Pahātabbaniddesavaṇṇanā
23. Pahātabbaniddese
V1.100P1.116 asmimānoti rūpādīsu pañcasu upādānakkhandhesu asmīti māno .Tasmiñhi pahīne arahattaṃ pattaṃ hoti .
Rūparāgādīsu
M1.109 vijjamānesupi sesāni avatvā asmimānasseva vacanaṃ diṭṭhipatirūpakattena tassa oḷārikattāti veditabbaṃ .Avijjāti suttantapariyāyena dukkhādīsu catūsu ṭhānesu aññāṇaṃ , abhidhammapariyāyena pubbantādīhi saddhiṃ aṭṭhasu .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Tattha katamā avijjā ?
Dukkhe aññāṇaṃ , dukkhasamudaye aññāṇaṃ , dukkhanirodhe aññāṇaṃ , dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ , pubbante aññāṇaṃ , aparante aññāṇaṃ , pubbantāparante aññāṇaṃ , idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇan ’’ ti ( dha . sa .1106; vibha .226).
Bhavataṇhāti kāmabhavādīsu bhavesu patthanā .
Yathāha –
‘‘ Tattha katamā bhavataṇhā ?
Yo bhavesu bhavacchando bhavarāgo bhavanandī bhavataṇhā bhavasineho bhavapariḷāho bhavamucchā bhavajjhosānan ’’ ti ( vibha .895).
Tisso taṇhāti kāmataṇhā , bhavataṇhā , vibhavataṇhā .
Tāsaṃ abhidhamme evaṃ niddeso kato – tattha katamā bhavataṇhā ?
Bhavadiṭṭhisahagato rāgo … pe … cittassa sārāgo , ayaṃ vuccati bhavataṇhā .
Tattha katamā vibhavataṇhā ?
Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo … pe … cittassa sārāgo , ayaṃ vuccati vibhavataṇhā .
Avasesā taṇhā kāmataṇhā .
Tattha katamā kāmataṇhā ?
Kāmadhātupaṭisaṃyutto rāgo … pe … cittassa sārāgo , ayaṃ vuccati kāmataṇhā .
Tattha katamā bhavataṇhā ?
Rūpadhātuarūpadhātupaṭisaṃyutto rāgo … pe … tattha katamā vibhavataṇhā ?
Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo … pe …( vibha .916).
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ pañcakāmaguṇiko rāgo kāmataṇhā , rūpārūpabhavesu rāgo jhānanikantisassatadiṭṭhisahagato rāgo
P1.117 bhavavasena patthanā bhavataṇhā , ucchedadiṭṭhisahagato rāgo vibhavataṇhā ’’ ti vuttaṃ .Ayaṃ dasuttarasuttapariyāyena yojanā .
Saṅgītipariyāyena pana abhidhammapariyāyena ca ‘‘ aparāpi tisso
V1.101 taṇhā kāmataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā .Aparāpi tisso taṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā ’’ ti
M1.110 ( dī . ni .3.305; vibha .917-918) vuttā taṇhāpi ettha yujjanti .Tāsu pañca kāmadhāturūpadhātuarūpadhātupaṭisaṃyuttā , antimā ucchedadiṭṭhisahagatā .
Cattāro oghāti kāmogho , bhavogho , diṭṭhogho , avijjogho .
Yassa saṃvijjanti , taṃ vaṭṭasmiṃ ohananti osīdāpentīti oghā .
Balavakilesā ete .
Kāmaguṇasaṅkhāte kāme ogho kāmogho .
Kāmataṇhāyetaṃ nāmaṃ .
Rūpārūpasaṅkhāte kammato ca upapattito ca duvidhepi bhave ogho bhavogho .
Bhavataṇhāyetaṃ nāmaṃ .
Diṭṭhi eva ogho diṭṭhogho .
‘‘ Sassato loko ’’ tiādikāya diṭṭhiyā etaṃ nāmaṃ .
Avijjā eva ogho avijjogho , dukkhādīsu aññāṇassetaṃ nāmaṃ .
Pañca nīvaraṇānīti kāmacchandanīvaraṇaṃ byāpādanīvaraṇaṃ thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ .
Cittaṃ nīvaranti pariyonandhantīti nīvaraṇāni .
Kāmīyantīti kāmā .
Pañca kāmaguṇā .
Kāmesu chando kāmacchando .
Kāmayatīti vā kāmo , kāmo eva chando , na kattukamyatāchando na dhammacchandoti kāmacchando .
Kāmataṇhāyetaṃ nāmaṃ .
Byāpajjati tena cittaṃ pūtibhāvaṃ gacchati , byāpādayati vā vinayācārarūpasampattihitasukhānīti byāpādo .
Dosassetaṃ nāmaṃ .
Thinanatā thinaṃ , middhanatā middhaṃ , anussāhasaṃhananatā asattivighāto cāti attho .
Cittassa anussāho thinaṃ , cetasikānaṃ akammaññatā middhaṃ , thinañca middhañca thinamiddhaṃ .
Uddhatassa bhāvo uddhaccaṃ , avūpasamoti attho .
Vikkhepassetaṃ nāmaṃ .
Kucchitaṃ kataṃ kukataṃ , kukatassa bhāvo kukkuccaṃ , garahitakiriyabhāvoti attho .
Pacchānutāpassetaṃ nāmaṃ .
Vigatā cikicchāti vicikicchā , vigatapaññāti attho .
Sabhāvaṃ vā vicinanto etāya kicchati kilamatīti vicikicchā .
Buddhādīsu saṃsayassetaṃ
P1.118 nāmaṃ .Kāmacchando eva nīvaraṇaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ .
Evaṃ sesesupi .
Cha dhammā , chaddhammāti vā pāṭho .
Cha taṇhākāyāti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā .
Rūpe taṇhā rūpataṇhā .
Sā eva kāmataṇhādibhedena anekabhedattā rāsaṭṭhena kāyoti vuttā .
Evaṃ sesesupi .
Sattānusayāti
V1.102M1.111 kāmarāgānusayo paṭighānusayo mānānusayo diṭṭhānusayo vicikicchānusayo bhavarāgānusayo avijjānusayo .Appahīnaṭṭhena anusentīti anusayā .
Kāmesu rāgo kāmarāgo , kāmo eva vā rāgoti kāmarāgo .
Ārammaṇasmiṃ paṭihaññatīti paṭighaṃ .
Ayāthāvadassanaṭṭhena diṭṭhi .
Seyyādivasena maññatīti māno .
Bhavesu rāgo bhavarāgo .
Thāmagato kāmarāgo kāmarāgānusayo .
Evaṃ sesesupi .
Aṭṭha micchattāti micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvācā micchākammanto micchāājīvo micchāvāyāmo micchāsati micchāsamādhi .
‘‘ Hitasukhāvahā me bhavissantī ’’ ti evaṃ āsīsitāpi tathāabhāvato asubhādīsuyeva subhantiādiviparītappavattito ca micchāsabhāvāti micchattā .
Micchā passati , micchā vā etāya passantīti micchādiṭṭhi .
Atha vā viparītā diṭṭhīti micchādiṭṭhi , ayāthāvadiṭṭhīti vā micchādiṭṭhi , virajjhitvā gahaṇato vā vitathā diṭṭhīti micchādiṭṭhi , anattāvahattā paṇḍitehi kucchitā diṭṭhīti vāmicchādiṭṭhi .
Micchāsaṅkappādīsupi eseva nayo .
Micchādiṭṭhīti sassatucchedābhiniveso .
Micchāsaṅkappoti kāmavitakkāditividho vitakko .
Micchāvācāti musāvādādicatubbidhā cetanā .
Micchākammantoti pāṇātipātāditividhā cetanā .
Micchāājīvoti micchājīvapayogasamuṭṭhāpikā cetanā .
Micchāvāyāmoti akusalacittasampayuttaṃ vīriyaṃ .
Micchāsatīti satipaṭipakkhabhūto akusalacittuppādo .
Micchāsamādhīti akusalasamādhi .
Nava taṇhāmūlakāti ( dī . ni .2.103;3.359) taṇhaṃ paṭicca pariyesanā , pariyesanaṃ
P1.119 paṭicca lābho , lābhaṃ paṭicca vinicchayo , vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo , chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ , ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho , pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ , macchariyaṃ paṭicca ārakkho , ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti ( dī . ni .2.104;3.359).Ime nava taṇhāmūlakā dhammā .
Taṇhā mūlaṃ etesanti taṇhāmūlakā .
Pariyesanādayo akusalā eva .
Taṇhaṃ , paṭiccāti taṇhaṃ nissāya .
Pariyesanāti rūpādiārammaṇapariyesanā .
Sā
M1.112 hi taṇhāya sati hoti .Lābhoti rūpādiārammaṇapaṭilābho , so hi pariyesanāya sati hoti .
Vinicchayo pana ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catubbidho .
Tattha ‘‘ sukhavinicchayaṃ jaññā , sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā ’’ ti ( ma . ni .3.323) ayaṃ ñāṇavinicchayo .
‘‘ Vinicchayoti dve vinicchayā taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo cā ’’ ti ( mahāni .102) evaṃ āgatāni aṭṭhasatataṇhāvicaritāni taṇhāvinicchayo
V1.103 .Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhivinicchayo .
‘‘ Chando kho , devānaminda , vitakkanidāno ’’ ti ( dī . ni .2.358) imasmiṃ pana sutte idha vinicchayoti vutto vitakkoyeva āgato .
Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundarañca vitakkeneva vinicchināti ‘‘ ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati , ettakaṃ saddādiārammaṇatthāya , ettakaṃ mayhaṃ bhavissati , ettakaṃ parassa , ettakaṃ paribhuñjissāmi , ettakaṃ nidahissāmī ’’ ti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ lābhaṃ paṭicca vinicchayo ’’ ti .
Chandarāgoti evaṃ akusalavitakkena vitakkite vatthusmiṃ dubbalarāgo ca balavarāgo ca uppajjati .
Chandoti ettha dubbalarāgassādhivacanaṃ , rāgoti balavarāgassa .
Ajjhosānan ti ahaṃ mamāti balavasanniṭṭhānaṃ .
Pariggahoti taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇaṃ .
Macchariyan ti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā .
Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti ‘‘ idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu , mā aññassa acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī ’’ ti .
Ārakkhoti dvārapidahanamañjūsagopanādivasena suṭṭhu rakkhaṇaṃ .
Adhikarotīti adhikaraṇaṃ .
Kāraṇassetaṃ
P1.120 nāmaṃ .Ārakkhādhikaraṇan ti bhāvanapuṃsakaṃ , ārakkhahetūti attho .
Daṇḍādānādīsu paranisedhanatthaṃ daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ .
Ekatodhārādinā satthassa ādānaṃ satthādānaṃ .
Kāyakalahopi vācākalahopi kalaho .
Purimo purimo virodho viggaho .
Pacchimo pacchimo vivādo .
Tuvaṃtuvan ti agāravavasena tuvaṃtuvaṃvacanaṃ .
Dasa micchattāti micchādiṭṭhi … pe … micchāsamādhi micchāñāṇaṃ micchāvimutti .
Tattha micchāñāṇan ti pāpakiriyāsu upāyacintāvasena pāpaṃ katvā sukataṃ mayāti paccavekkhaṇākārena ca uppanno moho .
Micchāvimuttīti avimuttasseva sato vimuttisaññitā .
24.
Idāni
M1.113 anekabhedena pahānena pahātabbe dassetuṃ dve pahānānītiādi āraddhaṃ .Pahānesu hi viññātesu tena tena pahātabbā dhammā suviññeyyā honti .
Pañcasu pahānesu lokikāni ca dve pahānāni appayogaṃ nissaraṇappahānañca ṭhapetvā appayogāneva dve lokuttarapahānāni paṭhamaṃ vuttāni .
Sammā ucchijjanti etena kilesāti samucchedo , pahīyanti etena kilesāti pahānaṃ .
Samucchedasaṅkhātaṃ pahānaṃ , na sesappahānanti samucchedappahānaṃ .
Kilesānaṃ paṭippassaddhattā paṭippassaddhi , pahīnattā pahānaṃ , paṭippassaddhisaṅkhātaṃ pahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ .
Lokaṃ uttaratīti lokuttaro .
Nibbānasaṅkhātaṃ khayaṃ gacchatīti khayagāmī , khayagāmī ca so maggo cāti khayagāmimaggo , taṃ bhāvayato so maggo samucchedappahānanti attho .
Tathā phalakkhaṇe lokuttaraphalameva paṭippassaddhippahānaṃ .
Kāmānametaṃ
V1.104 nissaraṇan tiādīsu kāmato rūpato saṅkhatato nissaranti etenāti nissaraṇaṃ , tehi vā nissaṭattā nissaraṇaṃ .Asubhajjhānaṃ .
Kāmehi nikkhantattā nekkhammaṃ .
Anāgāmimaggo vā .
Asubhajjhānañhi vikkhambhanato kāmānaṃ nissaraṇaṃ , taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppāditaanāgāmimaggo pana samucchedato sabbaso kāmānaṃ accantanissaraṇaṃ .
Ruppatīti rūpaṃ , na rūpaṃ arūpaṃ mittapaṭipakkhā amittā viya , lobhādipaṭipakkhā alobhādayo
P1.121 viya ca rūpapaṭipakkhoti attho .Phalavasena vā natthettha rūpanti arūpaṃ , arūpameva āruppaṃ .
Arūpajjhānāni .
Tāni rūpānaṃ nissaraṇaṃ nāma .
Arūpehipi arahattamaggo puna uppattinivāraṇato sabbaso rūpānaṃ nissaraṇaṃ nāma .
Bhūtan ti jātaṃ .
Saṅkhatan ti paccayehi saṅgamma kataṃ .
Paṭiccasamuppannan ti te te paccaye paṭicca sammā saha ca uppannaṃ .
Paṭhamena sañjātattadīpanena aniccatā , dutiyena aniccassāpi sato paccayānubhāvadīpanena parāyattatā , tatiyena parāyattassāpi sato paccayānaṃ abyāpārattadīpanena evaṃdhammatā dīpitā hoti .
Nirodhoti nibbānaṃ .
Nibbānañhi āgamma dukkhaṃ nirujjhatīti nirodhoti vuccati .
So eva ca sabbasaṅkhatato nissaṭattā tassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ nāma .
Aṭṭhakathāyaṃ pana –
‘‘ Nirodho
M1.114 tassa nissaraṇanti idha arahattaphalaṃ nirodhoti adhippetaṃ .Arahattaphalena hi nibbāne diṭṭhe puna āyatiṃ sabbasaṅkhārā na hontīti arahattasaṅkhātassa nirodhassa paccayattā nirodhoti vuttan ’’ ti vuttaṃ .
Nekkhammaṃ paṭiladdhassātiādīsu asubhajjhānassa nissaraṇatte vikkhambhanappahānena , anāgāmimaggassa nissaraṇatte samucchedappahānena kāmā pahīnā ceva honti pariccattā ca .
Arūpajjhānānaṃ nissaraṇatte ca arahattamaggassa nissaraṇatte ca evameva rūpā yojetabbā .
Rūpesu hi chandarāgappahānena rūpānaṃ samucchedo hoti .
Rūpāti cettha liṅgavipallāso kato .
Nibbānassa nissaraṇatte nissaraṇappahānena , arahattaphalassa nissaraṇatte paṭippassaddhippahānena saṅkhārā pahīnā ceva honti pariccattā ca .
Nibbānassa ca nissaraṇatte ārammaṇakaraṇavasena paṭilābho veditabbo .
Dukkhasaccan tiādīsu pariññāpaṭivedhan tiādi bhāvanapuṃsakavacanaṃ .
Pariññāya paṭivedho pariññāpaṭivedho .
Taṃ pariññāpaṭivedhaṃ .
Esa nayo sesesupi .
Pajahātīti tathā tathā paṭivijjhanto pahātabbe kilese pajahatīti attho gahetabbo .
Lokiyalokuttaresupi chandarāgappahānena vā tāni pajahatīti attho .
Pajahatītipi pāṭho .
Yathā nāvā apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe
V1.105 cattāri kiccāni karoti , orimaṃ tīraṃP1.122 pajahati , sotaṃ chindati , bhaṇḍaṃ vahati , pārimaṃ tīraṃ appeti , evamevaṃ maggañāṇaṃ apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇe cattāri saccāni abhisameti , dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti , samudayaṃ pahānābhisamayena abhisameti , maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti , nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena abhisameti .Kiṃ vuttaṃ hoti ?
‘‘ Nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā cattāri saccāni pāpuṇāti passati paṭivijjhatī ’’ ti ( visuddhi .2.839) vuttattā ekakkhaṇepi visuṃ visuṃ viya pahānāni vuttānīti veditabbāni .
Pañcasu pahānesu yaṃ sasevāle udake pakkhittena ghaṭena sevālassa viya tena tena lokiyasamādhinā nīvaraṇādīnaṃ paccanīkadhammānaṃ vikkhambhanaṃ dūrīkaraṇaṃ , idaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma .
Vikkhambhanappahānañca nīvaraṇānaṃ paṭhamaṃ
M1.115 jhānaṃ bhāvayatoti nīvaraṇānaṃyeva pahānaṃ pākaṭattā vuttanti veditabbaṃ .Nīvaraṇāni hi jhānassa pubbabhāgepi pacchābhāgepi na sahasā cittaṃ ajjhottharanti , ajjhotthaṭesu ca tesu jhānaṃ parihāyati , vitakkādayo pana dutiyajjhānādito pubbe pacchā ca appaṭipakkhā hutvā pavattanti .
Tasmā nīvaraṇānaṃ vikkhambhanaṃ pākaṭaṃ .
Yaṃ pana rattibhāge samujjalitena padīpena andhakārassa viya tena tena vipassanāya avayavabhūtena jhānaṅgena paṭipakkhavaseneva tassa tassa ca pahātabbadhammassa pahānaṃ , idaṃ tadaṅgappahāna ṃ nāma .
Tadaṅgappahānañca diṭṭhigatānaṃ nibbedhabhāgiyaṃ samādhiṃ bhāvayatoti diṭṭhigatānaṃyeva pahānaṃ oḷārikavasena vuttanti veditabbaṃ .
Diṭṭhigatañhi oḷārikaṃ , niccasaññādayo sukhumā .
Tattha diṭṭhigatānanti diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ ‘‘ gūthagataṃ muttagatan ’’ tiādīni ( a . ni .9.11) viya .
Gantabbābhāvato ca diṭṭhiyā gatamattamevetantipi diṭṭhigataṃ , dvāsaṭṭhidiṭṭhīsu antogadhattā diṭṭhīsu gatantipi diṭṭhigataṃ .
Bahuvacanena tesaṃ diṭṭhigatānaṃ .
Nibbedhabhāgiyaṃ samādhin ti vipassanāsampayuttaṃ samādhiṃ .
Yaṃ pana asanivicakkābhihatassa ( visuddhi .2.851) rukkhassa viya ariyamaggañāṇena
P1.123 saṃyojanānaṃ dhammānaṃ yathā na puna pavattati , evaṃ pahānaṃ , idaṃ samucchedappahānaṃ nāma .Nirodho nibbānanti nirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ .
Evaṃ pahānavasena pahātabbe dhamme dassetvā idāni sarūpeneva puna pahātabbe dhamme dassetuṃ sabbaṃ , bhikkhave , pahātabban tiādimāha .
Tattha cakkhādīni chandarāgappahānena pahātabbāni .
Rūpaṃ passanto pajahātītiādīsu rūpaṃ aniccādito passanto pahātabbe kilese pajahāti .
Cakkhuṃ … pe … jarāmaraṇaṃ … pe … amatogadhaṃ nibbānan ti peyyāladvaye anaññātaññassāmītindriyaṃ
V1.106 ‘‘ passanto pajahātī ’’ tiādīsu tesu lokuttaresu anaññātaññassāmītindriyaṃ passanto udikkhanto apekkhamāno icchamāno vipassanākkhaṇesu pahātabbe kilese pajahātīti taṃtaṃdhammānurūpena yojetabbaṃ .Pahātabbaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .