Issues
Select Version
Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā
Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā

9. Balakathā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

9. Balakathā

Balakathāvaṇṇanā
44. IdāniV2.211 lokuttarakathāya anantaraṃ kathitāya lokuttarakathāvatiyā suttantapubbaṅgamāya balakathāya apubbatthānuvaṇṇanā .
Tattha ādito suttantavasena pañca balāni dassetvā tadaññānipi balāni dassetukāmo apica aṭṭhasaṭṭhi balānītiādimāha .
Sabbānipi taṃtaṃpaṭipakkhehi akampiyaṭṭhena balāni nāma honti .
Hiribalan tiādīsu pāpato hirīyanti etāyāti hirī , lajjāyetaṃ nāmaṃ .
Pāpato ottappanti etenāti ottappaṃ , pāpato ubbegassetaṃ nāmaṃ .
Ajjhattasamuṭṭhānā hirī , bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ .
Attādhipati hirī , lokādhipati ottappaṃM2.228 .
Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī , bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ .
Sappatissavalakkhaṇā hirī , vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ .
Sā eva hirī ahirikena na kampatīti hiribalaṃ .
Tadeva ottappaṃ anottappena na kampatīti ottappabalaṃ .
Appaṭisaṅkhānena na kampatīti paṭisaṅkhānabalaṃ .
Upaparikkhaṇapaññāyetaṃ nāmaṃ .
Vīriyasīsena satta bojjhaṅge bhāventassa uppannabalaṃ bhāvanābalaṃ .
Tathāpavattānaṃ catunnaṃ khandhānametaṃ nāmaṃ .
Parisuddhāni sīlādīni anavajjabalaṃ .
Cattāri saṅgahavatthūni saṅgahabalaṃ .
Saṅgahe balantipi pāṭho .
Dukkhamānaṃ adhivāsanaṃ khantibalaṃ .
Dhammakathāya paresaṃ tosanaṃ paññattibalaṃ .
Adhitassa atthassa adhigamāpanaṃ nijjhattibalaṃ .
Kusalesu bahubhāvo issariyabalaṃ .
Kusalesu yathāruci patiṭṭhānaṃ adhiṭṭhānabalaṃ .
Hiribalādīnaṃ attho mātikāpadesu byañjanavasena visesato yujjamānaṃ gahetvā vutto .
Samathabalaṃ vipassanābalan ti balappattā samathavipassanā eva .
Mātikāniddese assaddhiye na kampatīti saddhābalan ti mūlabalaṭṭhaṃ vatvā tameva aparehi navahi pariyāyehi visesetvā dassesi .
YoP3.623 hi dhammo akampiyo balappatto hoti , so sahajāte upatthambheti , attano paṭipakkhe kilese pariyādiyati , paṭivedhassa ādibhūtaṃ sīlaṃ diṭṭhiñca visodheti , cittaṃ ārammaṇe patiṭṭhāpeti , cittaṃ pabhassaraṃ karonto vodāpeti , vasiṃ pāpento visesaṃ adhigamāpeti , tato uttariṃ pāpento uttaripaṭivedhaṃ kāreti , kamena ariyamaggaṃV2.212 pāpetvā saccābhisamayaṃ kāreti , phalappattiyā nirodhe patiṭṭhāpeti .
Tasmā navadhā balaṭṭho visesito .
Esa nayo vīriyabalā dīsu catūsu .
Kāmacchandaṃ hirīyatīti nekkhammayutto yogī nekkhammena kāmacchandato hirīyati .
Ottappepi eseva nayo .
Etehi sabbākusalehipi hirīyanā ottappanā vuttāyeva honti .
Byāpādan tiādīnampi imināva nayena attho veditabbo .
Paṭisaṅkhātīti asammohavasena ādīnavato upaparikkhati .
Bhāvetīti vaḍḍheti .
Vajjan ti rāgādivajjaṃ .
Saṅgaṇhātīti bandhati .
Khamatīti tassa yogissa khamati ruccati .
Paññāpetīti toseti .
Nijjhāpetīti cintāpeti .
Vasaṃ vattetīti citte pahu hutvā cittaṃ attanoM2.229 vasaṃ katvā pavatteti .
Adhiṭṭhātīti vidahati .
Bhāvanābalādīni sabbānipi nekkhammādīniyeva .
Mātikāvaṇṇanāya aññathā vutto , attho pana byañjanavaseneva pākaṭattā idha na vuttoti veditabbaṃ .
Samathabalaṃ vipassanābalañca vitthārato niddisitvā avasāne uddhaccasahagatakilese ca khandhe ca na kampatītiādi ca avijjāsahagatakilese ca khandhe ca na kampatītiādi ca samathabalavipassanābalānaṃ lakkhaṇadassanatthaṃ vuttaṃ .
Sekhāsekhabalesu sammādiṭṭhiṃ sikkhatīti sekhabalan ti sekhapuggalo sammādiṭṭhiṃ sikkhatīti sekho , sā sammādiṭṭhi tassa sekhassa balanti sekhabalanti attho .
Tattha sikkhitattā asekhabalan ti asekhapuggalo tattha sammādiṭṭhiyā sikkhitattā na sikkhatīti asekho , sāyeva sammādiṭṭhi tassa asekhassa balanti asekhabalaṃ .
Eseva nayo sammāsaṅkappā dīsu .
Sammāñāṇan ti paccavekkhaṇañāṇaṃ .
Tampi hi lokikampi hontaṃ sekhassa pavattattā sekhabalaṃ , asekhassa pavattattā asekhabalanti vuttaṃ .
Sammāvimuttīti aṭṭha maggaṅgāni ṭhapetvā sesā phalasampayuttā dhammāP3.624 .
Keci pana ‘‘ ṭhapetvā lokuttaravimuttiṃ avasesā vimuttiyo sammāvimuttī ’’ ti vadanti .
Tassa sekhāsekhabalattaṃ vuttanayameva .
Khīṇāsavabalesu sabbānipi ñāṇabalāni .
Khīṇāsavassa bhikkhunoti karaṇatthe sāmivacanaṃ , khīṇāsavena bhikkhunāti attho .
Aniccatoti hutvā abhāvākārena aniccato .
Yathābhūtan ti yathāsabhāvato .
Paññāyāti sahavipassanāya maggapaññāya .
Aniccato sudiṭṭhā dukkhato anattato sudiṭṭhā honti tammūlakattā .
Yan ti bhāvanapuṃsakavacanaṃ , yena kāraṇenāti vā attho .
Āgammāti paṭicca .
Paṭijānātīti sampaṭicchati paṭiññaṃ karoti .
Aṅgārakāsūpamāti mahābhitāpaṭṭhena aṅgārakāsuyā upamitā .
Kāmāti vatthukāmā ca kilesakāmā ca .
Vivekaninnan tiV2.213 phalasamāpattivasena upadhivivekasaṅkhātanibbānaninnaṃ .
Tayo hi vivekā – kāyaviveko cittaviveko upadhivivekoti .
Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ .
Cittaviveko ca adhicittamanuyuttānaṃ .
Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatānaṃ , nissaraṇavivekasaṅkhātanibbānaninnaṃ vā .
Pañca hi vivekā – vikkhambhanaviveko tadaṅgavivekoM2.230 samucchedaviveko paṭippassaddhiviveko nissaraṇavivekoti .
Vivekaninnan ti viveke ninnaṃ .
Vivekapoṇan ti viveke nataṃ .
Vivekapabbhāran ti vivekasīsabhāraṃ .
Dvepi purimasseva vevacanāni .
Vivekaṭṭhan ti kilesehi vajjitaṃ , dūrībhūtaṃ vā .
Nekkhammābhiratan ti nibbāne abhirataṃ , pabbajjāya abhirataṃ vā .
Byantībhūtan ti vigatantībhūtaṃ , ekadesenāpi anallīnaṃ vippamuttaṃ visaṃsaṭṭhaṃ .
Sabbasoti sabbathā .
Āsavaṭṭhāniyehi dhammehīti saṃyogavasena āsavānaṃ kāraṇabhūtehi kilesadhammehīti attho .
Atha vā byantībhūtan ti vigatanikantibhūtaṃ , nittaṇhanti attho .
Kuto ?
Sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehi sabbehi tebhūmakadhammehīti attho .
Idha dasahi khīṇāsavabalehi khīṇāsavassa lokiyalokuttaro maggo kathito .
‘‘ Aniccato sabbe saṅkhārā ’’ ti dukkhapariññābalaṃ ,‘‘ aṅgārakāsūpamā kāmā ’’ ti samudayapahānabalaṃ ,‘‘ vivekaninnaṃ cittaṃ hotī ’’ ti nirodhasacchikiriyābalaṃ ,‘‘ cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādi sattavidhaṃ maggabhāvanābalantipi vadanti .
Dasa iddhibalāni iddhikathāya āvi bhavissanti .
Tathāgatabalaniddese tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni .
Yathā vā pubbabuddhānaṃ balāni puññussayasampattiyā āgatāni , tathā āgatabalānītipi attho .
Tattha duvidhaṃP3.625 tathāgatabalaṃ – kāyabalaṃ ñāṇabalañca .
Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ .
Vuttañhetaṃ porāṇehi –
‘‘ Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ , paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ ;
Gandhamaṅgalahemañca , uposathachaddantime dasā ’’ ti .( vibha . aṭṭha .760; ma . ni . aṭṭha .1.148; saṃ . ni . aṭṭha .2.2.22);
Imāni dasa hatthikulāni .
Tattha kāḷāvakan ti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ .
Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ , taṃ ekassa kāḷāvakassa hatthino balaṃ .
Yaṃ dasannaṃ kāḷāvakānaṃ balaṃ , taṃ ekassa gaṅgeyyassa balaṃ .
Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ , taṃ ekassa paṇḍarassa .
Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃV2.214 , taṃ ekassa tambassa .
Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ , taṃ ekassa piṅgalassa .
Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ , taṃ ekassa gandhahatthino .
Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ , taṃ ekassa maṅgalahatthino .
Yaṃ dasannaṃ maṅgalahatthīnaṃ , taṃ ekassa hemavatassa .
Yaṃ dasannaṃM2.231 hemavatānaṃ , taṃ ekassa uposathassa .
Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ , taṃ ekassa chaddantassa .
Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ , taṃ ekassa tathāgatassa balaṃ .
Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva vuccati .
Tadetaṃ pakatihatthino gaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassassa , purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti .
Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ .
Ñāṇabalaṃ pana idha tāva aññattha ca pāḷiyaṃ āgatameva dasabalañāṇaṃ , majjhime ( ma . ni .1.150) āgataṃ catuvesārajjañāṇaṃ , aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ , catuyoniparicchedakañāṇaṃ , pañcagatiparicchedakañāṇaṃ , saṃyuttake ( saṃ . ni .2.33-34) āgatāni tesattati ñāṇāni , sattasattati ñāṇānīti evamaññānipi anekāni ñāṇasahassāni .
Etaṃ ñāṇabalaṃ nāma .
Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ .
Ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena ca balanti vuttaṃ .
Ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato .
Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca , tasmā ṭhānanti vuccati .
Taṃ bhagavā ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya , taṃ taṃ ṭhānanti , ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya , taṃ taṃ aṭṭhānanti pajānanto ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti .
Yampīti yena ñāṇena .
Idampīti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ , tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hotīti attho .
Evaṃ sesapadesupi yojanā veditabbā .
ĀsabhaṃP3.626 ṭhānan ti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ , āsabhā vā pubbabuddhā , tesaṃ ṭhānanti attho .
Apica gavasatajeṭṭhako usabho , gavasahassajeṭṭhako vasabho , vajasatajeṭṭhako vā usabho , vajasahassajeṭṭhako vasabho , sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asantasanīyo nisabho , so idha usabhoti adhippeto .
Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ .
Usabhassa idanti āsabhaṃ .
Ṭhānan ti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā avaṭṭhānaṃ .
Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvāM2.232 acalaṭṭhānena tiṭṭhati , evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaciV2.215 paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati , evaṃ tiṭṭhamāno ca taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti , attani āropeti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī ’’ ti ( saṃ . ni . aṭṭha .2.2.22; ma . ni . aṭṭha .1.148).
Parisāsūti khattiyabrāhmaṇagahapatisamaṇacātumahārājikatāvatiṃsamārabrahmānaṃ vasena aṭṭhasu parisāsu .
Sīhanādaṃ nadatīti seṭṭhanādaṃ achambhitanādaṃ nadati , sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati .
Ayamattho sīhanādasuttena ( ma . ni .1.146 ādayo ; dī . ni .1.381 ādayo ) dīpetabbo .
Yathā vā sīho sahanato hananato ca sīhoti vuccati , evaṃ tathāgato lokadhammānaṃ sahanato parappavādānaṃ hananato sīhoti vuccati .
Evaṃ vuttassa sīhassa nādaṃ sīhanādaṃ .
Tattha yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati , evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso ‘‘ iti rūpan ’’ tiādinā ( saṃ . ni .3.78) nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ parisāsu sīhanādaṃ nadatī ’’ ti .
Brahmacakkaṃ pavattetīti ettha brahman ti seṭṭhaṃ uttamaṃ visuddhaṃ .
Cakka saddo panāyaṃ –
Sampattiyaṃ lakkhaṇe ca , rathaṅge iriyāpathe ;
Dāne ratanadhammūra , cakkādīsu ca dissati ;
Dhammacakke idha mato , tampi dvedhā vibhāvaye .
‘‘ CattārimāniP3.627 , bhikkhave , cakkāni , yehi samannāgatānaṃ devamanussānan ’’ tiādīsu ( a . ni .4.31) hi ayaṃ sampattiyaṃ dissati .
‘‘ Heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni hontī ’’ ti ( dī . ni .2.35) ettha lakkhaṇe .
‘‘ Cakkaṃva vahato padan ’’ ti ( dha . pa .1) ettha rathaṅge .
‘‘ Catucakkaṃ navadvāran ’’ ti ( saṃ . ni .1.29) ettha iriyāpathe .
‘‘ Dadaṃ bhuñja mā ca pamādoM2.233 , cakkaṃ vattaya kosalādhipā ’’ ti ( jā .1.7.149) ettha dāne .
‘‘ Dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī ’’ ti ( dī . ni .2.243) ettha ratanacakke .
‘‘ Mayā pavattitaṃ cakkan ’’ ti ( su . ni .562) ettha dhammacakke .
‘‘ Icchāhatassa posassa , cakkaṃ bhamati matthake ’’ ti ( jā .1.1.104;1.5.103) ettha uracakke .
‘‘ Khurapariyantena cepi cakkenā ’’ tiV2.216 ( dī . ni .1.166) ettha paharaṇacakke .
‘‘ Asanivicakkan ’’ ti ( dī . ni .3.61; saṃ . ni .2.162) ettha asanimaṇḍale .
Idha panāyaṃ dhammacakke mato .
Taṃ panetaṃ dhammacakkaṃ duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañca desanāñāṇañca .
Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ , karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ .
Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ .
Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ nāma , phalakkhaṇe uppannaṃ nāma .
Tusitabhavanato vā yāva bodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ nāma , phalakkhaṇe uppannaṃ nāma .
Dīpaṅkaradasabalato vā paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ nāma , phalakkhaṇe uppannaṃ nāma .
Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ .
Tañhi yāva aññātakoṇḍaññattherassa arahattamaggā pavattamānaṃ nāma , phalakkhaṇe pavattaṃ nāma .
Tattha paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ , desanāñāṇaṃ lokiyaṃ .
Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ , buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ .
Tena vuttaṃ –
‘‘ brahmacakkaṃ pavattetī ’’ ti .
Kammasamādānānan ti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ , kammameva vā kammasamādānaṃ .
Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva hetuto ca .
Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ .
Kammaṃ hetu .
Sabbatthagāminin ti sabbagatigāminiñca agatigāminiñca .
Paṭipadan ti maggaṃ .
Yathābhūtaṃ pajānātīti bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ ghātentesu imassa cetanā nirayagāminī bhavissati , imassa tiracchānayonigāminīti iminā nayena ekavatthusmimpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṃ paṭipattīnaṃ aviparītato sabhāvaṃ jānāti .
Anekadhātun tiM2.234 cakkhudhātuādīhi , kāmadhātuādīhi vā dhātūhi bahudhātuṃ .
Nānādhātun ti tāsaṃyeva dhātūnaṃ vilakkhaṇattā nānappakāradhātuṃP3.628 .
Lokan ti khandhāyatanadhātulokaṃ .
Yathābhūtaṃ pajānātīti tāsaṃ tāsaṃ dhātūnaṃ aviparītato sabhāvaṃ paṭivijjhati .
Nānādhimuttikatan ti hīnapaṇītādiadhimuttīhi nānādhimuttikabhāvaṃ .
Parasattānan ti padhānasattānaṃ .
Parapuggalānan ti tato paresaṃ hīnasattānaṃ .
Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃV2.217 veneyyavasena bhagavatā dvedhā vuttaṃ .
Idhāpi bhagavatā vuttanayeneva vuttaṃ .
Indriyaparopariyattan ti saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvañca aparabhāvañca , vuddhiñca hāniñcāti attho .
Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnan ti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ ,‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādīnaṃ ( paṭi . ma .1.209) aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ , savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ , paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ .
Saṃkilesan ti hānabhāgiyadhammaṃ .
Vodānan ti visesabhāgiyadhammaṃ .
Vuṭṭhānan ti yena kāraṇena jhānādīhi vuṭṭhahanti , taṃ kāraṇaṃ .
Taṃ pana ‘‘ vodānampi vuṭṭhānaṃ , tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhānan ’’ ti ( vibha .828) evaṃ vuttaṃ paguṇajjhānañceva bhavaṅgaphalasamāpattiyo ca .
Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti , tasmā ‘‘ vodānampi vuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .
Bhavaṅgena pana sabbajjhānehi vuṭṭhānaṃ hoti , nirodhasamāpattito phalasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ hoti .
Taṃ sandhāya ‘‘ tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .
Pubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayañāṇāni heṭṭhā pakāsitāneva .
Tattha āsavānaṃ khayāti arahattamaggena sabbakilesānaṃ khayā .
Anāsavan ti āsavavirahitaṃ .
Cetovimuttiṃ paññāvimuttin ti ettha cetovacanena arahattaphalasampayutto samādhi , paññāvacanena taṃsampayuttā ca paññā vuttā .
Tattha ca samādhi rāgato vimuttattā cetovimutti , paññā avijjāya vimuttattā paññāvimuttīti veditabbā .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ yo hissa , bhikkhave , samādhi , tadassa samādhindriyaṃ .
Yā hissa , bhikkhave , paññā , tadassa paññindriyaṃ .
Iti kho , bhikkhave , rāgavirāgā cetovimutti avijjāvirāgāM2.235 paññāvimuttī ’’ ti ( saṃ . ni .5.516;520).
Apicettha samathabalaṃ cetovimutti , vipassanābalaṃ paññāvimuttīti veditabbaṃ .
Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve .
Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti adhikāya paññāya attanāyeva paccakkhaṃ katvā , aparappaccayena ñatvāti attho .
Upasampajjāti adhigantvā , nipphādetvā vā .
Imesaṃ pana dasannaṃ dasabalañāṇānaṃ vitthāro abhidhamme ( vibha .809 ādayo ) vuttanayena veditabbo .
TatthaP3.629 paravādikathā hoti – dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiyekkaṃ ñāṇaṃ natthi , sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedoti .
Na taṃ tathā daṭṭhabbaṃ .
Aññameva hi dasabalañāṇaṃ , aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ .
Dasabalañāṇañhi sakasakakiccameva jānāti , sabbaññutaññāṇaṃ tampi , tato avasesampiV2.218 jānāti .
Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti , dutiyaṃ kammantaravipākantarameva , tatiyaṃ kammaparicchedameva , catutthaṃ dhātunānattakāraṇameva , pañcamaṃ sattānaṃ ajjhāsayādhimuttimeva , chaṭṭhaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva , sattamaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva , aṭṭhamaṃ pubbenivutthakhandhasantatimeva , navamaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhimeva , dasamaṃ saccaparicchedameva .
Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca , tato uttariñca pajānāti .
Etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karoti .
Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ na sakkoti , iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti , maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti .
Apica paravādī evaṃ pucchitabbo ‘‘ dasabalañāṇaṃ nāmetaṃ savitakkasavicāraṃ avitakkavicāramattaṃ avitakkāvicāraṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokiyaṃ lokuttaran ’’ ti .
Jānanto ‘‘ paṭipāṭiyā satta ñāṇāni savitakkasavicārānī ’’ ti vakkhati .
‘‘ Tato parāni dve avitakkaavicārānī ’’ ti vakkhati .
‘‘ Āsavakkhayañāṇaṃ siyā savitakkasavicāraṃ , siyā avitakkavicāramattaṃ , siyā avitakkaavicāran ’’ ti vakkhati .
Tathā ‘‘ paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni , tato parāni dve rūpāvacarāni , tato avasāne ekaṃ lokuttaran ’’ ti vakkhati .
‘‘ Sabbaññutaññāṇaṃ pana savitakkasavicārameva kāmāvacarameva lokiyamevā ’’ ti vakkhati .
EvametthaM2.236 apubbatthānuvaṇṇanaṃ ñatvā idāni yasmā tathāgato paṭhamaṃyeva ṭhānāṭṭhānañāṇena veneyyasattānaṃ āsavakkhayādhigamassa ceva anadhigamassa ca ṭhānāṭṭhānabhūtaṃ kilesāvaraṇābhāvaṃ passati lokiyasammādiṭṭhiṭṭhānadassanato niyatamicchādiṭṭhiṭṭhānābhāvadassanato ca .
Atha nesaṃ kammavipākañāṇena vipākāvaraṇābhāvaṃ passati tihetukapaṭisandhidassanato .
Sabbatthagāminipaṭipadāñāṇena kammāvaraṇābhāvaṃ passati ānantarikakammābhāvadassanato .
Evaṃ anāvaraṇānaṃ anekadhātunānādhātuñāṇena anukūladhammadesanatthaṃ cariyāvisesaṃ passati dhātuvemattadassanato .
Atha nesaṃ nānādhimuttikatāñāṇena adhimuttiṃ passati payogaṃ anādiyitvāpi adhimuttivasena dhammadesanatthaṃP3.630 .
Athevaṃ diṭṭhaadhimuttīnaṃ yathāsatti yathābalaṃ dhammaṃ desetuṃ indriyaparopariyattañāṇena indriyaparopariyattaṃ passati saddhādīnaṃ tikkhamudubhāvadassanato .
Evaṃ pariññātindriyaparopariyattāpi panete sace dūre honti , atha jhānādiñāṇena jhānādīsu vasībhūtattā iddhivisesena khippaṃ upagacchati .
Upagantvā ca nesaṃ pubbenivāsānussatiñāṇena pubbajātivibhāvanaṃ dibbacakkhānubhāvato pattabbena cetopariyañāṇena sampati cittavisesaṃ passanto āsavakkhayañāṇānubhāvenaV2.219 āsavakkhayagāminiyā paṭipadāya vigatasammohattā āsavakkhayāya dhammaṃ deseti .
Tasmā iminānukkamena imāni dasa balāni vuttānīti veditabbānīti .
45. Idāni sabbabalāni lakkhaṇato niddisitukāmo kenaṭṭhena saddhābalan tiādinā nayena pucchaṃ katvā assaddhiye akampiyaṭṭhenātiādinā nayena vissajjanaṃ akāsi .
Tattha hirīyatītiādi puggalādhiṭṭhānā desanā .
Bhāvanābalādīsu adhiṭṭhānabalapariyantesu ‘‘ tatthā ’’ ti ca ,‘‘ tenā ’’ ti ca ,‘‘ tan ’’ ti ca nekkhammādikameva sandhāya vuttanti veditabbaṃ .
Tena cittaṃ ekaggan ti tena samādhinā cittaṃ ekaggaṃ hotīti vuttaṃ hoti .
Tattha jāteti tattha samathe sampayogavasena jāte , tasmiṃ vā vipassanārammaṇaṃ hutvā jāte .
Tattha sikkhatīti tattha sekhabale sekho sikkhatīti sekhabalanti attho .
Tattha sikkhitattāti tattha asekhabale asekhassa sikkhitattā asekhabalaṃ .
Tena āsavā khīṇāti tena lokiyalokuttarena ñāṇena āsavā khīṇāti taṃ ñāṇaṃ khīṇāsavabalaṃM2.237 .
Lokiyenāpi hi ñāṇena āsavā khīṇā nāma vipassanāya abhāve lokuttaramaggābhāvato .
Evaṃ khīṇāsavassa balanti khīṇāsavabalaṃ .
Tassa ijjhatīti iddhibalan ti tassa iddhimato ijjhatīti iddhiyeva balaṃ iddhibalaṃ .
Appameyyaṭṭhenāti yasmā sāvakā ṭhānāṭṭhānādīni ekadesena jānanti , sabbākārena pajānanaṃyeva sandhāya ‘‘ yathābhūtaṃ pajānātī ’’ ti vuttaṃ .
Kiñcāpi tīsu vijjāsu ‘‘ yathābhūtaṃ pajānātī ’’ ti na vuttaṃ , aññattha pana vuttattā tāsupi vuttameva hoti .
Aññatthāti sesesu sattasu ñāṇabalesu ca abhidhamme ( vibha .760) ca dasasupi balesu .
Indriyaparopariyattañāṇaṃ pana sabbathāpi sāvakehi asādhāraṇameva .
Tasmā dasapi balāni sāvakehi asādhāraṇānīti .
Adhimattaṭṭhena atuliyaṭṭhena appameyyāni , tasmāyeva ca ‘‘ appameyyaṭṭhena tathāgatabalan ’’ ti vuttanti .
Balakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .