4. Mettākathā
Mettākathāvaṇṇanā
22. Idāni
V2.192 bojjhaṅgakathānantaraṃ kathitāya bojjhaṅgakathāgatiyā suttantapubbaṅgamāya mettākathāya apubbatthānuvaṇṇanā .Tattha suttante tāva āsevitāyāti ādarena sevitāya .
Bhāvitāyāti
P3.604 vaḍḍhitāya .Bahulīkatāyāti punappunaṃ katāya .
Yānīkatāyāti yuttayānasadisāya katāya .
Vatthukatāyāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katāya .
Anuṭṭhitāyāti paccupaṭṭhitāya .
Paricitāyāti samantato citāya upacitāya .
Susamāraddhāyāti suṭṭhu samāraddhāya sukatāya
M2.208 .Ānisaṃsāti guṇā .
Pāṭikaṅkhāti paṭikaṅkhitabbā icchitabbā .
Sukhaṃ supatīti yathā sesajanā samparivattamānā kākacchamānā dukkhaṃ supanti , evaṃ asupitvā sukhaṃ supati .
Niddaṃ okkantopi samāpattiṃ samāpanno viya hoti .
Sukhaṃ paṭibujjhatīti yathā aññe nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhanti , evaṃ apaṭibujjhitvā vikasamānamiva padumaṃ sukhaṃ nibbikāraṃ paṭibujjhati .
Na pāpakaṃ supinaṃ passatīti supinaṃ passantopi bhaddakameva supinaṃ passati .
Cetiyaṃ vandanto viya pūjaṃ karonto viya dhammaṃ suṇanto viya ca hoti .
Yathā panaññe attānaṃ corehi parivāritaṃ viya vāḷehi upaddutaṃ viya papāte patantaṃ viya ca passanti , na evaṃ pāpakaṃ supinaṃ passati .
Manussānaṃ piyo hotīti ure āmuttamuttāhāro viya sīse piḷandhamālā viya ca manussānaṃ piyo hoti manāpo .
Amanussānaṃ piyo hotīti yatheva ca manussānaṃ , evaṃ amanussānampi piyo hoti .
Devatā rakkhantīti puttamiva mātāpitaro devatā rakkhanti .
Nāssa aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamatīti mettāvihārissa kāye aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā na kamati na pavisati , nāssa kāyaṃ vikopetīti vuttaṃ hoti .
Tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyatīti mettāvihārino khippameva cittaṃ samādhiyati , natthi tassa dandhāyitattaṃ .
Mukhavaṇṇo vippasīdatīti bandhanā pamuttatālapakkaṃ viya cassa vippasannavaṇṇaṃ mukhaṃ hoti .
Asammūḷho kālaṃ karotīti mettāvihārino sammohamaraṇaṃ nāma natthi , asammūḷho niddaṃ okkamanto viya kālaṃ karoti .
Uttari appaṭivijjhantoti mettāsamāpattito uttariṃ arahattaṃ adhigantuṃ asakkonto ito cavitvā suttappabuddho viya brahmalokūpago hotīti brahmalokaṃ upapajjatīti attho .
Mettāniddese
V2.193 anodhiso pharaṇāti odhi mariyādā , na odhi anodhi .Tato anodhiso , anodhitoti attho , nippadesato phusanāti vuttaṃ hoti .
Odhisoti padesavasena .
Disāpharaṇāti disāsu pharaṇā .
Sabbeti anavasesapariyādānaṃ .
Sattā tipadassa attho ñāṇakathāmātikāvaṇṇanāyaṃ vutto , ruḷhīsaddena pana vītarāgesupi ayaṃ vohāro vattati vilīvamayepi bījanivisese tālavaṇṭavohāro viya .
Averāti verarahitā .
Abyāpajjāti byāpādarahitā .
Anīghāti
P3.605 niddukkhā .Anigghātipi pāṭho .
Sukhī attānaṃ pariharantūti
M2.209 sukhitā hutvā attabhāvaṃ vattayantu .‘‘ Averā ’’ ti ca sakasantāne ca pare paṭicca , parasantāne ca itare paṭicca verābhāvo dassito ,‘‘ abyāpajjā ’’ tiādīsu verābhāvā tammūlakabyāpādābhāvo ,‘‘ anīghā ’’ ti byāpādābhāvā tammūlakadukkhābhāvo ,‘‘ sukhī attānaṃ pariharantū ’’ ti dukkhābhāvāsukhena attabhāvapariharaṇaṃ dassitanti evamettha vacanasambandho veditabboti .
Imesu ca ‘‘ averā hontū ’’ tiādīsu catūsupi vacanesu yaṃ yaṃ pākaṭaṃ hoti , tassa tassa vasena mettāya pharati .
Pāṇātiādīsu pāṇanatāya pāṇā , assāsapassāsāyattavuttitāyāti attho .
Bhūtattā bhūtā , abhinibbattāti attho .
Puṃ vuccati nirayo , taṃ puṃ galanti gacchantīti puggalā .
Attabhāvo vuccati sarīraṃ , khandhapañcakameva vā , taṃ upādāya paññattimattasabbhāvato , tasmiṃ attabhāve pariyāpannā paricchinnā antogadhāti attabhāvapariyāpannā .
Yathā ca sattāti vacanaṃ , evaṃ sesānipi ruḷhīvasena āropetvā sabbānetāni sabbasattavevacanānīti veditabbāni .
Kāmañca aññānipi ‘‘ sabbe jantū sabbe jīvā ’’ tiādīni sabbasattavevacanāni atthi , pākaṭavasena pana imāneva pañca gahetvā ‘‘ pañcahākārehi anodhiso pharaṇā mettācetovimuttī ’’ ti vuccati .
Ye pana ‘‘ sattā pāṇā ’’ tiādīnaṃ na kevalaṃ vacanamattatova , atha kho atthatopi nānattameva iccheyyuṃ , tesaṃ anodhiso pharaṇā virujjhati .
Tasmā tathā atthaṃ aggahetvā imesu pañcasu ākāresu aññataravasena anodhiso mettāya pharati .
Odhiso pharaṇe pana itthiyo purisāti liṅgavasena vuttaṃ , ariyā anariyāti ariyaputhujjanavasena , devāmanussā vinipātikāti upapattivasena .
Disāpharaṇepi disāvibhāgaṃ akatvā sabbadisāsu ‘‘ sabbe sattā ’’ tiādinā nayena pharaṇato anodhiso pharaṇā hoti , sabbadisāsu ‘‘ sabbā itthiyo ’’ tiādinā nayena pharaṇato odhiso pharaṇā .
Yasmā pana ayaṃ tividhāpi mettāpharaṇā appanāpattacittassa vasena vuttā , tasmā tīsu vāresu
V2.194 appanā gahetabbā .Anodhiso pharaṇe tāva
M2.210 ‘‘ sabbe sattā averā hontū ’’ ti ekā ,‘‘ abyāpajjā hontū ’’ ti ekā ‘‘ anīghā hontū ’’ ti ekā ,‘‘ sukhī attānaṃ pariharantū ’’ ti ekā .Tānipi hi cattāri hitopasaṃhāravaseneva vuttāni .
Hitopasaṃhāralakkhaṇā hi mettā .
Iti ‘‘ sattā ’’ tiādīsu pañcasu ākāresu catassannaṃ catassannaṃ appanānaṃ vasena vīsati appanā honti , odhiso pharaṇe ‘‘ sabbā itthiyo ’’ tiādīsu sattasu ākāresu catassannaṃ catassannaṃ vasena aṭṭhavīsati appanā .
Disāpharaṇe
P3.606 pana ‘‘ sabbe puratthimāya disāya sattā ’’ tiādinā nayena ekamekissā disāya vīsati vīsati katvā dve satāni ,‘‘ sabbā puratthimāya disāya itthiyo ’’ tiādinā nayena ekamekissā disāya aṭṭhavīsati aṭṭhavīsati katvā asīti dve satānīti cattāri satāni asīti ca appanā .Iti sabbānipi idha vuttāni aṭṭhavīsādhikāni pañca appanāsatāni honti .
Yathā ca mettāya tividhena pharaṇā vuttā , tathā karuṇāmuditāupekkhānampi vuttāva hotīti veditabbaṃ .
1. Indriyavāravaṇṇanā
23. Atha mettūpasaṃhārākāraṃ indriyādiparibhāvanañca dassetuṃ sabbesaṃ sattānaṃ pīḷanaṃ vajjetvātiādimāha .
Tattha pīḷanan ti abbhantarato sarīrapīḷanaṃ .
Upaghātan ti bāhirato sarīropaghātaṃ .
Santāpan ti yathā tathā vā cittasantāpanaṃ .
Pariyādānan ti pakatiyā jīvitādiparikkhayaṃ .
Vihesan ti parato jīvitaviheṭhanaṃ .
Vajjetvāti pīḷanādīsu ekekaṃ attano citteneva apanetvā .
Imāni pīḷanādīni pañca padāni mettopasaṃhārassa paṭipakkhavivajjanavasena vuttāni , apīḷanāyātiādīni mettopasaṃhāravasena .
Apīḷanāyāti apīḷanākārena , sabbe satte mettāyatīti sambandho .
Evaṃ sesesupi .
Mā verino mā dukkhino mā dukkhitattāti imānipi tīṇi mettopasaṃhārassa paṭipakkhapaṭikkhepavacanāni .
Mā-vacanassa mā hontūti attho .
Averino sukhino sukhitattāti imāni tīṇi mettopasaṃhāravacanāni .
‘‘ Abyāpajjā anīghā ’’ ti idaṃ dvayaṃ ‘‘ sukhino ’’ ti vacanena saṅgahitanti veditabbaṃ .
Sukhitattāti tasseva sukhassa niccappavattidassanaṃ .
‘‘ Sukhitattā ’’ ti ca ‘‘ sukhī attānaṃ pariharantū ’’ ti ca atthato ekaṃ .
‘‘ Apīḷanāyā ’’ tiādīhi vā abyāpajjānīghavacanāni saṅgahitāni .
Aṭṭhahākārehīti ‘‘ apīḷanāyā ’’ tiādayo pañca
M2.211 mettopasaṃhārākārā ‘‘ averino hontū ’’ tiādayo tayo mettopasaṃhārākārāti imehi aṭṭhahākārehi .Mettāyatīti siniyhati .
Taṃ dhammaṃ cetayatīti taṃ hitopasaṃhāraṃ cetayati abhisandahati , pavattetīti attho .
Sabbabyāpādapariyuṭṭhānehi
V2.195 vimuccatīti mettāya paṭipakkhabhūtehi sabbehi byāpādasamudācārehi vikkhambhanato vimuccati .Mettā ca ceto ca vimutti cāti ekāyeva mettā tidhā vaṇṇitā .
Averino khemino sukhinoti imāni tīṇi padāni pubbe vutte ākāre saṅkhepena saṅgahetvā vuttāni .
Saddhāya adhimuccatītiādinā nayena vuttāni pañcindriyāni mettāya sampayuttāniyeva .
Āsevanātiādīsu chasu vāresu āsevīyati etehi mettāti āsevanā .
Tathā bhāvanā bahulīkammaṃ .
Alaṅkārāti vibhūsanā .
Svālaṅkatāti suṭṭhu alaṅkatā bhūsitā .
Parikkhārāti sambhārā .
Suparikkhatāti
P3.607 suṭṭhu sambhatā .Parivārāti rakkhanaṭṭhena .
Puna āsevanādīni aṭṭhavīsati padāni mettāya vaṇṇabhaṇanatthaṃ vuttāni .
Tattha pāripūrīti paripuṇṇabhāvā .
Sahagatāti mettāya sahagatā .
Tathā sahajātā dayo .
Pakkhandanāti mettāya pavisanā , pakkhandati etehi mettāti vā pakkhandanā .
Tathā saṃsīdanā dayo .
Etaṃ santanti phassanāti esā mettā santāti etehi phassanā hotīti etaṃ santanti phassanā ‘‘ etadaggan ’’ tiādīsu ( a . ni .1.188 ādayo ) viya napuṃsakavacanaṃ .
Svādhiṭṭhitāti suṭṭhu patiṭṭhitā .
Susamuggatāti suṭṭhu samussitā .
Suvimuttāti attano attano paccanīkehi suṭṭhu vimuttā .
Nibbattentīti mettāsampayuttā hutvā mettaṃ nibbattenti .
Jotentīti pākaṭaṃ karonti .
Patāpentīti virocenti .
2-4.Balādivārattayavaṇṇanā
24-27.
Indriyavāre vuttanayeneva balavāropi veditabbo .
Bojjhaṅgamaggaṅgavārā pariyāyena vuttā , na yathālakkhaṇavasena .
Maggaṅgavāre sammāvācākammantājīvā mettāya pubbabhāgavasena vuttā , na appanāvasena .
Na hi ete mettāya saha bhavanti .
Sabbesaṃ pāṇānan tiādīnaṃ sesavārānampi
M2.212 sattavāre vuttanayeneva attho veditabbo .Mettābhāvanāvidhānaṃ pana visuddhimaggato ( visuddhi .1.240 ādayo ) gahetabbanti .
Mettākathāvaṇṇanā niṭṭhitā .