1. Mahāpaññākathā
Mahāpaññākathāvaṇṇanā
1. Idāni
V2.229M2.247 visesato paññāpadaṭṭhānabhūtāya suññakathāya anantaraṃ kathitāya paññākathāya apubbatthānuvaṇṇanā .Tattha ādito tāva sattasu anupassanāsu ekekamūlakā satta paññā pucchāpubbaṅgamaṃ katvā niddiṭṭhā , puna sattānupassanāmūlakā ekekuttaramūlakā ca tisso paññā pucchaṃ akatvāva niddiṭṭhā , evamādito dasapaññāpāripūrī niddiṭṭhā .
Tattha aniccānupassanā tāva yasmā aniccato diṭṭhesu saṅkhāresu ‘‘ yadaniccaṃ , taṃ dukkhan ’’ ti dukkhato ca ‘‘ yaṃ dukkhaṃ , tadanattā ’’ ti anattato ca javati , tasmā sā bhāvitā bahulīkatā javanapaññaṃ paripūreti .
Sā hi sakavisayesu javatīti javanā , javanā ca sā paññā cāti javanapaññā .
Dukkhānupassanā samādhindriyanissitattā balavatī hutvā paṇidhiṃ nibbijjhati padāleti , tasmā nibbedhikapaññaṃ paripūreti .
Sā hi nibbijjhatīti nibbedhikā , nibbedhikā ca sā paññā cāti nibbedhikapaññā .
Anattānupassanā suññatādassanena vuddhippattiyā mahattappattattā mahāpaññaṃ paripūreti .
Sā hi vuddhippattattā mahatī ca sā paññā cāti mahāpaññā .
Nibbidānupassanā yasmā tissannaṃyeva anupassanānaṃ purimatopi āsevanāya balappattāvatthattā sabbasaṅkhāresu nibbindanasamatthā hutvā tikkhā hoti , tasmā tikkhapaññaṃ paripūreti .
Virāgānupassanā pi yasmā tissannaṃyeva anupassanānaṃ purimatopi āsevanābalappattānaṃ vuddhatarāvatthattā sabbasaṅkhārehi virajjanasamatthā hutvā vipulā hoti , tasmā vipulapaññaṃ paripūreti .
Nirodhānupassanā pi yasmā tissannaṃyeva anupassanānaṃ purimatopi āsevanābalappattānaṃ vuddhatarāvatthattā vayalakkhaṇavasena sabbasaṅkhārānaṃ nirodhadassanasamatthā hutvā gambhīrā hoti , tasmā gambhīrapaññaṃ paripūreti .
Nirodho hi uttānapaññehi alabbhaneyyapatiṭṭhattā gambhīro , tasmiṃ
P3.640 gambhīre gādhappattā paññāpi gambhīrā .Paṭinissaggānupassanā pi yasmā tissannaṃyeva anupassanānaṃ purimatopi āsevanābalappattānaṃ vuddhatarāvatthattā vayalakkhaṇavasena sabbasaṅkhārapaṭinissajjanasamatthā
V2.230 hutvā asāmantā hoti , vuddhipariyantappattattā chahi paññāhi dūre hotīti attho .Tasmā
M2.248 sayaṃ asāmantattā asāmantapaññaṃ paripūreti .Sā hi heṭṭhimapaññāhi dūrattā asāmantā , asamīpā vā paññāti asāmantapaññā .
Paṇḍiccaṃ paripūrentīti paṇḍitabhāvaṃ paripūrenti .
Yasmā yathāvuttā satta paññā paripuṇṇā bhāvetvā paṇḍitalakkhaṇappatto sikhappattavuṭṭhānagāminivipassanāsaṅkhātehi saṅkhārupekkhānulomagotrabhuñāṇehi paṇḍito hutvā paṇḍiccena samannāgato hoti , tasmā ‘‘ paṇḍiccaṃ paripūrentī ’’ ti vuttaṃ .
Aṭṭha paññāti paṇḍiccasaṅkhātāya paññāya saha sabbā aṭṭha paññā .
Puthupaññaṃ paripūrentīti yasmā tena paṇḍiccena samannāgato hutvā so paṇḍito gotrabhuñāṇānantaraṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā lokuttarabhāvappattiyā lokiyato puthubhūtattā visuṃbhūtattā puthupaññātisaṅkhātaṃ maggaphalapaññaṃ pāpuṇāti , tasmā ‘‘ aṭṭha paññā puthupaññaṃ paripūrentī ’’ ti vuttaṃ .
Imā nava paññātiādīsu tasseva kamena adhigatamaggaphalassa ariyapuggalassa paṇītalokuttaradhammopayogena paṇītacittasantānattā pahaṭṭhākāreneva ca pavattamānacittasantānassa phalānantaraṃ otiṇṇabhavaṅgato vuṭṭhitassa maggapaccavekkhaṇā , tato ca bhavaṅgaṃ otaritvā vuṭṭhitassa phalapaccavekkhaṇā , imināva nayena pahīnakilesapaccavekkhaṇā , avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇā , nibbānapaccavekkhaṇāti pañca paccavekkhaṇā pavattanti .
Tāsu paccavekkhaṇāsu maggapaccavekkhaṇā phalapaccavekkhaṇā ca paṭibhānapaṭisambhidā hoti .
Kathaṃ ?
‘‘ Yaṃkiñci paccayasambhūtaṃ nibbānaṃ bhāsitattho vipāko kiriyāti ime pañca dhammā attho ’’ ti abhidhamme pāḷiṃ anugantvā tadaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Nibbānassa ca atthattā tadārammaṇaṃ maggaphalañāṇaṃ ‘‘ atthesu ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .718; paṭi . ma .1.110) vacanato atthapaṭisambhidā hoti .
Tassa atthapaṭisambhidābhūtassa maggaphalañāṇassa paccavekkhaṇañāṇaṃ ‘‘ ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā ’’ ti vacanato paṭibhānapaṭisambhidā hoti .
Sā ca paccavekkhaṇapaññā hāsākārena pavattamānacittasantānassa hāsapaññā nāma hoti .
Tasmā nava paññā hāsapaññaṃ paripūrentīti ca hāsapaññā paṭibhānapaṭisambhidāti ca vuttaṃ .
Sabbappakārāpi paññā tassa tassa atthassa pākaṭakaraṇasaṅkhātena paññāpanaṭṭhena paññā , tena tena vā pakārena dhamme jānātīti paññā .
Tassāti
P3.641M2.249 tassa vuttappakārassa ariyapuggalassa .Karaṇatthe sāmivacanaṃ .
Atthavavatthānatoti yathāvuttassa pañcavidhassa atthassa vavatthāpanavasena .
Vuttampi cetaṃ samaṇakaraṇīyakathāyaṃ
V2.231 ‘‘ hetuphalaṃ nibbānaṃ vacanattho atha vipākaṃ kiriyāti atthe pañca pabhede paṭhamantapabhedagataṃ ñāṇan ’’ ti .Adhigatā hotīti paṭiladdhā hoti .
Sāyeva paṭilābhasacchikiriyāya sacchikatā .
Paṭilābhaphasseneva phassitā paññāya .
Dhammavavatthānatoti ‘‘ yo koci phalanibbattako hetu ariyamaggo bhāsitaṃ kusalaṃ akusalanti ime pañca dhammā dhammo ’’ ti abhidhamme pāḷiyānusārena vuttānaṃ pañcannaṃ dhammānaṃ vavatthāpanavasena .
Vuttampi cetaṃ samaṇakaraṇīyakathāyaṃ ‘‘ hetu ariyamaggo vacanaṃ kusalañca akusalañcāti dhamme pañca pabhede dutiyantapabhedagataṃ ñāṇan ’’ ti .
Niruttivavatthānatoti tesaṃ tesaṃ atthadhammānaṃ anurūpaniruttīnaṃ vavatthāpanavasena .
Paṭibhānavavatthānatoti paṭibhānasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ paṭisambhidāñāṇānaṃ vavatthāpanavasena .
Tassimāti nigamanavacanametaṃ .
2. Evaṃ sabbasaṅgāhakavasena anupassanānaṃ visesaṃ dassetvā idāni vatthubhedavasena dassento rūpe aniccānupassanātiādimāha .
Taṃ heṭṭhā vuttatthameva .
Puna rūpādīsuyeva atītānāgatapaccuppannavasena javanapaññaṃ dassetukāmo kevalaṃ rūpādivasena ca atītānāgatapaccuppannarūpādivasena ca pucchaṃ katvā pucchākameneva vissajjanaṃ akāsi .
Tattha suddharūpādivissajjanesu paṭhamaṃ niddiṭṭhā eva paññā atītānāgatapaccuppannamūlakesu sabbavissajjanesu tesu atītādīsu javanavasena javanapaññāti niddiṭṭhā .
3. Puna anekasuttantapubbaṅgamaṃ paññāpabhedaṃ dassetukāmo paṭhamaṃ tāva suttante uddisi .
Tattha sappurisasaṃsevoti heṭṭhā vuttappakārānaṃ sappurisānaṃ bhajanaṃ .
Saddhammassavanan ti tesaṃ sappurisānaṃ santike sīlādipaṭipattidīpakassa saddhammavacanassa savanaṃ .
Yonisomanasikāroti sutānaṃ dhammānaṃ atthūpaparikkhaṇavasena upāyena manasikāro .
Dhammānudhammapaṭipattīti lokuttaradhamme anugatassa sīlādipaṭipadādhammassa paṭipajjanaṃ .
Paññāpaṭilābhāya
M2.250 paññāvuddhiyā paññāvepullāya paññābāhullāyāti imāni cattāri paññāvasena bhāvavacanāni .Sesāni dvādasa puggalavasena bhāvavacanāni .
1. Soḷasapaññāniddesavaṇṇanā
4. Suttantaniddese
P3.642 channaṃ abhiññāñāṇānan ti iddhividhadibbasotacetopariyapubbenivāsadibbacakkhuāsavānaṃ khayañāṇānaṃ .Tesattatīnaṃ ñāṇānan ti ñāṇakathāya niddiṭṭhānaṃ sāvakasādhāraṇānaṃ ñāṇānaṃ .
Sattasattatīnaṃ ñāṇānan ti ettha –
‘‘ Sattasattari
V2.232 vo , bhikkhave , ñāṇavatthūni desessāmi , taṃ suṇātha sādhukaṃ manasi karotha , bhāsissāmīti .Katamāni , bhikkhave , sattasattari ñāṇavatthūni ?
Jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ , asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ .
Atītampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ , asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ , anāgatampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ , asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ .
Yampissa taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ , tampi khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti ñāṇaṃ .
Bhavapaccayā jātīti ñāṇaṃ … pe … upādānapaccayā bhavoti ñāṇaṃ … taṇhāpaccayā upādānanti ñāṇaṃ … vedanāpaccayā taṇhāti ñāṇaṃ … phassapaccayā vedanāti ñāṇaṃ … saḷāyatanapaccayā phassoti ñāṇaṃ … nāmarūpapaccayā saḷāyatananti ñāṇaṃ … viññāṇapaccayā nāmarūpanti ñāṇaṃ … saṅkhārapaccayā viññāṇanti ñāṇaṃ … avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ , asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ .
Atītampi addhānaṃ avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ , asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ , anāgatampi addhānaṃ avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ , asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ .
Yampissa taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ , tampi khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti ñāṇaṃ .
Imāni vuccanti , bhikkhave , sattasattari ñāṇavatthūnī ’’ ti ( saṃ . ni .2.34)–
Evaṃ
M2.251 bhagavatā nidānavagge vuttāni sattasattati ñāṇāni .‘‘ Jarāmaraṇe ñāṇaṃ , jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ , jarāmaraṇanirodhe ñāṇaṃ , jarāmaraṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇan ’’ ti ( saṃ . ni .2.33) iminā nayena ekādasasu aṅgesu cattāri cattāri katvā vuttāni catucattārīsa ñāṇavatthūni pana idha na gahitāni .
Ubhayattha ca ñāṇāniyeva hitasukhassa vatthūnīti ñāṇavatthūni .
Lābhotiādīsu lābhoyeva upasaggena visesetvā paṭilābhoti vutto .
Puna tasseva atthavivaraṇavasena patti sampattīti vuttaṃ .
Phassanāti adhigamavasena phusanā .
Sacchikiriyāti paṭilābhasacchikiriyā .
Upasampadāti nipphādanā .
Sattannañca sekkhānan ti tisso sikkhā sikkhantīti sekkhasaññitānaṃ sotāpattimaggaṭṭhādīnaṃ sattannaṃ .
Puthujjanakalyāṇakassa cāti nibbānagāminiyā paṭipadāya yuttattā sundaraṭṭhena kalyāṇasaññitassa puthujjanassa .
Vaḍḍhitaṃ vaḍḍhanaṃ etāyāti vaḍḍhitavaḍḍhanā .
Yathāvuttānaṃ aṭṭhannampi paññānaṃ vasena visesato ca arahato paññāvasena paññāvuddhiyā .
Tathā paññāvepullāya .
Mahante
P3.643 atthe pariggaṇhātītiādīsu paṭisambhidappatto ariyasāvako atthādayoV2.233 ārammaṇakaraṇena pariggaṇhāti .Sabbāpi mahāpaññā ariyasāvakānaṃyeva .
Tassā ca paññāya visayā heṭṭhā vuttatthā eva .
Puthunānākhandhesūtiādīsu nānā saddo puthusaddassa atthavacanaṃ .
Ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññāti tesu tathāvuttesu khandhādīsu ñāṇaṃ pavattatīti katvā taṃ ñāṇaṃ puthupaññā nāmāti attho .
Nānāpaṭiccasamuppādesūti paṭiccasamuppannānaṃ dhammānaṃ vasena paccayabahuttā vuttaṃ .
Nānāsuññatamanupalabbhesūti upalabbhanaṃ upalabbho , gahaṇanti attho .
Na upalabbho anupalabbho , anupalabbhānaṃ bahuttā bahuvacanena anupalabbhā , pañcavīsatisuññatāvasena vā nānāsuññatāsu attattaniyādīnaṃ anupalabbhā nānāsuññatānupalabbhā , tesu .
‘‘ Nānāsuññatānupalabbhesū ’’ ti vattabbe ‘‘ adukkhamasukhā ’’ tiādīsu ( dha . sa . tikamātikā 2) viya ma-kāro padasandhivasena vutto .
Imā pañca paññā kalyāṇaputhujjanehi sādhāraṇā , nānāatthā dīsu paññā ariyānaṃyeva .
Puthujjanasādhāraṇe dhammeti lokiyadhamme .
Iminā avasānapariyāyena
M2.252 lokiyato puthubhūtanibbānārammaṇattā puthubhūtā visuṃbhūtā paññāti puthupaññā nāmāti vuttaṃ hoti .Vipulapaññā mahāpaññānayena veditabbā .
Yathāvutte dhamme pariggaṇhantassa guṇamahantatāya tesaṃ dhammānaṃ pariggāhikāya ca paññāya mahantatā , tesaṃ dhammānaṃ sayameva mahantattā uḷārattā dhammānañca paññāya ca vipulatā veditabbā .
Gambhīrapaññā puthupaññānayena veditabbā .
Te ca dhammā te ca anupalabbhā sā ca paññā pakatijanena alabbhaneyyapatiṭṭhattā gambhīrā .
Yassa puggalassāti ariyapuggalasseva .
Añño kocīti puthujjano .
Abhisambhavitun ti sampāpuṇituṃ .
Anabhisambhavanīyoti sampāpuṇituṃ asakkuṇeyyo .
Aññehīti puthujjaneheva .
Aṭṭhamakassāti arahattaphalaṭṭhato paṭṭhāya gaṇiyamāne aṭṭhamabhūtassa sotāpattimaggaṭṭhassa .
Dūreti vippakaṭṭhe .
Vidūreti visesena vippakaṭṭhe .
Suvidūreti suṭṭhu visesena vippakaṭṭhe .
Na santiketi na samīpe .
Na sāmantāti na samīpabhāge .
Imāni dve paṭisedhasahitāni vacanāni dūrabhāvasseva niyamanāni .
Upādāyāti paṭicca .
Sotāpannassāti sotāpattiphalaṭṭhassa .
Eteneva taṃtaṃmaggapaññā taṃtaṃphalapaññāya dūreti vuttaṃ hoti .
Paccekasambuddhoti
P3.644 upasaggena visesitaṃ .Itaradvayaṃ pana suddhameva āgataṃ .
5.‘‘ Paccekabuddhassa sadevakassa ca lokassa paññā tathāgatassa paññāya dūre ’’ tiādīni vatvā tameva dūraṭṭhaṃ anekappakārato dassetukāmo paññāpabhedakusalotiādimāha
V2.234 .Tattha paññāpabhedakusaloti attano anantavikappe paññāpabhede cheko .
Pabhinnañāṇoti anantappabhedapattañāṇo .
Etena paññāpabhedakusalattepi sati tāsaṃ paññānaṃ anantabhedattaṃ dasseti .
Adhigatapaṭisambhidoti paṭiladdhaaggacatupaṭisambhidāñāṇo .
Catuvesārajjappattoti cattāri visāradabhāvasaṅkhātāni ñāṇāni patto .
Yathāha –
‘‘ Sammāsambuddhassa te paṭijānato ‘ ime dhammā anabhisambuddhā ’ ti , tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā
M2.253 māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ saha dhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ , bhikkhave , na samanupassāmi , etamahaṃ , bhikkhave , nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi .Khīṇāsavassa te paṭijānato ‘ ime āsavā aparikkhīṇā ’ ti ,‘ ye kho pana te antarāyikā dhammā vuttā , te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā ’ ti ,‘ yassa kho pana te atthāya dhammo desito , so na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā ’ ti , tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ saha dhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ , bhikkhave , na samanupassāmi , etamahaṃ , bhikkhave , nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmī ’’ ti ( a . ni .4.8; ma . ni .1.150).
Dasabalabaladhārīti dasa balāni etesanti dasabalā , dasabalānaṃ balāni dasabalabalāni , tāni dasabalabalāni dhārayatīti dasabalabaladhārī , dasabalañāṇabaladhārīti attho .
Etehi tīhi vacanehi anantappabhedānaṃ neyyānaṃ pabhedamukhamattaṃ dassitaṃ .
Soyeva paññāpayogavasena abhimaṅgalasammataṭṭhena purisāsabho .
Asantāsaṭṭhena purisasīho .
Mahantaṭṭhena purisanāgo .
Pajānanaṭṭhena purisājañño .
Lokakiccadhuravahanaṭṭhena purisadhorayho .
Atha tejādikaṃ anantañāṇato laddhaṃ guṇavisesaṃ dassetukāmo tesaṃ tejādīnaṃ anantañāṇamūlakabhāvaṃ dassento anantañāṇoti vatvā anantatejotiādimāha .
Tattha anantañāṇoti gaṇanavasena ca pabhāvavasena ca antavirahitañāṇo .
Anantatejoti veneyyasantāne mohatamavidhamanena anantañāṇatejo .
Anantayasoti paññāguṇeheva lokattayavitthatānantakittighoso .
Aḍḍhoti paññādhanasamiddhiyā samiddho .
Mahaddhanoti paññādhanavaḍḍhattepi pabhāvamahattena mahantaṃ paññādhanamassāti mahaddhano
P3.645 .Mahādhanotipi pāṭho .
Dhanavāti
V2.235 pasaṃsitabbapaññādhanavattā niccayuttapaññādhanavattā atisayabhūtapaññādhanavattā dhanavā .Etesupi hi tīsu atthesu idaṃ vacanaṃ saddavidū icchanti .
Evaṃ
M2.254 paññāguṇena bhagavato attasampattisiddhiṃ dassetvā puna paññāguṇeneva lokahitasampattisiddhiṃ dassento netātiādimāha .Tattha veneyye saṃsārasaṅkhātabhayaṭṭhānato nibbānasaṅkhātakhemaṭṭhānaṃ netā .
Tattha nayanakāle eva saṃvaravinayapahānavinayavasena veneyye vinetā .
Dhammadesanākāle eva saṃsayacchedanena anunetā .
Saṃsayaṃ chinditvā paññāpetabbaṃ atthaṃ paññāpetā .
Tathā paññāpitānaṃ nicchayakaraṇena nijjhāpetā .
Tathā nijjhāyitassa atthassa paṭipattipayojanavasena pekkhetā .
Tathāpaṭipanne paṭipattiphalena pasādetā .
So hi bhagavāti ettha hi-kāro anantaraṃ vuttassa atthassa kāraṇopadese nipāto .
Anuppannassa maggassa uppādetāti sakasantāne na uppannapubbassa chaasādhāraṇañāṇahetubhūtassa ariyamaggassa bodhimūle lokahitatthaṃ sakasantāne uppādetā .
Asañjātassa maggassa sañjanetāti veneyyasantāne asañjātapubbassa sāvakapāramiñāṇahetubhūtassa ariyamaggassa dhammacakkappavattanato pabhuti yāvajjakālā veneyyasantāne sañjanetā .
Sāvakaveneyyānampi hi santāne bhagavato vuttavacaneneva ariyamaggassa sañjananato bhagavā sañjanetā nāma hoti .
Anakkhātassa maggassa akkhātāti aṭṭhadhammasamannāgatānaṃ buddhabhāvāya katābhinīhārānaṃ bodhisattānaṃ buddhabhāvāya byākaraṇaṃ datvā anakkhātapubbassa pāramitāmaggassa ,‘‘ buddho bhavissatī ’’ ti byākaraṇamatteneva vā bodhimūle uppajjitabbassa ariyamaggassa akkhātā .
Ayaṃ nayo paccekabodhisattabyākaraṇepi labbhatiyeva .
Maggaññūti paccavekkhaṇāvasena attanā uppāditaariyamaggassa ñātā .
Maggavidūti veneyyasantāne janetabbassa ariyamaggassa kusalo .
Maggakovidoti bodhisattānaṃ akkhātabbamagge vicakkhaṇo .
Atha vā abhisambodhipaṭipattimaggaññū , paccekabodhipaṭipattimaggavidū , sāvakabodhipaṭipattimaggakovido .
Atha vā ‘‘ etena maggena ataṃsu pubbe , tarissantiyeva taranti oghan ’’ ti ( saṃ . ni .5.409) vacanato yathāyogaṃ atītānāgatapaccuppannabuddhapaccekabuddhasāvakānaṃ maggavasena ca suññatānimittaappaṇihitamaggavasena
P3.646 ca ugghaṭitaññūvipañcitaññūneyyapuggalānaṃ maggavasena ca yathākkamenatthayojanaṃ karonti .Maggānugāmī ca panāti bhagavatā gatamaggānugāmino hutvā
M2.255 .Ettha ca-saddo hetuatthe nipāto .
Etena ca bhagavato magguppādanādiguṇādhigamāya hetu vutto hoti .
Pana-saddo katatthe nipāto .
Tena bhagavatā katamaggakaraṇaṃ vuttaṃ hoti .
Pacchā samannāgatāti paṭhamaṃ gatassa bhagavato pacchāgatasīlādiguṇena samannāgatā .
Iti thero ‘‘ anuppannassa maggassa uppādetā ’’ tiādīhi
V2.236 yasmā sabbepi bhagavato sīlādayo guṇā arahattamaggameva nissāya āgatā , tasmā arahattamaggameva nissāya guṇaṃ kathesi .Jānaṃ jānātīti jānitabbaṃ jānāti , sabbaññutāya yaṃkiñci paññāya jānitabbaṃ nāma atthi , taṃ sabbaṃ pañcaneyyapathabhūtaṃ paññāya jānātīti attho .
Passaṃ passatīti passitabbaṃ passati , sabbadassāvitāya taṃyeva neyyapathaṃ cakkhunā diṭṭhaṃ viya karonto paññācakkhunā passatīti attho .
Yathā vā ekacco viparītaṃ gaṇhanto jānantopi na jānāti , passantopi na passati , na evaṃ bhagavā .
Bhagavā pana yathāsabhāvaṃ gaṇhanto jānanto jānātiyeva , passanto passatiyeva .
Svāyaṃ dassanapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto .
Viditatādiatthena ñāṇabhūto .
Aviparītasabhāvaṭṭhena vā pariyattidhammapavattanato hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti vā dhammabhūto .
Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūto .
Atha vā cakkhu viya bhūtoti cakkhubhūto .
Ñāṇaṃ viya bhūtoti ñāṇabhūto .
Dhammo viya bhūtoti dhammabhūto .
Brahmā viya bhūtoti brahmabhūto .
Svāyaṃ dhammassa vacanato , vattanato vā vattā .
Nānappakārehi vacanato , vattanato vā pavattā .
Atthaṃ nīharitvā nīharitvā nayanato atthassa ninnetā .
Amatādhigamāya paṭipattidesanato , amatappakāsanāya vā dhammadesanāya amatassa adhigamāpanato amatassa dātā .
Lokuttaradhammassa uppāditattā veneyyānurūpena yathāsukhaṃ lokuttaradhammassa dānena ca , dhammesu ca issaroti dhammassāmī .
Tathāgata padaṃ heṭṭhā vuttatthaṃ .
Idāni ‘‘ jānaṃ jānātī ’’ tiādīhi vuttaṃ guṇaṃ sabbaññutāya visesetvā dassetukāmo sabbaññutaṃ sādhento natthītiādimāha .
Evaṃbhūtassa hi tassa bhagavato pāramitāpuññabalappabhāvanipphannena arahattamaggañāṇena sabbadhammesu savāsanassa sammohassa vihatattā asacchikataṃ nāma natthi .
Asammohato sabbadhammānaṃ ñātattā
P3.647 aññātaṃ nāma natthi .Tatheva
M2.256 ca sabbadhammānaṃ cakkhunā viya ñāṇacakkhunā diṭṭhattā adiṭṭhaṃ nāma natthi .Ñāṇena pana pattattā aviditaṃ nāma natthi .
Asammohasacchikiriyāya sacchikatattā asacchikataṃ nāma natthi .
Asammohapaññāya phuṭṭhattā paññāya aphassitaṃ nāma natthi .
Paccuppannan ti paccuppannaṃ kālaṃ vā dhammaṃ vā .
Upādāyāti ādāya , antokatvāti attho .
‘‘ Upādāyā ’’ ti vacaneneva kālavinimuttaṃ nibbānampi gahitameva hoti .
‘‘ Atītā ’’ divacanāni ca ‘‘ natthī ’’ tiādivacaneneva ghaṭīyanti ,‘‘ sabbe ’’ tiādivacanena vā .
Sabbe dhammāti sabbasaṅkhatāsaṅkhatadhammapariyādānaṃ .
Sabbākārenāti sabbadhammesu ekekasseva dhammassa aniccākārādisabbākārapariyādānaṃ
V2.237 .Ñāṇamukheti ñāṇābhimukhe .
Āpāthaṃ āgacchantīti osaraṇaṃ upenti .
‘‘ Jānitabban ’’ tipadaṃ ‘‘ neyyan ’’ tipadassa atthavivaraṇatthaṃ vuttaṃ .
Attattho vātiādīsu vā-saddo samuccayattho .
Attatthoti attano attho .
Paratthoti paresaṃ tiṇṇaṃ lokānaṃ attho .
Ubhayatthoti attano ca paresañcāti sakiṃyeva ubhinnaṃ attho .
Diṭṭhadhammikoti diṭṭhadhamme niyutto , diṭṭhadhammappayojano vā attho .
Samparāye niyutto , samparāyappayojano vā samparāyiko .
Uttānotiādīsu vohāravasena vattabbo sukhapatiṭṭhattā uttāno .
Vohāraṃ atikkamitvā vattabbo suññatāpaṭisaṃyutto dukkhapatiṭṭhattā gambhīro .
Lokuttaro accantatirokkhattā gūḷho .
Aniccatādiko ghanādīhi paṭicchannattā paṭicchanno .
Appacuravohārena vattabbo yathārutaṃ aggahetvā adhippāyassa netabbattā neyyo .
Pacuravohārena vattabbo vacanamattena adhippāyassa nītattā nīto .
Suparisuddhasīlasamādhivipassanattho tadaṅgavikkhambhanavasena vajjavirahitattā anavajjo .
Kilesasamucchedanato ariyamaggattho nikkileso .
Kilesapaṭippassaddhattā ariyaphalattho vodāno .
Saṅkhatāsaṅkhatesu aggadhammattā nibbānaṃ paramattho .
Parivattatīti buddhañāṇassa visayabhāvato abahibhūtattā antobuddhañāṇe byāpitvā vā samantā vā āliṅgitvā vā visesena vā vattati .
Sabbaṃ kāyakamman tiādīhi bhagavato ñāṇamayataṃ dasseti .
Ñāṇānuparivattatīti ñāṇaṃ anuparivattati , ñāṇavirahitaṃ na hotīti attho .
Appaṭihatan ti nirāvaraṇataṃ dasseti .
Puna sabbaññutaṃ upamāya sādhetukāmo
M2.257 yāvatakan tiādimāha .Tattha jānitabbanti neyyaṃ , neyyapariyanto neyyāvasānamassa atthīti neyyapariyantikaṃ .
Asabbaññūnaṃ pana neyyāvasānameva natthi .
Ñāṇapariyantike pi eseva nayo .
Purimayamake vuttatthameva iminā yamakena visesetvā dasseti , tatiyayamakena paṭisedhavasena niyamitvā dasseti
P3.648 .Ettha ca neyyaṃ ñāṇassa pathattā neyyapatho .
Aññamaññapariyantaṭṭhāyinoti neyyañca ñāṇañca khepetvā ṭhānato aññamaññassa pariyante ṭhānasīlā .
Āvajjanappaṭibaddhāti manodvārāvajjanāyattā , āvajjitānantarameva jānātīti attho .
Ākaṅkhappaṭibaddhāti ruciāyattā , āvajjanānantaraṃ javanañāṇena jānātīti attho .
Itarāni dve padāni imesaṃ dvinnaṃ padānaṃ yathākkamena atthappakāsanatthaṃ vuttāni .
Buddho āsayaṃ jānātītiādīni ñāṇakathāyaṃ vaṇṇitāni .
Mahāniddese pana ‘‘ bhagavā āsayaṃ jānātī ’’ ti ( mahāni .69) āgataṃ .
Tattha ‘‘ buddhassa bhagavato ’’ ti ( mahāni .69) āgataṭṭhāne ca idha katthaci ‘‘ buddhassā ’’ ti āgataṃ .
Antamasoti
V2.238 uparimantena .Timitimiṅgalan ti ettha timi nāma ekā macchajāti , timiṃ gilituṃ samatthā tato mahantasarīrā timiṅgalā nāma ekā macchajāti , timiṅgalampi gilituṃ samatthā pañcayojanasatikasarīrā timitimiṅgalā nāma ekā macchajāti .
Idha jātiggahaṇena ekavacanaṃ katanti veditabbaṃ .
Garuḷaṃ venateyyan ti ettha garuḷoti jātivasena nāmaṃ , venateyyoti gottavasena .
Padeseti ekadese .
Sāriputtasamāti sabbabuddhānaṃ dhammasenāpatitthere gahetvā vuttanti veditabbaṃ .
Sesasāvakā hi paññāya dhammasenāpatittherena samā nāma natthi .
Yathāha –
‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto ’’ ti ( a . ni .1.188-189).
Aṭṭhakathāyañca vuttaṃ –
‘‘ Lokanāthaṃ ṭhapetvāna , ye caññe santi pāṇino ;
Paññāya sāriputtassa , kalaṃ nāgghanti soḷasin ’’ ti .( visuddhi .1.171);
Pharitvāti buddhañāṇaṃ sabbadevamanussānampi paññaṃ pāpuṇitvā ṭhānato tesaṃ paññaṃ pharitvā byāpitvā tiṭṭhati .
Atighaṃsitvāti buddhañāṇaṃ sabbadevamanussānampi paññaṃ atikkamitvā tesaṃ avisayabhūtampi sabbaṃ neyyaṃ ghaṃsitvā
M2.258 bhañjitvā tiṭṭhati .Mahāniddese pana ( mahāni .69)‘‘ abhibhavitvā ’’ ti pāṭho , madditvātipi attho .
Yepi tetiādīhi evaṃ pharitvā atighaṃsitvā ṭhānassa paccakkhakāraṇaṃ dasseti .
Tattha paṇḍitāti paṇḍiccena samannāgatā .
Nipuṇāti saṇhasukhumabuddhino sukhume atthantare paṭivijjhanasamatthā .
Kataparappavādāti ñātaparappavādā ceva parehi saddhiṃ katavādaparicayā ca .
Vālavedhirūpāti vālavedhidhanuggahasadisā .
Vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatānīti
P3.649 vālavedhī viya vālaṃ sukhumānipi paresaṃ diṭṭhigamanāni attano paññāgamanena bhindantā viya carantīti attho .Atha vā ‘‘ gūthagataṃ muttagatan ’’ tiādīsu ( a . ni .9.11) viya paññā eva paññāgatāni , diṭṭhiyo eva diṭṭhigatāni .
Pañhaṃ abhisaṅkharitvāti dvipadampi tipadampi catuppadampi pucchaṃ racayitvā .
Tesaṃ pañhānaṃ atibahukattā sabbasaṅgahatthaṃ dvikkhattuṃ vuttaṃ .
Gūḷhāni ca paṭicchannāni atthajātānīti pāṭhaseso .
Tesaṃ tathā vinayaṃ disvā ‘‘ attanā abhisaṅkhatapañhaṃ pucchatū ’’ ti evaṃ bhagavatā adhippetattā pañhaṃ pucchanti .
Aññesaṃ pana pucchāya okāsameva adatvā bhagavā upasaṅkamantānaṃ dhammaṃ deseti .
Yathāha –
‘‘ Te
V2.239 pañhaṃ abhisaṅkharonti ‘ imaṃ mayaṃ pañhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā pucchissāma , sace no samaṇo gotamo evaṃ puṭṭho evaṃ byākarissati , evamassa mayaṃ vādaṃ āropessāma .Evaṃ cepi no puṭṭho evaṃ byākarissati , evaṃpissa mayaṃ vādaṃ āropessāmā ’ ti .
Te yena samaṇo gotamo , tenupasaṅkamanti , te samaṇo gotamo dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti .
Te samaṇena gotamena dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṃsitā na ceva samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchanti , kutossa vādaṃ āropessanti ?
Aññadatthu samaṇasseva gotamassa sāvakā sampajjantī ’’ ti ( ma . ni .1.289).
Kasmā pañhaṃ na pucchantīti ce ?
Bhagavā kira parisamajjhe dhammaṃ desento parisāya ajjhāsayaṃ oloketi .
Tato passati ‘‘ ime paṇḍitā gūḷhaṃ rahassaṃ pañhaṃ ovaṭṭikasāraṃ katvā āgatā ’’ ti .
So tehi apuṭṭhoyeva
M2.259 ‘‘ pañhapucchāya ettakā dosā , vissajjane ettakā , atthe pade akkhare ettakāti ime pañhe pucchanto evaṃ puccheyya , vissajjento evaṃ vissajjeyyā ’’ ti iti ovaṭṭikasāraṃ katvā ānīte pañhe dhammakathāya antare pakkhipitvā vidaṃseti .Te paṇḍitā ‘‘ seyyā vata no , ye mayaṃ ime pañhe na pucchimha .
Sacepi mayaṃ puccheyyāma , appatiṭṭhite no katvā samaṇo gotamo khipeyyā ’’ ti attamanā bhavanti .
Apica buddhā nāma dhammaṃ desentā parisaṃ mettāya pharanti .
Mettāya ca pharaṇena dasabalesu mahājanassa cittaṃ pasīdati .
Buddhā nāma rūpaggappattā honti dassanasampannā madhurassarā mudujivhā suphusitadantāvaraṇā amatena hadayaṃ siñcantā viya dhammaṃ kathenti .
Tatra nesaṃ mettāpharaṇena pasannacittānaṃ evaṃ hoti – evarūpaṃ advejjhakathaṃ amoghakathaṃ niyyānikakathaṃ kathentena bhagavatā saddhiṃ na sakkhissāma
P3.650 paccanīkaggāhaṃ gaṇhitunti attano pasannabhāveneva pañhaṃ na pucchantīti .Kathitā visajjitā cāti evaṃ tumhe pucchathāti pucchitapañhānaṃ uccāraṇena te pañhā bhagavatā kathitā eva honti .
Yathā ca te visajjetabbā , tathā visajjitā eva honti .
Niddiṭṭhakāraṇāti iminā kāraṇena iminā hetunā evaṃ hotīti evaṃ sahetukaṃ katvā visajjanena bhagavatā niddiṭṭhakāraṇā eva honti te pañhā .
Upakkhittakā ca te bhagavato sampajjantīti te khattiyapaṇḍitādayo bhagavato pañhavisajjaneneva bhagavato samīpe khittakā pādakhittakā sampajjanti , sāvakā vā sampajjanti upāsakā vāti attho , sāvakasampattiṃ vā pāpuṇanti upāsakasampattiṃ vāti vuttaṃ hoti .
Athāti anantaratthe , tesaṃ upakkhittakasampattisamanantaramevāti attho
V2.240 .Tatthāti tasmiṃ ṭhāne , tasmiṃ adhikāre vā .
Atirocatīti ativiya joteti pakāsati .
Yadidaṃ paññāyāti yāyaṃ bhagavato paññā , tāya paññāya bhagavāva atirocatīti attho .
Iti saddo kāraṇatthe , iminā kāraṇena aggo asāmantapaññoti attho .
6. Rāgaṃ abhibhuyyatīti bhūripaññāti sā sā maggapaññā attanā vajjhaṃ rāgaṃ abhibhuyyati abhibhavati maddatīti bhūripaññā .
Bhūrīti hi phuṭaṭṭho visadattho
M2.260 .Yā ca phuṭā , sā paṭipakkhaṃ abhibhavati na aphuṭā , tasmā bhūripaññāya abhibhavanattho vutto .
Abhibhavitāti sā sā phalapaññā taṃ taṃ rāgaṃ abhibhavitavatī madditavatīti bhūripaññā .
Abhibhavatāti vā pāṭho .
Sesesupi eseva nayo .
Rāgādīsu pana rajjanalakkhaṇo rāgo .
Dussanalakkhaṇo doso .
Muyhanalakkhaṇo moho .
Kujjhanalakkhaṇo kodho .
Upanandhanalakkhaṇo upanāho .
Pubbakālaṃ kodho , aparakālaṃ upanāho .
Paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho .
Yugaggāhalakkhaṇo paḷāso .
Parasampattikhīyanalakkhaṇā issā .
Attano sampattinigūhaṇalakkhaṇaṃ macchariyaṃ .
Attanā katapāpapaṭicchādanalakkhaṇā māyā .
Attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ .
Cittassa uddhumātabhāvalakkhaṇo thambho .
Karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho .
Unnatilakkhaṇo māno .
Abbhunnatilakkhaṇo atimāno .
Mattabhāvalakkhaṇo mado .
Pañcasu kāmaguṇesu cittavosaggalakkhaṇo pamādo .
Rāgo ari , taṃ ariṃ maddanipaññātiādīhi kiṃ vuttaṃ hoti ?
Rāgādiko kileso cittasantāne bhūto arīti bhū-ari , padasandhivasena a-kāra lopaṃ katvā bhūrīti vutto .
Tassa bhūrissa maddanī paññā bhūrimaddanipaññāti
P3.651 vattabbe maddani sadda lopaṃ katvā ‘‘ bhūripaññā ’’ ti vuttanti veditabbaṃ .Taṃ ariṃ maddanīti ca tesaṃ arīnaṃ maddanīti padacchedo kātabbo .
Pathavīsamāyāti vitthatavipulaṭṭheneva pathavīsamāya .
Vitthatāyāti pajānitabbe visaye patthaṭāya , na ekadese vattamānāya .
Vipulāyāti oḷārikabhūtāya .
Mahāniddese pana ‘‘ vipulāya vitthatāyā ’’ ti ( mahāni .27) āgataṃ .
Samannāgatoti puggalo .
Iti saddo kāraṇatthe , iminā kāraṇena puggalassa bhūripaññāya samannāgatattā tassa paññā bhūripaññā nāmāti bhūte atthe ramatīti attho .
Bhūripaññassa paññā bhūripaññapaññāti vattabbe ekassa paññāsaddassa lopaṃ katvā ‘‘ bhūripaññā ’’ ti vuttaṃ .
Bhūrisamā paññāti vā bhūripaññā .
Apicāti aññapariyāyadassanatthaṃ vuttaṃ .
Paññāyametan ti paññāya etaṃ .
Adhivacanan ti adhikavacanaṃ .
Bhūrīti bhūte atthe ramatīti bhūri .
Medhāti asani viya siluccaye kilese medhati
V2.241 hiṃsatīti medhā , khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vāM2.261 medhā .Pariṇāyikāti yassuppajjati , taṃ sattaṃ hitapaṭipattiyaṃ sampayuttadhamme ca yāthāvalakkhaṇapaṭivedhe ca parinetīti pariṇāyikā .
Imeheva aññānipi paññāpariyāyavacanāni vuttāni honti .
Paññābāhullan ti paññā bahulā assāti paññābahulo , tassa bhāvo paññābāhullaṃ .
Tañca bahulaṃ pavattamānā paññā eva .
Idhekaccotiādīsu puthujjanakalyāṇako vā ariyo vā .
Paññā garukā assāti paññāgaruko .
Paññā caritaṃ pavattaṃ assāti paññācarito .
Paññā āsayo assāti paññāsayo .
Paññāya adhimuttoti paññādhimutto .
Paññā eva dhajabhūtā assāti paññādhajo .
Paññā eva ketubhūtā assāti paññāketu .
Paññā eva adhipati paññādhipati , paññādhipatito āgatattā paññādhipateyyo .
Dhammasabhāvavicinanaṃ bahulamassāti vicayabahulo .
Nānappakārena dhammasabhāvavicinanaṃ bahulamassāti pavicayabahulo .
Paññāya ogāhetvā tassa tassa dhammassa khāyanaṃ pākaṭakaraṇaṃ okkhāyanaṃ , okkhāyanaṃ bahulamassāti okkhāyanabahulo .
Paññāya tassa tassa dhammassa sammā pekkhaṇā sampekkhā , sampekkhāya ayanaṃ pavattanaṃ sampekkhāyanaṃ , sampekkhāyanaṃ dhammo pakati assāti sampekkhāyanadhammo .
Taṃ taṃ dhammaṃ vibhūtaṃ pākaṭaṃ katvā viharatīti vibhūtavihārī , vibhūto vihāro vā assa atthīti vibhūtavihārī .
Sā paññā caritaṃ , garukā , bahulā assāti taccarito taggaruko tabbahulo .
Tassaṃ paññāyaṃ ninno , poṇo , pabbhāro , adhimuttoti tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto .
Sā paññā adhipati tadadhipati , tato āgato tadadhipateyyo .
‘‘ Paññāgaruko ’’ tiādīni ‘‘ kāmaṃ sevantaṃyeva jānāti ayaṃ
P3.652 puggalo kāmagaruko ’’ tiādīsu ( paṭi . ma .1.113) viya purimajātito pabhuti vuttāni .‘‘ Taccarito ’’ tiādīni imissā jātiyā vuttāni .
Sīghapaññā ca lahupaññā ca hāsapaññā ca javanapaññā ca lokiyalokuttaramissakā .
Khippaṭṭhena sīghapaññā .
Lahukaṭṭhena lahupaññā .
Hāsabahulaṭṭhena hāsapaññā .
Vipassanūpagasaṅkhāresu ca visaṅkhāre ca javanaṭṭhena javanapaññā .
Sīghaṃ sīghan ti bahunnaṃ sīlādīnaṃ saṅgahatthaṃ dvikkhattuṃ vuttaṃ .
Sīlānīti cārittavārittavasena paññattāni pātimokkhasaṃvarasīlāni .
Indriyasaṃvaran ti
M2.262 cakkhādīnaṃ channaṃ indriyānaṃ rāgapaṭighappavesaṃ akatvā satikavāṭena vāraṇaṃ thakanaṃ .Bhojane mattaññutan ti paccavekkhitaparibhogavasena bhojane pamāṇaññubhāvaṃ .
Jāgariyānuyogan ti divasassa tīsu koṭṭhāsesu , rattiyā paṭhamapacchimakoṭṭhāsesu ca jāgarati na niddāyati , samaṇadhammameva ca karotīti jāgaro , jāgarassa bhāvo , kammaṃ vā jāgariyaṃ , jāgariyassa anuyogo jāgariyānuyogo .
Taṃ jāgariyānuyogaṃ .
Sīlakkhandhan ti sekkhaṃ asekkhaṃ vā sīlakkhandhaṃ .
Evamitarepi
V2.242 khandhā veditabbā .Paññākkhandhan ti maggapaññañca sekkhāsekkhānaṃ lokiyapaññañca .
Vimuttikkhandhan ti phalavimuttiṃ .
Vimuttiñāṇadassanakkhandhan ti paccavekkhaṇañāṇaṃ .
Hāsabahuloti mūlapadaṃ .
Vedabahuloti tassā eva pītiyā sampayuttasomanassavedanāvasena niddesapadaṃ .
Tuṭṭhibahuloti nātibalavapītiyā tuṭṭhākāravasena .
Pāmojjabahuloti balavapītiyā pamuditabhāvavasena .
7. Yaṃ kiñci rūpan tiādi sammasanañāṇaniddese vuttatthaṃ .
Tulayitvāti kalāpasammasanavasena tuletvā .
Tīrayitvāti udayabbayānupassanāvasena tīrayitvā .
Vibhāvayitvāti bhaṅgānupassanādivasena pākaṭaṃ katvā .
Vibhūtaṃ katvāti saṅkhārupekkhānulomavasena phuṭaṃ katvā .
Tikkhapaññā lokuttarā eva .
Uppannan ti samathavipassanāvasena vikkhambhanatadaṅgavasena pahīnampi ariyamaggena asamūhatattā uppattidhammataṃ anatītatāya asamūhatuppannanti vuccati , taṃ idha adhippetaṃ .
Nādhivāsetīti santānaṃ āropetvā na vāseti .
Pajahatīti samucchedavasena pajahati .
Vinodetīti khipati .
Byantīkarotīti vigatantaṃ karoti .
Anabhāvaṃ gametīti anu abhāvaṃ gameti , vipassanānukkamena ariyamaggaṃ patvā samucchedavaseneva abhāvaṃ gamayatīti attho .
Ettha ca kāmapaṭisaṃyutto vitakko kāmavitakko .
‘‘ Ime sattā marantū ’’ ti paresaṃ
P3.653 maraṇapaṭisaṃyutto vitakko byāpādavitakko .‘‘ Ime sattā vihiṃsīyantū ’’ ti paresaṃ vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko vihiṃsāvitakko .
Pāpaketi lāmake .
Akusale dhammeti akosallasambhūte dhamme .
Nibbedhikapaññāti nibbidābahulassa puggalassa uppannamaggapaññā eva .
Ubbegabahuloti ñāṇabhayavasena bhayabahulo .
Uttāsabahuloti balavabhayabahulo
M2.263 .Idaṃ purimasseva atthavivaraṇaṃ .
Ukkaṇṭhanabahuloti saṅkhārato uddhaṃ visaṅkhārābhimukhatāya ukkaṇṭhanabahulo .
Anabhiratibahuloti ukkaṇṭhanavaseneva abhiratiabhāvaṃ dīpeti .
Idānipi tamatthaṃ dvīhi vacanehi vivarati .
Tattha bahimukhoti saṅkhārato bahibhūtanibbānābhimukho .
Na ramatīti nābhiramati .
Anibbiddhapubban ti anamatagge saṃsāre antaṃ pāpetvā anibbiddhapubbaṃ .
Appadālitapubban ti tasseva atthavacanaṃ , antakaraṇeneva apadālitapubbanti attho .
Lobhakkhandhan ti lobharāsiṃ , lobhakoṭṭhāsaṃ vā .
Imāhi soḷasahi paññāhi samannāgatoti ukkaṭṭhaparicchedena arahāyeva vutto .
Upari ‘‘ eko sekkhapaṭisambhidappatto ’’ ti ( paṭi . ma .3.8) vuttattā sotāpannasakadāgāmianāgāminopi labbhantiyeva .