bodhissa vā aṅgā .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yā esā dhammasāmaggī yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhīti vuccati .

Bujjhatīti kilesasantānaniddāya vuṭṭhahati , cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati , nibbānameva vā sacchikaroti , tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgātipi bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgādayoP1.127 viya .

Yo panesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako bodhīti vuccati , tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya .

Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘ bujjhanakassa puggalassa aṅgāti vā bojjhaṅgā ’’ ti .

Apica ‘‘ bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā , bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā ’’ tiādinā ( paṭi . ma .2.17) nayena bojjhaṅgaṭṭho veditabbo .

Ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti taṃtaṃmaggavajjhakilesehi ārakattā ariyabhāvakarattā ariyaphalapaṭilābhakarattā ca ariyo .

Aṭṭha aṅgāni assāti aṭṭhaṅgiko .

Soyaṃ caturaṅgikā viya senā , pañcaṅgikaṃ viya ca tūriyaṃ aṅgamattameva hoti , aṅgavinimutto natthi .

Bojjhaṅgamaggaṅgā lokuttarā , dasuttarapariyāyena pubbabhāgāpi labbhanti .

NavaM1.119 pārisuddhipadhāniyaṅgānīti sīlavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ , cittavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ , diṭṭhivisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ , kaṅkhāvitaraṇavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ , maggāmaggañāṇadassanavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ , paṭipadāñāṇadassanavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ , ñāṇadassanavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ , paññā pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ , vimutti pārisuddhipadhāniyaṅgaṃ ( dī . ni .3.359).

Sīlavisuddhīti visuddhiṃ pāpetuṃ samatthaṃ catupārisuddhisīlaṃ .

Tañhi dussīlyamalaṃ visodheti .

Pārisuddhipadhāniyaṅgan ti parisuddhabhāvassa padhānaṃ uttamaṃ aṅgaṃ .

Cittavisuddhīti vipassanāya padaṭṭhānabhūtā paguṇāV1.109 aṭṭha samāpattiyo .

Tā hi kāmacchandādicittamalaṃ visodhenti .

Diṭṭhivisuddhīti sappaccayanāmarūpadassanaṃ .

Tañhi sattadiṭṭhimalaṃ visodheti .

Kaṅkhāvitaraṇavisuddhīti paccayākārañāṇaṃ .

Tena hi tīsu addhāsu paccayavasena dhammā pavattantīti passanto tīsupi addhāsu sattakaṅkhāmalaṃ vitaranto visujjhati .

Maggāmaggañāṇadassanavisuddhīti udayabbayānupassanakkhaṇe uppannā obhāsañāṇapītipassaddhisukhaadhimokkhapaggahaupaṭṭhānaupekkhānikantītiP1.128 dasa vipassanupakkilesā , na maggo , vīthipaṭipannaṃ udayabbayañāṇaṃ maggoti evaṃ maggāmagge ñāṇaṃ nāma .

Tena hi amaggamalaṃ visodheti .

Paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti vīthipaṭipannaṃ udayabbayānupassanāñāṇaṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānānupassanāñāṇaṃ ādīnavānupassanāñāṇaṃ nibbidānupassanāñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ anulomañāṇanti imāni nava vipassanāñāṇāni .

Tāni hi niccasaññādimalaṃ visodhenti .

Ñāṇadassanavisuddhīti catuariyamaggapaññā .

Sā hi samucchedato sakasakamaggavajjhakilesamalaṃ visodheti .

Paññāti arahattaphalapaññā .

Vimuttīti arahattaphalavimutti .

Dasa kasiṇāyatanānīti ‘‘ pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṃ adho tiriyaṃ advayaṃ appamāṇaṃ , āpokasiṇameko sañjānāti … pe … tejokasiṇameko sañjānāti … pe … vāyokasiṇameko sañjānāti … pe … nīlakasiṇameko sañjānāti … pe … pītakasiṇameko sañjānāti … pe … lohitakasiṇameko sañjānāti … pe … odātakasiṇameko sañjānāti … pe … ākāsakasiṇameko sañjānāti … pe … viññāṇakasiṇameko sañjānāti uddhaṃ adho tiriyaṃ advayaṃ appamāṇan ’’ ti ( a . ni .10.25; dī . ni .3.360) evaṃ vuttāni dasa .

EtāniM1.120 hi sakalapharaṇaṭṭhena kasiṇāni , tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ khettaṭṭhena adhiṭṭhānaṭṭhena vā āyatanāni .

Uddhan ti uparigaganatalābhimukhaṃ .

Adhoti heṭṭhābhūmitalābhimukhaṃ .

Tiriyan ti khettamaṇḍalamiva samantā paricchinnaṃ .

Ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍheti ekacco adho , ekacco samantato .

Ekopi tena tena vā kāraṇena evaṃ pasāreti ālokamiva rūpadassanakāmo .

Tena vuttaṃ –

‘‘ pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṃ adho tiriyan ’’ ti ( a . ni .10.25; dī . ni .3.360).

Advayan ti idaṃ pana ekassa aññabhāvānupagamanatthaṃ vuttaṃ .

Yathā hi udakaṃ paviṭṭhassa sabbadisāsu udakameva hoti na aññaṃ , evameva pathavīkasiṇaṃ pathavīkasiṇameva hoti , natthi tassa aññakasiṇasambhedoti .

Esa nayo sabbattha .

Appamāṇan ti idaṃ tassa tassa pharaṇaappamāṇavasenaP1.129 vuttaṃ .

Tañhi manasā pharanto sakalameva pharati , na ‘‘ ayamassa ādi idaṃ majjhan ’’ ti pamāṇaṃ gaṇhātīti .

Ākāsakasiṇan ti kasiṇugghāṭimākāso paricchedākāsakasiṇañca .

Viññāṇakasiṇan ti kasiṇugghāṭimākāseV1.110 pavattaviññāṇaṃ .

Tattha kasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse , kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃadhotiriyatā veditabbā , paricchedākāsakasiṇassapi vaḍḍhanīyattā tassa vasenapīti .

26. Idāni bhāvanāpabhedaṃ dassento dve bhāvanātiādimāha .

Tattha lokiyātiādīsu loko vuccati lujjanapalujjanaṭṭhena vaṭṭaṃ , tasmiṃ pariyāpannabhāvena loke niyuttāti lokiyā , lokiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanā lokiyā .

Kiñcāpi dhammānaṃ bhāvanāti vohāravasena vuccati , tehi pana visuṃ bhāvanā natthi .

Te eva hi dhammā bhāviyamānā bhāvanāti vuccanti .

Uttiṇṇāti uttarā , loke apariyāpannabhāvena lokato uttarāti lokuttarā .

Rūpabhavasaṅkhāte rūpe avacarantīti rūpāvacarā .

Kusala saddo panettha ārogyaanavajjachekasukhavipākesu dissati .

‘‘ Kacci nu bhoto kusalaṃ ?

Kacci bhoto anāmayan ’’ tiādīsu ( jā .1.15.146;2.20.129) ārogye .

‘‘ Katamo pana , bhante , kāyasamācāro kusalo ?

Yo kho , mahārāja , kāyasamācāro anavajjo ’’ ti ( ma . ni .2.361) ca ‘‘ puna caparaṃ , bhante , etadānuttariyaṃ , yathā bhagavā dhammaṃ deseti kusalesu dhammesū ’’ ti ( dī . ni .3.145) ca evamādīsu anavajje .

‘‘ TaṃM1.121 kiṃ maññasi , rājakumāra , kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgānan ’’ ti ?( Ma . ni .2.87)‘‘ kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo ’’ ti ( jā .2.22.94) ca ādīsu cheke .

‘‘ Kusalānaṃ dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī ’’ ti ( dī . ni .3.80)‘‘ kusalassa kammassa katattā upacitattā ’’ ti ( dha . sa .431) ca ādīsu sukhavipāke .

Svāyamidha ārogyepi anavajjepi sukhavipākepi vaṭṭati .

Vacanattho panettha kucchite pāpake dhamme salayanti calayanti kampenti viddhaṃsentīti kusalā , kucchitena vā ākārena sayantiP1.130 pavattantīti kusā , te akusalasaṅkhāte kuse lunanti chindantīti kusalā , kucchitānaṃ vā sānato tanukaraṇato kusaṃ , ñāṇaṃ .

Tena kusena lātabbā gahetabbā pavattetabbāti kusalā , yathā vā kusā ubhayabhāgagataṃ hatthappadesaṃ lunanti , evamimepi uppannānuppannabhāvena ubhayabhāgagataṃ saṃkilesapakkhaṃ lunanti , tasmā kusā viya lunantīti kusalā .

Tesaṃ rūpāvacarakusalānaṃ bhāvanā .

Arūpabhavasaṅkhāte arūpe avacarantīti arūpāvacarā .

Tebhūmakavaṭṭe pariyāpannā antogadhāti pariyāpannā , tasmiṃ na pariyāpannāti apariyāpannā , lokuttarā .

KāmāvacarakusalānaṃV1.111 dhammānaṃ bhāvanā kasmā na vuttāti ce ?

Appanāppattāya eva bhāvanāya abhidhamme bhāvanāti adhippetattā .

Vuttañhi tattha –

‘‘ Yogavihitesu vā kammāyatanesu yogavihitesu vā sippāyatanesu yogavihitesu vā vijjāṭṭhānesu kammassakataṃ vā saccānulomikaṃ vā rūpaṃ aniccanti vā , vedanā aniccāti vā , saññā aniccāti vā , saṅkhārā aniccāti vā , viññāṇaṃ aniccanti vā yaṃ evarūpaṃ anulomikaṃ khantiṃ diṭṭhiṃ ruciṃ mudiṃ pekkhaṃ dhammanijjhānakkhantiṃ parato asutvā paṭilabhati , ayaṃ vuccati cintāmayā paññā .

Yogavihitesu vā kammāyatanesu … pe … dhammanijjhānakkhantiṃ parato sutvā paṭilabhati , ayaṃ vuccati sutamayā paññā .

Sabbāpi samāpannassa paññā bhāvanāmayā paññā ’’ ti ( vibha .768).

SāM1.122 pana kāmāvacarabhāvanā āvajjanabhavaṅgapātehi antaritattā bhāvanāti na vuttāti veditabbā .

Sabbesaṃ pana puññānaṃ tividhapuññakiriyavatthūnaṃ antogadhattā upacārasamādhivipassanāsamādhīnaṃ bhāvanāmayapuññatā siddhā .

Idha pana lokiyabhāvanāya eva saṅgahitā .

Rūpārūpāvacarānaṃ tividhabhāve hīnāti lāmakā .

Hīnuttamānaṃ majjhe bhavā majjhā , majjhimātipi pāṭho .

Padhānabhāvaṃ nītāti paṇītā , uttamāti attho .

Āyūhanavasena ayaṃ hīnamajjhimapaṇītatā veditabbā .

Yassā hi āyūhanakkhaṇeP1.131 chando vā hīno hoti vīriyaṃ vā cittaṃ vā vīmaṃsā vā , sā hīnā nāma .

Yassā te dhammā majjhimā , sā majjhimā nāma .

Yassā te dhammā paṇītā , sā paṇītā nāma .

Mudukehi vā indriyehi sampayuttā hīnā nāma , majjhimehi indriyehi sampayuttā majjhimā , adhimattehi indriyehi sampayuttā paṇītā nāma .

Apariyāpannāya hīnamajjhimattābhāvā paṇītatā eva vuttā .

Sā hi uttamaṭṭhena atappakaṭṭhena ca paṇītā .

27. Paṭhamabhāvanācatukke bhāvetīti ekasmiṃyeva khaṇe tathā tathā paṭivijjhanto ariyamaggaṃ bhāveti .

Dutiyabhāvanācatukke esanābhāvanāti appanāpubbabhāge bhāvanā .

Sā hi appanaṃ esanti etāyāti esanāti vuttā .

Paṭilābhabhāvanāti appanābhāvanā .

Sā hi tāya esanāya paṭilabbhatīti paṭilābhoti vuttā .

Ekarasābhāvanāti paṭilābhe vasībhāvaṃ pattukāmassa payogakāle bhāvanā .

Sā hi tena tena pahānena tehi tehi kilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāti katvā ekarasāti vuttā .

Āsevanābhāvanāti paṭilābhe vasippattassa yathāruciV1.112 paribhogakāle bhāvanā .

Sā hi bhusaṃ sevīyatīti āsevanāti vuttā .

Keci pana ‘‘ āsevanābhāvanā vasīkammaṃ , ekarasābhāvanā sabbatthikā ’’ ti vaṇṇayanti .

Catukkavibhāge samādhiṃ samāpajjantānan ti vattamānasamīpe vattamānavacanaṃ .

Tattha jātāti tasmiṃ pubbabhāge jātā .

Ekarasā hontīti appanuppādane samānakiccā honti .

Samādhiṃ samāpannānan ti appitappanānaṃ .

Tattha jātāti tassā appanāya jātā .

Aññamaññaṃ nātivattantīti samappavattiyā aññamaññaṃ nātikkamanti .

Adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṃM1.123 bhāvayatotiādīsu ekakkhaṇepi ekekassa indriyassa sakasakakiccakaraṇe taṃtaṃnissayavasena sakasakakiccakārakāni sesānipi indriyāni vimuttirasena ekarasā hontīti vimuttiraseneva ekarasaṭṭhena bhāvanā .

Balabojjhaṅgamaggaṅgesupi eseva nayo .

Ekarasāti ca liṅgavipallāso kato .

Idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane bhikkhu .

Saṃsāre bhayaṃ ikkhatīti bhikkhu .

Pubbaṇhasamayan tiādīsu accantasaṃyogatthe upayogavacanaṃ , atthato pana bhummamevaP1.132 , divasassa pubbakāleti attho .

Āsevatīti vasippattaṃ samādhiṃ bhusaṃ sevati .

Majjhanhikasamayan ti divasassa majjhakāle .

Sāyanhasamayan ti divasassa sāyanhakāle .

Purebhattan ti divābhattato purekāle .

Pacchābhattan ti divābhattato pacchākāle .

Purimepi yāmeti rattiyā paṭhame koṭṭhāse .

Kāḷeti kāḷapakkhe .

Juṇheti sukkapakkhe .

Purimepi vayokhandheti paṭhame vayokoṭṭhāse , paṭhamavayeti attho .

Tīsu ca vayesu vassasatāyukassa purisassa ekekasmiṃ vaye catumāsādhikāni tettiṃsa vassāni honti .

28. Tatiyabhāvanācatukke tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhenāti tattha nekkhammādīsu bhāvanāvisesesu jātānaṃ samādhipaññāsaṅkhātānaṃ yuganaddhadhammānaṃ aññamaññaṃ anatikkamanabhāvena .

Indriyānaṃ ekarasaṭṭhenāti tattheva saddhādīnaṃ indriyānaṃ nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasabhāvena .

Tadupagavīriyavāhanaṭṭhenāti tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikassa vīriyassa vāhanabhāvena .

Āsevanaṭṭhenāti yā tassa tasmiṃ samaye pavattā āsevanā .

Tassā āsevanāya āsevanabhāvena .

Rūpasaññan ti kusalavipākakiriyavasena pañcadasavidhaṃ rūpāvacarajjhānasaṅkhātaṃ rūpasaññaṃ .

Rūpāvacarajjhānampi hi rūpanti vuccati ‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.174; a . ni .8.66; dha . sa .248), tassa jhānassa ārammaṇampi ‘‘ bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.173; a . ni .8.65-66; dha . sa .247,249).

RūpāvacarajjhānañhiV1.113 saññāsīsena rūpe saññāti katvā rūpasaññāti vuccati .

Paṭighasaññan ti kusalavipākā pañca , akusalavipākā pañcāti evaṃ dasavidhaṃ paṭighasaññaṃ .

Dvipañcaviññāṇasampayuttā hi saññāM1.124 cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena uppannattā paṭighasaññāti vuccati .

Rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññātipi etissā eva nāmaṃ .

Nānattasaññan ti aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā , dvādasa akusalasaññāP1.133 , ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā , dve akusalavipākasaññā , ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti evaṃ catucattālīsavidhaṃ nānattasaññaṃ .

Sā hi nānatte nānāsabhāve rūpasaddādibhede gocare pavattā saññāti nānattasaññā , catucattālīsabhedato nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṃ asadisā saññāti vā nānattasaññāti vuccati .

Saññābahukattepi jātiggahaṇena ekavacanaṃ kataṃ .

Niccasaññan ti niccanti saññaṃ niccasaññaṃ .

Evaṃ sukhasaññaṃ attasaññaṃ .

Nandin ti sappītikaṃ taṇhaṃ .

Rāgan ti nippītikaṃ taṇhaṃ .

Samudayan ti rāgassa samudayaṃ .

Atha vā bhaṅgānupassanāya bhaṅgasseva dassanato saṅkhārānaṃ udayaṃ .

Ādānan ti nibbattanavasena kilesānaṃ , adosadassāvitāya saṅkhatārammaṇassa vā ādānaṃ .

Ghanasaññan ti santativasena ghananti saññaṃ .

Āyūhanan ti saṅkhārānaṃ atthāya payogakaraṇaṃ .

Dhuvasaññan ti thiranti saññaṃ .

Nimittan ti niccanimittaṃ .

Paṇidhin ti sukhapatthanaṃ .

Abhinivesan ti atthi attāti abhinivesaṃ .

Sārādānābhinivesan ti niccasārattasāragahaṇābhinivesaṃ .

Sammohābhinivesan ti ‘‘ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānan ’’ tiādivasena ( saṃ . ni .2.20)‘‘ issarato loko sambhotī ’’ tiādivasena ca sammohābhinivesaṃ .

Ālayābhinivesan ti ādīnavādassanena allīyitabbamidanti abhinivesaṃ .

Appaṭisaṅkhan ti anupāyagahaṇaṃ .

Saññogābhinivesan ti kāmayogādikaṃ kilesappavattiṃ .

Diṭṭhekaṭṭheti diṭṭhīhi saha ekasmiṃ ṭhitāti diṭṭhekaṭṭhā .

Te diṭṭhekaṭṭhe .

Kilesenti upatāpenti , vibādhenti vāti kilesā .

Te kilese .

Duvidhañhi ekaṭṭhaṃ pahānekaṭṭhaṃ sahajekaṭṭhañca .

Pahānekaṭṭhaṃ sakkāyadiṭṭhipamukhāhi tesaṭṭhiyā diṭṭhīhi saha ( paṭi . ma . aṭṭha .2.1.118) yāva sotāpattimaggena pahānā , tāva ekasmiṃ puggale ṭhitāti attho .

Idamidhādhippetaṃ .

Dasasu hi kilesesu idha diṭṭhikilesoyeva āgato .

Sesesu pana apāyagamanīyo lobho doso moho māno vicikicchā thinaṃM1.125 uddhaccaṃP1.134 ahirikaṃ anottappanti nava kilesā diṭṭhiyā saha pahānekaṭṭhā hutvā sotāpattimaggena pahīyanti , rāgadosamohapamukhesuV1.114 vā diyaḍḍhesu kilesasahassesu sotāpattimaggena diṭṭhiyā pahīyamānāya diṭṭhiyā saha apāyagamanīyā sabbakilesā pahānekaṭṭhavasena pahīyanti , sahajekaṭṭhe diṭṭhiyā saha ekasmiṃ citte ṭhitāti attho .

Sotāpattimaggena hi dvīsu diṭṭhisampayuttaasaṅkhārikacittesu pahīyamānesu tehi sahajāto lobho moho uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā sahajekaṭṭhavasena pahīyanti , dvīsu diṭṭhisampayuttasasaṅkhārikacittesu pahīyamānesu tehi sahajāto lobho moho thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā sahajekaṭṭhavasena pahīyanti .

Oḷārike kileseti oḷārikabhūte kāmarāgabyāpāde .

Anusahagate kileseti sukhumabhūte kāmarāgabyāpāde .

Sabbakileseti maggattayena pahīnāvasese .

Vīriyaṃ vāhetīti yogāvacaro vīriyaṃ pavatteti .

Heṭṭhā esanāpaṭilābhaekarasaāsevanavacanāni bhāvanānaṃ visesadassanatthaṃ vuttāni ‘‘ evaṃbhūtā ca bhāvanā ’’ ti .

Idha ‘‘ tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena indriyānaṃ ekarasaṭṭhena tadupagavīriyavāhanaṭṭhena āsevanaṭṭhenā ’’ ti vacanāni bhāvanāhetudassanatthaṃ vuttāni ‘‘ iminā ca iminā ca hetunā bhāvanā ’’ ti .

Heṭṭhā āsevanābhāvanāti nānākkhaṇavasena vuttā , idha āsevanaṭṭhena bhāvanāti ekakkhaṇavasenāti viseso .

Rūpaṃ passanto bhāvetītiādīsu rūpādīni passitabbākārena passanto bhāvetabbaṃ bhāvanaṃ bhāvetīti attho .

Ekarasā hontīti vimuttirasena , kiccarasena vā ekarasā honti .

Vimuttirasoti sampattiraso .

Kiccasampattiatthena raso nāma pavuccatīti hi vuttanti .

Bhāvetabbaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā

Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā