6. Gatikathā
Gatikathāvaṇṇanā
231. Idāni
V2.156P3.570 tassā vimokkhuppattiyā hetubhūtaṃ hetusampattiṃ dassentena kathitāya gatikathāya apubbatthānuvaṇṇanā .Duhetukapaṭisandhikassāpi hi ‘‘ natthi jhānaṃ apaññassā ’’ ti ( dha . pa .372) vacanato jhānampi na uppajjati , kiṃ
M2.170 pana vimokkho .Tattha gatisampattiyāti nirayatiracchānayonipettivisayamanussadevasaṅkhātāsu pañcasu gatīsu manussadevasaṅkhātāya gatisampattiyā .
Etena purimā tisso gativipattiyo paṭikkhipati .
Gatiyā sampatti gatisampatti , sugatīti vuttaṃ hoti .
Gatīti ca sahokāsā khandhā .
Pañcasu ca gatīsu pettivisayaggahaṇeneva asurakāyopi gahito .
Devāti cha kāmāvacaradevā brahmāno ca .
Devaggahaṇena asurāpi saṅgahitā .
Ñāṇasampayutteti ñāṇasampayuttapaṭisandhikkhaṇe .
Khaṇopi hi ñāṇasampayuttayogena teneva vohārena vuttoti veditabbo .
Katinaṃ hetūnan ti alobhādosāmohahetūsu katinaṃ hetūnaṃ .
Upapattīti upapajjanaṃ , nibbattīti attho .
Yasmā pana suddakulajātāpi tihetukā honti , tasmā te sandhāya paṭhamapucchā .
Yasmā ca yebhuyyena mahāpuññā tīsu mahāsālakulesu jāyanti , tasmā tesaṃ tiṇṇaṃ kulānaṃ vasena tisso pucchā .
Pāṭho pana saṅkhitto .
Mahatī sālā etesanti mahāsālā , mahāgharā mahāvibhavāti attho .
Atha vā mahā sāro etesanti mahāsārāti vattabbe ra-kārassa la-kāraṃ katvā ‘‘ mahāsālā ’’ ti vuttaṃ .
Khattiyā mahāsālā , khattiyesu vā mahāsālāti khattiyamahāsālā .
Sesesupi eseva nayo .
Tattha yassa khattiyassa gehe pacchimantena koṭisataṃ dhanaṃ nidhānagataṃ hoti , kahāpaṇānañca vīsati ambaṇāni divasaṃ valañje nikkhamanti , ayaṃ khattiyamahāsālo nāma .
Yassa brāhmaṇassa gehe pacchimantena asītikoṭidhanaṃ nidhānagataṃ hoti , kahāpaṇānañca dasa ambaṇāni divasaṃ valañje nikkhamanti , ayaṃ brāhmaṇamahāsālo nāma .
Yassa gahapatissa gehe pacchimantena cattālīsakoṭidhanaṃ nidhānagataṃ hoti , kahāpaṇānañca pañca ambaṇāni divasaṃ valañje nikkhamanti , ayaṃ gahapatimahāsālo nāma .
Rūpāvacarānaṃ
V2.157 arūpāvacarānañca ekantatihetukattā ‘‘ ñāṇasampayutte ’’ ti na vuttaṃ , manussesu pana duhetukāhetukānañca sabbhāvato , kāmāvacaresu devesu duhetukānañca sabbhāvato sesesu ‘‘ ñāṇasampayutte ’’ ti vuttaṃ .Ettha ca kāmāvacaradevā pañcakāmaguṇaratiyā
P3.571 kīḷanti , sarīrajutiyā ca jotantīti devā , rūpāvacarabrahmāno jhānaratiyā kīḷantiM2.171 , sarīrajutiyā ca jotantīti devā , arūpāvacarabrahmāno jhānaratiyā kīḷanti , ñāṇajutiyā ca jotantīti devā . 232. Kusalakammassa javanakkhaṇeti atītajātiyā idha tihetukapaṭisandhijanakassa tihetukakāmāvacarakusalakammassa ca javanavīthiyaṃ punappunaṃ uppattivasena sattavāraṃ javanakkhaṇe , pavattanakāleti attho .
Tayo hetū kusalāti alobho kusalahetu adoso kusalahetu amoho kusalahetu .
Tasmiṃ khaṇe jātacetanāyāti tasmiṃ vuttakkhaṇeyeva jātāya kusalacetanāya .
Sahajātapaccayā hontīti uppajjamānā ca sahauppādanabhāvena upakārakā honti .
Tena vuccatīti tena sahajātapaccayabhāveneva vuccati .
Kusalamūlapaccayāpi saṅkhārāti ekacittakkhaṇikapaccayākāranayena vuttaṃ .
‘‘ Saṅkhārā ’’ ti ca bahuvacanena tattha saṅkhārakkhandhasaṅgahitā sabbe cetasikā gahitāti veditabbaṃ .
Apisaddena saṅkhārapaccayāpi kusalamūlānītipi vuttaṃ hoti .
Nikantikkhaṇeti attano vipākaṃ dātuṃ paccupaṭṭhitakamme vā tathā paccupaṭṭhitakammena upaṭṭhāpite kammanimitte vā gatinimitte vā uppajjamānānaṃ nikantikkhaṇe .
Nikantīti nikāmanā patthanā .
Āsannamaraṇassa hi mohena ākulacittattā avīcijālāyapi nikanti uppajjati , kiṃ pana sesesu nimittesu .
Dve hetūti lobho akusalahetu moho akusalahetu .
Bhavanikanti pana paṭisandhianantaraṃ pavattabhavaṅgavīthito vuṭṭhitamattasseva attano khandhasantānaṃ ārabbha sabbesampi uppajjati .
‘‘ Yassa vā pana yattha akusalā dhammā na uppajjittha , tassa tattha kusalā dhammā na uppajjitthāti āmantā ’’ ti evamādi idameva sandhāya vuttaṃ .
Tasmiṃ khaṇe jātacetanāyāti akusalacetanāya .
Paṭisandhikkhaṇeti tena kammena gahitapaṭisandhikkhaṇe .
Tayo hetūti alobho abyākatahetu adoso abyākatahetu amoho abyākatahetu .
Tasmiṃ khaṇe jātacetanāyāti vipākābyākatacetanāya .
Nāmarūpapaccayāpi viññāṇan ti ettha tasmiṃ paṭisandhikkhaṇe tayo vipākahetū sesacetasikā ca nāmaṃ , hadayavatthu rūpaṃ .
Tato
M2.172 nāmarūpapaccayatopi paṭisandhiviññāṇaṃ pavattati .Viññāṇapaccayāpi nāmarūpan ti etthāpi nāmaṃ vuttappakārameva , rūpaṃ pana idha sahetukamanussapaṭisandhiyā adhippetattā gabbhaseyyakānaṃ vatthudasakaṃ kāyadasakaṃ bhāvadasakanti
V2.158 samatiṃsa rūpāni , saṃsedajānaṃ opapātikānañca paripuṇṇāyatanānaṃ cakkhudasakaṃ sotadasakaṃ ghānadasakaṃ jivhādasakañcāti samasattati rūpāni .Taṃ vuttappakāraṃ nāmarūpaṃ paṭisandhikkhaṇe paṭisandhiviññāṇapaccayā pavattati .
Pañcakkhandhāti
P3.572 ettha paṭisandhicittena paṭisandhikkhaṇe labbhamānāni rūpāni rūpakkhandho , sahajātā vedanā vedanākkhandho , saññā saññākkhandho , sesacetasikā saṅkhārakkhandho , paṭisandhicittaṃ viññāṇakkhandho .Sahajātapaccayā hontīti cattāro arūpino khandhā aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti , rūpakkhandhe cattāro mahābhūtā aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti , arūpino khandhā ca hadayarūpañca aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti , mahābhūtāpi upādārūpānaṃ sahajātapaccayā honti .
Aññamaññapaccayā hontīti aññamaññaṃ uppādanupatthambhanabhāvena upakārakā honti , cattāro arūpino khandhā ca aññamaññapaccayā honti , cattāro mahābhūtā aññamaññapaccayā honti .
Nissayapaccayā hontīti adhiṭṭhānākārena nissayākārena ca upakārakā honti , cattāro arūpino khandhā ca aññamaññaṃ nissayapaccayā hontīti sahajātā viya vitthāretabbā .
Vippayuttapaccayā hontīti ekavatthukādibhāvānupagamanena vippayuttabhāvena upakārakā honti , arūpino khandhā paṭisandhirūpānaṃ vippayuttapaccayā honti , hadayarūpaṃ arūpīnaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayo hoti .
‘‘ Pañcakkhandhā ’’ ti hettha evaṃ yathālābhavasena vuttaṃ .
Cattāro mahābhūtāti ettha tayo paccayā paṭhamaṃ vuttāyeva .
Tayo jīvitasaṅkhārāti āyu ca usmā ca viññāṇañca .
Āyūti rūpajīvitindriyaṃ arūpajīvitindriyañca .
Usmāti tejodhātu .
Viññāṇan ti paṭisandhiviññāṇaṃ .
Etāni hi uparūpari jīvitasaṅkhāraṃ saṅkharonti pavattentīti jīvitasaṅkhārā .
Sahajātapaccayā hontīti arūpajīvitindriyaṃ paṭisandhiviññāṇañca sampayuttakānaṃ khandhānañca hadayarūpassa ca aññamaññasahajātapaccayā honti , tejodhātu tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ aññamaññasahajātapaccayo hoti , upādārūpānaṃ sahajātapaccayova , rūpajīvitindriyaṃ
M2.173 sahajātarūpānaṃ pariyāyena sahajātapaccayo hotīti veditabbaṃ .Aññamaññapaccayā honti , nissayapaccayā hontīti dvayaṃ arūpajīvitindriyaṃ paṭisandhiviññāṇañca sampayuttakhandhānaṃ aññamaññapaccayā honti .
Aññamaññanissayapaccayā hontīti vuttanayeneva yojetvā veditabbaṃ .
Vippayuttapaccayā hontīti arūpajīvitindriyaṃ paṭisandhiviññāṇañca paṭisandhirūpānaṃ vippayuttapaccayā honti .
Rūpajīvitindriyaṃ pana aññamaññanissayavippayuttapaccayatte na yujjati .
Tasmā ‘‘ tayo jīvitasaṅkhārā ’’ ti yathālābhavasena
V2.159 vuttaṃ .Nāmañca rūpañca vuttanayeneva catupaccayatte yojetabbaṃ .
Cuddasa
P3.573 dhammāti pañcakkhandhā , cattāro mahābhūtā , tayo jīvitasaṅkhārā , nāmañca rūpañcāti evaṃ gaṇanāvasena cuddasa dhammā .Tesañca upari aññesañca sahajātādipaccayabhāvo vuttanayo eva .
Sampayuttapaccayā hontīti puna ekavatthukaekārammaṇaekuppādaekanirodhasaṅkhātena sampayuttabhāvena upakārakā honti .
Pañcindriyānīti saddhindriyādīni .
Nāmañcāti idha vedanādayo tayo khandhā .
Viññāṇañcāti paṭisandhiviññāṇaṃ .
Puna cuddasa dhammāti cattāro khandhā , pañcindriyāni , tayo hetū , nāmañca viññāṇañcāti evaṃ gaṇanāvasena cuddasa dhammā .
Aṭṭhavīsati dhammāti purimā ca cuddasa , ime ca cuddasāti aṭṭhavīsati .
Idha rūpassāpi paviṭṭhattā sampayuttapaccayaṃ apanetvā vippayuttapaccayo vutto .
Evaṃ paṭisandhikkhaṇe vijjamānassa tassa tassa paccayuppannassa dhammassa taṃ taṃ paccayabhedaṃ dassetvā paṭhamaṃ niddiṭṭhe hetū nigametvā dassento imesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotīti āha .
Kammāyūhanakkhaṇe tayo kusalahetū , nikantikkhaṇe dve akusalahetū , paṭisandhikkhaṇe tayo abyākatahetūti evaṃ aṭṭha hetū .
Tattha tayo kusalahetū , dve akusalahetū ca idha paṭisandhikkhaṇe pavattiyā upanissayapaccayā honti .
Tayo abyākatahetū yathāyogaṃ hetupaccayasahajātapaccayavasena paccayā honti .
Sesavāresupi eseva nayo .
Arūpāvacarānaṃ pana rūpābhāvā nāmapaccayāpi viññāṇaṃ , viññāṇapaccayāpi nāman ti vuttaṃ .
Rūpamissakacuddasakopi ca parihīno .
Tassa parihīnattā ‘‘ aṭṭhavīsati dhammā ’’ ti vāro ca na labbhati .
233. Idāni
M2.174 vimokkhassa paccayabhūtaṃ tihetukapaṭisandhiṃ dassetvā teneva sambandhena duhetukapaṭisandhivisesañca dassetukāmo gatisampattiyā ñāṇavippayuttetiādimāha .Kusalakammassa javanakkhaṇeti atītajātiyā idha paṭisandhijanakassa duhetukakusalakammassa vuttanayeneva javanakkhaṇe .
Dve hetūti ñāṇavippayuttattā alobho kusalahetu adoso kusalahetu .
Dve abyākatahetūpi alobhādosāyeva .
Cattāri indriyānīti paññindriyavajjāni saddhindriyādīni cattāri .
Dvādasa dhammāti
P3.574 paññindriyassaV2.160 amohahetussa ca parihīnattā dvādasa .Tesaṃ dvinnaṃyeva parihīnattā chabbīsati .
Channaṃ hetūnan ti dvinnaṃ kusalahetūnaṃ , dvinnaṃ akusalahetūnaṃ , dvinnaṃ vipākahetūnanti evaṃ channaṃ hetūnaṃ .
Rūpārūpāvacarā panettha ekantatihetukattā na gahitā .
Sesaṃ paṭhamavāre vuttanayeneva veditabbaṃ .
Imasmiṃ vāre duhetukapaṭisandhiyā duhetukakammasseva vuttattā tihetukakammena duhetukapaṭisandhi na hotīti vuttaṃ hoti .
Tasmā yaṃ dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .498) tipiṭakamahādhammarakkhitattheravāde ‘‘ tihetukakammena paṭisandhi tihetukāva hoti , duhetukāhetukā na hoti .
Duhetukakammena duhetukāhetukā hoti , tihetukā na hotī ’’ ti vuttaṃ , taṃ imāya pāḷiyā sameti .
Yaṃ pana tipiṭakacūḷanāgattherassa ca moravāpivāsimahādattattherassa ca vādesu ‘‘ tihetukakammena paṭisandhi tihetukāpi hoti duhetukāpi , ahetukā na hoti .
Duhetukakammena duhetukāpi hoti ahetukāpi , tihetukā na hotī ’’ ti vuttaṃ , taṃ imāya pāḷiyā viruddhaṃ viya dissati .
Imissā kathāya hetuadhikārattā ahetukapaṭisandhi na vuttāti .
Gatikathāvaṇṇanā niṭṭhitā .