10. Gotrabhuñāṇaniddesavaṇṇanā
59. Gotrabhuñāṇaniddese
P1.275 abhibhuyyatīti abhibhavati atikkamati .Bahiddhā saṅkhāranimittan ti sakasantānappavattaakusalakkhandhato bahiddhābhūtaṃ saṅkhāranimittaṃ .
Lokikasaṅkhārā hi kilesānaṃ nimittattā , nimittākārena upaṭṭhānato vā nimittanti vuccanti .
Abhibhuyyatīti gotrabhūti ca puthujjanagottābhibhavanato
V1.231 gotrabhubhāvo vutto .Pakkhandatīti gotrabhūti ariyagottabhāvanato gotrabhubhāvo vutto .
Abhibhuyyitvā pakkhandatīti gotrabhūti ubho atthe samāsetvā vuttaṃ .
Vuṭṭhātīti gotrabhūti ca vivaṭṭatīti gotrabhūti ca mātikāya vuṭṭhānavivaṭṭanapadānurūpena puthujjanagottābhibhavanatthoyeva vutto .
Samathavasena vuttagotrabhūnaṃ pana nīvaraṇādigottābhibhavanato gotrabhūti ,‘‘ sotāpattiphalasamāpattatthāyā ’’ tiādīsu chasu samāpattivāresu uppādādigottābhibhavanato gotrabhūti ,‘‘ sakadāgāmimaggaṃ paṭilābhatthāyā ’’ tiādīsu tīsu maggavāresu sotāpannādigottābhibhavanato gotrabhūti
M1.254 attho veditabbo .Gottattho cettha bījattho .
Vattanipakaraṇe kira vuttaṃ – gottaṃ vuccati nibbānaṃ sabbaparipanthehi guttattā , taṃ paṭipajjatīti gotrabhūti , aṭṭha samāpattiyopi gottaṃ gotrabhuparipanthehi guttattā , taṃ gottaṃ paṭipajjatīti gotrabhūti vuttaṃ .
‘‘ Catunnaṃ maggānaṃyeva gotrabhu nibbānārammaṇaṃ , catassannaṃ phalasamāpattīnaṃ gotrabhu saṅkhārārammaṇaṃ phalasamāpattininnattā ’’ ti vadanti .
Vuttañhetaṃ visuddhimagge –
‘‘ tassa pavattānupubbavipassanassa saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantaraṃ
P1.276 phalasamāpattivasena nirodhe cittaṃ appetī ’’ ti ( visuddhi .2.863).Tenevettha maggavāresu soḷasamaṃ katvā gahitassa bahiddhāsaṅkhāranimittapadassa samāpattivāresu chaṭṭhaṃ katvā gahaṇaṃ na katanti veditabbaṃ .
Itarathā hi mūlapadagahaṇena gahetabbaṃ bhaveyya .
Aññe pana ‘‘ yo nibbāne paṭhamābhogo paṭhamasamannāhāro , ayaṃ vuccati gotrabhū ’’ ti vadanti .
Taṃ phalaṃ sandhāya na yujjati .
Pannarasa gotrabhudhammā kusalāti ettha arahato abhibhavitabbanīvaraṇābhāvato vitakkavicārādīnaṃ sukheneva pahātabbabhāvato ca abhibhavanaṭṭhena gotrabhunāmaṃ nārahantīti katvā gotrabhūnaṃ abyākatatā na vuttāti veditabbā .
Arahatā pana phalasamāpattiṃ samāpajjantena saṅkhāre anabhibhuyya samāpajjituṃ na sakkāti ‘‘ tayo gotrabhudhammā abyākatā ’’ ti vuttā .
Keci pana ‘‘ aṭṭha samāpattiyo nibbedhabhāgiyā eva idha niddiṭṭhā , tasmā aṭṭha samāpattigotrabhū kusalā hontī ’’ ti vadanti .
Tathā saṅkhārupekkhāyapi veditabbaṃ .
60. Sāmisañcātiādīsu vaṭṭāmisalokāmisakilesāmisānaṃ kilesāmisena sāmisaṃ sanikantikattā .
Kiṃ taṃ ?
Aṭṭhavidhaṃ samathagotrabhuñāṇaṃ .
Vaṭṭāmisan ti cettha tebhūmakavaṭṭameva .
Lokāmisan ti pañca kāmaguṇā .
Kilesāmisan ti kilesā eva .
Nirāmisan ti dasavidhaṃ vipassanāgotrabhuñāṇaṃ anikantikattā .
Na hi ariyā gotrabhusmiṃ nikantiṃ karonti .
Potthake ‘‘ sāmisañce ’’ ti likhanti , taṃ na sundarataraṃ .
Evameva paṇihitañca appaṇihitaṃ saññuttañca visaññuttaṃ vuṭṭhitañca avuṭṭhitaṃ veditabbaṃ .
Nikantipaṇidhiyā hi paṇihitaṃ patthitanti attho .
Tadabhāvena appaṇihitaṃ
M1.255 .Nikantisaññogeneva saññuttaṃ .
Tadabhāvena visaññuttaṃ .
Vuṭṭhitan ti vipassanāgotrabhuñāṇameva .
Tañhi nikanticchedakattā vuṭṭhitaṃ nāma .
Itaraṃ avuṭṭhitaṃ .
Bahiddhā vuṭṭhānattā vā vuṭṭhitaṃ .
Phalagotrabhupi hi nibbānajjhāsayavasena nibbānābhimukhībhūtattā
P1.277 bahiddhāsaṅkhāranimittā vuṭṭhitaṃ nāmāti veditabbaṃ .Heṭṭhābhibhavanavuṭṭhānavivaṭṭanavāresupi phalagotrabhu
V1.232 ajjhāsayavasena nibbānābhimukhībhūtattā abhibhuyyati vuṭṭhāti vivaṭṭatīti veditabbaṃ .Tiṇṇaṃ vimokkhāna paccayāti tiṇṇaṃ lokuttaravimokkhānaṃ samathagotrabhu pakatūpanissayapaccayā honti , vipassanāgotrabhu anantarasamanantarūpanissayapaccayā honti .
Paññā yassa pariccitāti pubbabhāgapaññā yassa paricitā pariciṇṇā .
Kusalo vivaṭṭe vuṭṭhāneti asammohavaseneva vivaṭṭasaṅkhāte gotrabhuñāṇe kusalo cheko , pubbabhāgañāṇena vā kusalo .
Nānādiṭṭhīsu na kampatīti samucchedena pahīnāsu nānappakārāsu diṭṭhīsu na vedhatīti .
Gotrabhuñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .