Issues
Select Version
Sīlakkhandhavaggaabhinavaṭīkā
Sīlakkhandhavaggaabhinavaṭīkā

11. Kevaṭṭasuttavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

11. Kevaṭṭasuttavaṇṇanā

Kevaṭṭagahapatiputtavatthuvaṇṇanā

481. EvaṃM2.409V2.360 subhasuttaṃ saṃvaṇṇetvā idāni kevaṭṭasuttaṃ saṃvaṇṇento yathānupubbaṃ saṃvaṇṇanokāsassa pattabhāvaṃ vibhāvetuṃ , subhasuttassānantaraṃ saṅgītassa suttassa kevaṭṭasuttabhāvaṃ vā pakāsetuṃ ‘‘ evaṃ me sutaṃ … pe … nāḷandāyanti kevaṭṭasuttan ’’ ti āha .
Pāvārikassāti evaṃnāmakassa seṭṭhino .
Ambavaneti ambarukkhabahule upavane .
Taṃ kira so seṭṭhi bhagavato anucchavikaṃ gandhakuṭiṃ , bhikkhusaṅghassa ca rattiṭṭhānadivāṭṭhānakuṭimaṇḍapādīni sampādetvā pākāraparikkhittaṃ dvārakoṭṭhakasampannaṃ katvā buddhappamukhassa saṅghassa niyyātesi , purimavohārena panesa vihāro ‘‘ pāvārikambavanan ’’ tveva vuccati .
‘‘ Kevaṭṭo ’’ tidaṃ nāmamattaṃ .
‘‘ Kevaṭṭehi saṃrakkhitattā , tesaṃ vā santike sambuddhattā ’’ ti keci .
Gahapatiputtassāti ettha kāmañcesa tadā gahapatiṭṭhāne ṭhito , pitu panassa acirakālakatatāya purimasamaññāya ‘‘ gahapatiputto ’’ tveva voharīyati .
Tenāha ‘‘ gahapatimahāsālo ’’ ti , mahāvibhavatāya mahāsāro gahapatīti attho , ra-kārassa pana la-kāraṃ katvā ‘‘ mahāsālo ’’ ti vuttaṃ yathā ‘‘ palibuddho ’’ ti ( cūḷani .15; mi . pa .6.3.7; jā . aṭṭha .2.3.102) saddho pasannoti pothujjanikasaddhāvasena ratanattayasaddhāya samannāgato , tatoyeva ratanattayappasanno .
Kammakammaphalasaddhāya vā saddho , ratanattayappasādabahulatāya pasanno .
Saddhādhikattāyevāti tathācintāya hetuvacanaṃ , saddhādhiko hi ummādappatto viya hoti .
Samiddhāti sammadeva iddhā , vibhavasampattiyā vepullappattā sampuṇṇā , ākiṇṇā bahū manussā etthāti atthaṃ sandhāya ‘‘ aṃsakūṭenā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Ehi tvaṃ bhikkhu anvaddhamāsaṃ , anumāsaṃ , anusaṃvaccharaṃ vā manussānaṃ pasādāya iddhipāṭihāriyaṃ karohī ’’ ti ekassa bhikkhuno āṇāpanameva samādisanaṃ , taṃ pana tasmiṃ ṭhāne ṭhapanaṃ nāmāti āha ‘‘ ṭhānantare ṭhapetū ’’ tiV2.361 .
Uttarimanussānan ti pakatimanussehi uttaritarānaṃ uttamapurisānaṃ buddhādīnaṃ jhāyīnaṃ , ariyānañca .
Dhammatoti adhigamadhammato , jhānābhiññāmaggaphaladhammatotiM2.410 attho , niddhāraṇe cetaṃ nissakkavacanaṃ .
Tato hi iddhipāṭihāriyaṃ niddhāreti .
Evaṃ uttarisaddaṃ manussasaddena ekapadaṃ katvā idāni pāṭihāriyasaddena sambajjhitabbaṃ visumeva padaṃ karonto ‘‘ dasakusalasaṅkhātato vā ’’ tiādimāha .
Manussadhammatoti pakatimanussadhammato .
Pajjalitapadīpoti pajjalantapadīpo .
Telasnehan ti telasecanaṃ .
Rājagahaseṭṭhivatthusmin ti rājagahaseṭṭhino candanapattadānavatthumhi ( cūḷava .252).
Sikkhāpadaṃ paññāpesīti ‘‘ na bhikkhave gihīnaṃ uttarimanussadhammaṃ iddhipāṭihāriyaṃ dassetabbaṃ .
Yo dasseyya , āpatti dukkaṭassā ’’ ti ( cūḷava .252) vikubbaniddhipaṭikkhepakaṃ idaṃ sikkhāpadaṃ paññapesi .
482. Guṇasampattito acāvanaṃ sandhāya etaṃ vuttanti dasseti ‘‘ na guṇavināsanenā ’’ ti iminā .
Tenāha ‘‘ sīlabhedan ’’ tiādi .
Visahanto nāma natthīti nivāritaṭṭhāne ussahanto nāma natthi .
Evampi iminā kāraṇantarenāyaṃ ussahantoti dassetuṃ ‘‘ ayaṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Yasmā vissāsiko , tasmā vissāsaṃ vaḍḍhetvāti yojanā .
Vaḍḍhetvāti ca brūhetvā , vibhūtaṃ pākaṭaṃ katvāti attho .

Iddhipāṭihāriyavaṇṇanā

483-4.
Ādīnavan ti dosaṃ .
Kathaṃ tena katā , kattha vā uppannāti āha ‘‘ tattha kirā ’’ tiādi .
Ekenāti gandhārena nāma isināva .
Evañhi pubbenāparaṃ saṃsandatīti .
Gandhārī nāmesā vijjā cūḷagandhārī , mahāgandhārīti duvidhā hoti .
Tattha cūḷagandhārī nāma tivassato oraṃ matasattānaṃ upapannaṭṭhānajānanā vijjā .
Vaṅgīsavatthu ( saṃ . ni . aṭṭha .1.1.220; a . ni . aṭṭha .1.1.212) cettha sādhakaṃ .
Mahāgandhārī nāma tassa ceva jānanā , taduttari ca iddhividhañāṇakammassa sādhikā vijjā .
Yebhuyyena hesā iddhividhañāṇakiccaṃ sādheti .
Tassā kira vijjāya sādhako puggalo tādise dese , kāle ca mantaṃ parijappetvā bahudhāpi attānaṃ dasseti , hatthiādīnipi dasseti , adassanīyopi hoti , aggithambhampi karoti , jalathambhampi karoti , ākāsepi attānaṃ dasseti , sabbaṃ indajālasadisaṃ daṭṭhabbaṃ .
Aṭṭoti dukkhito bādhito .
Tenāha ‘‘ pīḷito ’’ ti .

Ādesanāpāṭihāriyavaṇṇanā

485. KāmaṃM2.411V2.362 ‘‘ cetasikan ’’ ti idaṃ ye cetasi niyuttā cittena sampayuttā , tesaṃ sādhāraṇavacanaṃ , sādhāraṇe pana gahite cittaviseso dassito nāma hoti .
Sāmaññajotanā ca visese avatiṭṭhati , tasmā cetasikapadassa yathādhippetamatthaṃ dassento ‘‘ somanassadomanassaṃ adhippetan ’’ ti āha .
Somanassa ggahaṇena cettha tadekaṭṭhā rāgādayo , saddhādayo ca dhammā dassitā honti , domanassa ggahaṇena dosādayo .
Vitakkavicārā pana sarūpeneva dassitā .
Pi-saddassa vattabbasampiṇḍanattho suviññeyyoti āha ‘‘ evaṃ tava mano ’’ ti , iminā pakārena tava mano pavattoti attho .
Kena pakārenāti vuttaṃ ‘‘ somanassito vā ’’ tiādi .
‘‘ Evampi te mano ’’ ti idaṃ somanassitatādimattadassanaṃ , na pana yena somanassito vā domanassito vā , taṃ dassananti taṃ cittaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘ itipi te cittan ’’ ti vuttaṃ .
Itisaddo cettha nidassanattho ‘‘ atthīti kho kaccāna ayameko anto ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.15;3.90) viya .
Tenāha ‘‘ idañcidañca atthan ’’ ti .
Pi -saddo idhāpi vuttasampiṇḍanattho .
Parassa cintaṃ manati jānāti etāyāti cintāmaṇi na-kārassa ṇa-kāraṃ katvā , sā eva pubbapadamantarena maṇikā .
Cintā nāma na cittena vinā bhavatīti āha ‘‘ paresaṃ cittaṃ jānātī ’’ ti .
‘‘ Tassā kira vijjāya sādhako puggalo tādise dese , kāle ca mantaṃ parijappitvā yassa cittaṃ jānitukāmo , tassa diṭṭhasutādivisesasañjānanamukhena cittācāraṃ anuminanto kathetī ’’ ti keci .
‘‘ Vācaṃ niccharāpetvā tattha akkharasallakkhaṇavasena kathetī ’’ ti apare .
Sā pana vijjā padakusalajātakena ( jā .1.9.49 ādayo ) dīpetabbā .

Anusāsanīpāṭihāriyavaṇṇanā

486. Pavattentāti pavattanakā hutvā , pavattanavasena vitakkethāti vuttaṃ hoti .
Evan ti hi yathānusiṭṭhāya anusāsaniyā vidhivasena , paṭisedhavasena ca pavattiākāraparāmasanaṃ , sā ca anusāsanī sammāvitakkānaṃ , micchāvitakkānañca pavattiākāradassanavasena tattha ānisaṃsassa , ādīnavassa ca vibhāvanatthaṃ pavattati .
Aniccasaññameva , na niccasaññaṃ .
PaṭiyogīnivattanatthañhiM2.412 eva-kāraggahaṇaṃ .
Idhāpi evaṃ -saddassa attho , payojanañca vuttanayeneva veditabbaṃ .
Idaṃ -gahaṇepi eseva nayo .
Pañcakāmaguṇikarāgan ti nidassanamattaṃ tadaññarāgassa ceva dosādīnañca pahānassa icchitattā , tappahānassa ca tadaññarāgādikhepanassa upāyabhāvato duṭṭhalohitavimocanassaV2.363 pubbaduṭṭhamaṃsakhepanūpāyatā viya .
Lokuttaradhammamevāti avadhāraṇaṃ paṭipakkhabhāvato sāvajjadhammanivattanaparaṃ daṭṭhabbaṃ tassādhigamūpāyānisaṃsabhūtānaṃ tadaññesaṃ anavajjadhammānaṃ nānantarikabhāvato .
Iddhividhaṃ iddhipāṭihāriyanti dasseti iddhiyeva pāṭihāriyanti katvā .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
Pāṭihāriyapadassa pana vacanatthaṃ ( udā . aṭṭha . paṭhamabodhisuttavaṇṇanā ; itivu . aṭṭha . nidānavaṇṇanā )‘‘ paṭipakkhaharaṇato , rāgādikilesāpanayanato pāṭihāriyan ’’ ti vadanti , bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi ye haritabbā .
Puthujjanānampi vigatupakkilese aṭṭhaṅgaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati , tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha ‘‘ pāṭihāriyan ’’ ti vattuṃ .
Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā paṭipakkhā , tesaṃ haraṇato ‘‘ pāṭihāriyan ’’ ti vuttaṃ , evaṃ sati yuttametaṃ .
Atha vā bhagavato ceva sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā , tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ .
Te hi diṭṭhiharaṇavasena , diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti .
‘‘ Paṭī ’’ ti vā ayaṃ saddo ‘‘ pacchā ’’ ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘ tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi , añño āgañchi brāhmaṇo ’’ ti ( su . ni .985; cūḷani .4) pārāyanasutta pade viya , tasmā samāhite citte vigatupakkilese ca katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ , attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ , iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatupakkilesena katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā , haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni nāma bhavanti , paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ .
Paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanisamudāye bhavaṃ ekekaṃ ‘‘ pāṭihāriyan ’’ ti vuccati .
Paṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ , maggo ca paṭipakkhaharaṇato , tattha jātaṃ , tasmiṃ vā nimittabhūte , tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃM2.413 , iddhiādesanānusāsanīhi vā parasantāne pasādādīnaṃ paṭipakkhassa kilesassa haraṇato vuttanayena pāṭihāriyaṃ .
Satataṃ dhammadesanāti sabbakālaṃ desetabbadhammadesanā .
Iddhipāṭihāriyenāti sahādiyoge karaṇavacanaṃ , tena saddhiṃ āciṇṇanti attho .
Itaratthāpi esa nayo .
Dhammasenāpatissa āciṇṇanti yojetabbaṃ .
Tamatthaṃ khandhakavatthunā sādhento ‘‘ devadatte ’’ tiādimāha .
Gayāsīseti gayāgāmassa avidūre gayāsīsanāmako hatthikumbhasadiso piṭṭhipāsāṇo atthi , yattha bhikkhusahassassapi okāso hoti , tasmiṃ piṭṭhipāsāṇe .
‘‘ Cittācāraṃ ñatvā ’’ tiV2.364 iminā ādesanāpāṭihāriyaṃ dasseti ,‘‘ dhammaṃ desesī ’’ ti iminā anusāsanīpāṭihāriyaṃ ,‘‘ vikubbanaṃ dassetvā ’’ ti iminā iddhipāṭihāriyaṃ .
Mahānāgāti mahākhīṇāsavā arahanto .
‘‘ Nāgo ’’ ti hi arahato adhivacanaṃ natthi āgu pāpametassāti katvā .
Yathāha sabhiyasutte –
‘‘ Āguṃ na karoti kiñci loke ,
Sabbasaṃyoge visajja bandhanāni ;
Sabbattha na sajjatī vimutto ,
Nāgo tādi pavuccate tathattā ’’ ti .( su . ni .527; mahāni .80; cūḷani .27,139);
Aṭṭhakathāyaṃ panettha ‘‘ dhammasenāpatissa dhammadesanaṃ sutvā pañcasatā bhikkhū sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu .
Mahāmoggallānassa dhammadesanaṃ sutvā arahattaphale ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1.486) vuttaṃ .
Saṅghabhedakakkhandhakapāḷiyaṃ pana ‘‘ atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ āyasmatā sāriputtena ādesanāpāṭihāriyānusāsaniyā , āyasmatā ca mahāmoggallānena iddhipāṭihāriyānusāsaniyā ovadiyamānānaṃ anusāsiyamānānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi ‘ yaṃ kiñci samudayadhammaṃ , sabbaṃ taṃ nirodhadhamman ’ ti ’’( cūḷava .345) ubhinnampi therānaṃ dhammadesanāya tesaṃ dhammacakkhupaṭilābhova dassito , tayidaṃ visadisavacanaṃ dīghabhāṇakānaṃ , khandhakabhāṇakānañca matibhedenāti daṭṭhabbaṃ .
Saṅgāhakabhāsitā hi ayaṃ pāḷi , aṭṭhakathā ca teheva saṅgahamāropitā , apica pāḷiyaṃ uparimaggaphalampi saṅgahetvā ‘‘ dhammacakkhuṃ udapādī ’’ tiM2.414 vuttaṃ yathā taṃ brahmāyusutte ,( ma . ni .2.343) cūḷarāhulovādasutte ( ma . ni .3.416) cāti veditabbaṃ .
‘‘ Anusāsanīpāṭihāriyaṃ pana buddhānaṃ satataṃ dhammadesanā ’’ ti sātisayatāya vuttaṃ .
Saupārambhāni yathāvuttena patirūpakena upārambhitabbato .
Sadosāni parāropitadosasamucchindanassa anupāyabhāvato .
Sadosattā eva addhānaṃ na tiṭṭhanti cirakālaṭṭhāyīni na honti .
Addhānaṃ atiṭṭhanato na niyyantīti phalena hetuno anumānaṃ .
Aniyyānikatāya hi tāni anaddhaniyāni .
Anusāsanīpāṭihāriyaṃ anupārambhaṃ visuddhippabhavato , visuddhinissayato ca .
Tatoyeva niddosaṃ .
Na hi tattha pubbāparavirodhādidosasambhavo atthi .
Niddosattā eva addhānaṃ tiṭṭhati parappavādavātehi , kilesavātehiV2.365 ca anupahantabbato .
Addhānaṃ tiṭṭhanato niyyātīti idhāpi phalena hetuno anumānaṃ .
Niyyānikatāya hi taṃ addhaniyaṃ .
Tasmāti yathāvuttakāraṇato , tena ca upārambhādiṃ , anupārambhādiñcāti ubhayaṃ yathākkamaṃ ubhayattha gārayhapāsaṃsabhāvānaṃ hetubhāvena paccāmasati .

Bhūtanirodhesakavatthuvaṇṇanā

487. Aniyyānikabhāvadassanatthan ti yasmā mahābhūtapariyesako bhikkhu purimesu dvīsu pāṭihāriyesu vasippatto sukusalopi samāno mahābhūtānaṃ aparisesanirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ nāvabujjhi , tasmā tadubhayāni niyyānāvahattābhāvato aniyyānikānīti tesaṃ aniyyānikabhāvadassanatthaṃ .
Niyyānikabhāvadassanatthan ti anusāsanīpāṭihāriyaṃ takkarassa ekantato niyyānāvahanti tasseva niyyānikabhāvadassanatthaṃ .
Evaṃ etissā desanāya mukhyapayojanaṃ dassetvā idāni anusaṅgikapayojanaṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Niyyānameva hi etissā desanāya mukhyapayojanaṃ tassa tadatthabhāvato .
Buddhānaṃ pana mahantabhāvo anusaṅgikapayojanaṃ atthāpattiyāva gantabbato .
Kīdiso nāmesa bhikkhūti āha ‘‘ yo mahābhūte ’’ tiādi .
Pariyesantoti apariyesaṃM2.415 nirujjhanavasena mahābhūte gavesanto , tesaṃ anavasesanirodhaṃ vīmaṃsantoti vuttaṃ hoti .
Vicaritvāti dhammatāya codiyamāno paricaritvā .
Dhammatāsiddhaṃ kiretaṃ , yadidaṃ tassa bhikkhuno tathā vicaraṇaṃ yathā abhijātiyaṃ mahāpathavikampādi .
Vissajjokāsan ti vissajjaṭṭhānaṃ ,‘‘ vissajjakaran ’’ tipi pāṭho , vissajjakanti attho .
Tasmāti buddhameva pucchitvā nikkaṅkhattā , tasseva vissajjituṃ samatthatāyāti vuttaṃ hoti .
Mahantabhāvappakāsanatthan ti sadevake loke anaññasādhāraṇassa buddhānaṃ mahantabhāvassa mahānubhāvatāya dīpanatthaṃ .
Idañca kāraṇan ti ‘‘ sabbesampi buddhānaṃ sāsane ediso eko bhikkhu tadānubhāvappakāsako hotī ’’ ti imampi kāraṇaṃ .
Katthāti nimitte bhummaṃ , kasmiṃ ṭhāne kāraṇabhūteti atthaṃ dassetuṃ ‘‘ kiṃ āgammā ’’ ti vuttaṃ , kiṃ ārammaṇaṃ paccayabhūtaṃ adhigantvā adhigamanahetūti attho .
Tenāha ‘‘ kiṃ pattassā ’’ ti .
Kimārammaṇaṃ pattassa puggalassa nirujjhantīti sambandho , hetugabbhavisesanametaṃ .
Teti mahābhūtā .
Appavattivasenāti puna anuppajjanavasena .
Sabbākārenāti vacanatthalakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhāna-samuṭṭhānakalāpacuṇṇanānattekattavinibbhogā- vinibbhogasabhāga-visabhāgaajjhattikabāhirasaṅgahapaccayasamannāhārapaccayavibhāgākāratoV2.366 , sasambhārasaṅkhepasasambhāravibhattisalakkhaṇasaṅkhepasalakkhaṇavibhattiākārato cāti sabbena ākārena .
488. Dibbanti ettha pañcahi kāmaguṇehi samaṅgībhūtā hutvā vicaranti , kīḷanti , jotenti cāti devā , devalokā .
Te yanti upagacchanti etenāti devayāniyo yathā ‘‘ niyyānikā ’’ ti ( dha . sa . dukamātikā 97) ettha anīyasaddo katvatthe , tathā idha karaṇattheti daṭṭhabbaṃ .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ tena hesā ’’ tiādi .
Vasaṃ vattentoti ettha vasavattanaṃ nāma yathicchitaṭṭhānagamanaṃ .
Tan ti iddhividhañāṇaṃ .
Cattāro mahārājāno etesaṃ issarāti cātumahārājikā .
Kasmā panesa samīpe ṭhitaṃ sadevakalokapajjotaṃ bhagavantaṃ apucchitvā dūre deve upasaṅkamīti codanamapaneti ‘‘ samīpe ṭhitan ’’ tiādinā .
‘‘ Ye devā maggaphalalābhino , tepi tamatthaṃ ekadesena jāneyyuṃ , buddhavisayo panāyaṃ pañho pucchito ’’ ti cintetvāM2.416 ‘‘ na jānāmā ’’ ti āhaṃsu .
Tenāha ‘‘ buddhavisaye ’’ tiādi .
Na labbhāti na sakkā , ajjhottharaṇaṃ nāmettha pucchāya nibbādhananti vuttaṃ ‘‘ punappunaṃ pucchatī ’’ ti .
‘‘ Hatthato mocessāmā ’’ ti vohāravasena vuttaṃ , handa naṃ dūramapanessāmāti vuttaṃ hoti .
Abhikkantatarāti ettha abhi saddo atisaddatthoti āha ‘‘ atikkantatarā ’’ ti , rūpasampattiyā ceva paññāpaṭibhānādiguṇehi ca amhe abhibhuyya paresaṃ kāmanīyatarāti attho .
Paṇītatarāti uḷāratarā .
Tena vuttaṃ ‘‘ uttamatarā ’’ ti .
491-493.
Sahassakkho pana sakko abhisametāvī āgataphalo viññātasāsano , so kasmā taṃ bhikkhuṃ upāyena niyyojesīti anuyogamapaneti ‘‘ ayaṃ pana viseso ’’ tiādinā .
Khajjopanakan ti rattiṃ jalantaṃ khuddakakimiṃ .
Dhamanto viyāti mukhavātaṃ dento viya .
Atthi cevāti ediso mahābhūtapariyesako puggalo nāma vijjamāno eva bhaveyya , mayā apesitoyeva pacchā jānissatīti adhippāyo .
Tatoti tathā cintanato paraṃ .
Iddhividhañāṇasseva adhippetattā devayāniyasadisova .
‘‘ Devayāniyamaggoti vā … pe … abhiññāñāṇanti vā sabbametaṃ iddhividhañāṇasseva nāman ’’ ti idaṃ pāḷiyaṃ , aṭṭhakathāsu ca tattha tattha āgataruḷhināmavasena vuttaṃ .
Sabbāsupi hi abhiññāsu devayāniyamaggādiekacittakkhaṇikaappanādināmaṃ yathārahaṃ sambhavati .
494. ĀgamanapubbabhāgeV2.367 nimittan ti brahmuno āgamanassa pubbabhāge uppajjanakanimittaṃ .
Udayato pubbabhāgeti ānetvā sambandho .
Imeti brahmakāyikā .
Veyyākaraṇenāti byākaraṇena .
Anāraddhacittoti anārādhitacitto atuṭṭhacitto .
Vādan ti dosaṃ .
Vikkhepan ti vācāya vividhā khepanaṃ .
495. Kuhakattāti vuttanayena abhūtato aññesaṃ vimhāpetukāmattā .
‘‘ Guhakattā ’’ ti paṭhitvā guyhitukāmattāti atthampi vadanti keci .

Tīradassīsakuṇūpamāvaṇṇanā

497. PadesenātiM2.417 ekadesena , upādinnakena sattasantānapariyāpannenāti attho .
Anupādinnakepīti anindriyabaddhepi .
Nippadesatoti anavasesato .
Tasmāti tathā pucchitattā , pucchāya ayuttabhāvatoti adhippāyo .
Pucchāmūḷhassāti pucchitumajānanato pucchāya sammūḷhassa .
Vitathapañho hi ‘‘ pucchāmūḷho ’’ ti vuccati yathā ‘‘ maggamūḷho ’’ ti .
Pucchāya dosaṃ dassetvāti tena katapucchāya pucchitākāre dosaṃ vibhāvetvā .
Pucchāvissajjanan ti tathā sikkhāpitāya avitathapucchāya vissajjanaṃ .
Yasmā vissajjanaṃ nāma pucchānurūpaṃ , pucchāsabhāgena vissajjetabbato , na ca tathāgatā virajjhitvā katapucchānurūpaṃ virajjhitvāva vissajjenti , atthasabhāgatāya ca vissajjanassa pucchakā tadatthaṃ anavabujjhantā sammuyhanti , tasmā pucchaṃ sikkhāpetvā avitathapucchāya vissajjanaṃ buddhānamāciṇṇanti veditabbaṃ .
Tenāha ‘‘ kasmā ’’ tiādi .
Duviññāpayoti yathāvuttakāraṇena duviññāpetabbo .
498. Na patiṭṭhātīti paccayaṃ katvā na patiṭṭhahati .
‘‘ Katthā ’’ ti idaṃ nimitte bhummanti āha ‘‘ kiṃ āgammā ’’ ti .
Appatiṭṭhāti appaccayā , sabbena sabbaṃ samucchinnakāraṇāti attho .
Upādinnaṃyevāti indriyabaddhameva .
Yasmā ekadisābhimukhaṃ santānavasena bahudhā saṇṭhite rūpappabandhe dīghasaññā , tamupādāya tato appakaṃ saṇṭhite rassasaññā , tadubhayañca visesato rūpaggahaṇamukhena gayhati , tasmā ‘‘ saṇṭhānavasenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Appaparimāṇe rūpasaṅghāte aṇusaññā , tadupādāya tato mahati thūlasaññā , idampi dvayaṃ visesato rūpaggahaṇamukhena gayhatīti āha ‘‘ imināpī ’’ tiādi .
‘‘ Pi -saddena cettha ‘ saṇṭhānavasena upādārūpaṃ vuttan ’’ ti etthāpi vaṇṇamattameva kathitanti imamatthaṃ samuccinātī ’’ ti vadanti .
Vaṇṇasaddo hettha rūpāyatanapariyāyova .
Subhan ti sundaraṃ , iṭṭhanti atthoV2.368 .
Asubhan ti asundaraṃ , aniṭṭhanti attho .
Tenāha ‘‘ iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ panevaṃ kathitan ’’ ti .
Dīghaṃ rassaṃ aṇuṃ thūlaṃ subhāsubhanti tīsupi ṭhānesu rūpāyatanamukhena upādārūpasseva gahaṇaṃ bhūtarūpānaṃ visuṃ gahitattāti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Kattha āpo ca pathavī , tejo vāyo na gādhatī ’’ ti hi bhūtarūpāni visuṃ gayhanti .
Nāman ti vedanādikkhandhacatukkaṃ .
Tañhi ārammaṇābhimukhaṃ namanato , nāmakaraṇato ca ‘‘ nāman ’’ ti vuccati .
Heṭṭhā ‘‘ dīghaṃM2.418 rassan ’’ tiādinā vuttameva idha ruppanaṭṭhena rūpasaññāya gahitanti dasseti ‘‘ dīghādibhedan ’’ ti iminā .
Ādi saddena āpādīnañca saṅgaho .
Yasmā vā dīghādisamaññā na rūpāyatanavatthukāva , atha kho bhūtarūpavatthukāpi .
Tathā hi saṇṭhānaṃ phusanamukhenapi gayhati , tasmā dīgharassādiggahaṇena bhūtarūpampi gayhatevāti imamatthaṃ viññāpetuṃ ‘‘ dīghādibhedaṃ rūpa ’’ micceva vuttaṃ .
Kiṃ āgammāti kiṃ adhigantvā kissa adhigamanahetu .
‘‘ Uparujjhatī ’’ ti idaṃ anuppādanirodhaṃ sandhāya vuttaṃ , na khaṇanirodhanti āha ‘‘ asesametaṃ nappavattatī ’’ ti .
499. Tatra veyyākaraṇaṃ bhavatīti anusandhivacanamattaṃ cuṇṇiyapāṭhaṃ vatvā veyyākaraṇavacanabhūtaṃ viññāṇantiādiṃ siloka māhāti adhippāyo .
Viññātabban ti visiṭṭhena ñāṇena ñātabbaṃ , sabbañāṇuttamena ariyamaggañāṇena paccakkhato jānitabbanti attho .
Tenāha ‘‘ nibbānassetaṃ nāman ’’ ti .
Nidassīyateti nidassanaṃ , cakkhuviññeyyaṃ , na nidassanaṃ anidassanaṃ , acakkhuviññeyyanti atthaṃ vadanti .
Nidassanaṃ vā upamā , tadetassa natthīti anidassanaṃ .
Na hi nibbānassa niccassa ekabhūtassa accantapaṇītasabhāvassa sadisaṃ nidassanaṃ kutoci labbhatīti .
Yaṃ ahutvā sambhoti , hutvā paṭiveti , taṃ saṅkhataṃ udayavayantehi saantaṃ , asaṅkhatassa pana nibbānassa niccassa te ubhopi antā na santi , tato eva navabhāvāpagamasaṅkhātā jaratāpi tassa natthīti vuttaṃ ‘‘ uppādanto vā ’’ tiādi .
Tattha uppādantoti uppādāvatthā .
Vayantoti bhaṅgāvatthā .
Ṭhitassa aññathattantoti jaratā vuttā .
Avasesaggahaṇena ṭhitāvatthā anuññātā hoti .
Titthassāti pānatitthassa .
Tattha nibbacanaṃ dasseti ‘‘ tañhī ’’ tiādinā .
Papantīti pakārena pivanti .
Tathā hi ācariyena vuttaṃ ‘‘ papanti etthāti papanti vuttaṃ .
Ettha hi papanti pānatitthan ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.499) niruttinayena , yathārutalakkhaṇena vā pa-kārassa bha-kāro kato .
Sabbatoti sabbakammaṭṭhānamukhato .
Tenāha ‘‘ aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu yena yena mukhenā ’’ ti .
Ayaṃ aṭṭhakathāto aparo nayo – pakārena bhāsanaṃ jotanaṃ pabhā , sabbato pabhā assāti sabbatopabhaṃ , kenaci anupakkiliṭṭhatāya samantato pabhassaraṃ visuddhanti attho .
Ettha nibbāneti nimitte bhummaṃ dasseti ‘‘ idaṃ nibbānaṃ āgammā ’’ ti iminā .
YenaM2.419 nibbānamadhigataṃ , taṃV2.369 santatipariyāpannānaṃyeva idha anuppādanirodho adhippetoti vuttaṃ ‘‘ upādinnakadhammajātaṃ nirujjhati , appavattaṃ hotī ’’ ti .
Tatthāti yadetaṃ ‘‘ viññāṇassa nirodhenā ’’ ti padaṃ vuttaṃ , tasmiṃ .
Viññāṇaṃ uddharati tassa vibhajjitabbattā .
Carimakaviññāṇan ti arahato cuticittasaṅkhātaṃ parinibbānacittaṃ .
Abhisaṅkhāraviññāṇan ti puññādiabhisaṅkhāracittaṃ .
Etthetaṃ uparujjhatīti etasmiṃ nibbāne etaṃ nāmarūpaṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā nirujjhati .
Tenāha ‘‘ vijjhāta … pe … bhāvaṃ yātī ’’ ti .
Vijjhātadīpasikhā viyāti nibbutadīpasikhā viya .
‘‘ Abhisaṅkhāraviññāṇassāpī ’’ tiādinā saupādisesanibbānadhātumukhena anupādisesanibbānadhātumeva vadati nāmarūpassa anavasesato uparujjhanassa adhippetattā .
Tena vuttaṃ ‘‘ anuppādavasena uparujjhatī ’’ ti .
Sotāpattimaggañāṇenāti kattari , karaṇe vā karaṇavacanaṃ , nirodhenāti pana hetumhi .
Etthāti nibbāne .
Sesaṃ sabbattha uttānatthameva .
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya sādhuvilāsiniyā nāma līnatthapakāsaniyā kevaṭṭasuttavaṇṇanāya līnatthapakāsanā .
Kevaṭṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .