Vijjācaraṇakathāvaṇṇanā
278. Imasmiṃ
M2.265 pana siloke āhariyamāne brahmagarukā saddheyyataṃ āpajjissanti , ambaṭṭho ca ‘‘ vijjācaraṇasampanno ’’ ti padaṃ sutvā vijjācaraṇaṃ pucchissati , evamayaṃ vijjācaraṇaparidīpanī desanā mahājanassa sātthikā bhavissatīti passitvā lokanātho imaṃ silokaṃ sanaṅkumārabhāsitaṃ āharīti imamatthampi vibhāvento ‘‘ imāya pana gāthāyā ’’ tiādimāha .Itarathā hi bhagavāpi asabbaññū parāvassayo bhaveyya , na ca yujjati bhagavato parāvassayatā sammāsambuddhabhāvato .
Tenāha ‘‘ ahampi hi , ambaṭṭha , evaṃ vadāmī ’’ tiādi .
Brāhmaṇasamaye siddhan ti brāhmaṇaladdhiyā pākaṭaṃ .
Vakkhamānanayena jātivādādipaṭisaṃyuttaṃ .
‘‘ Saṃsanditvāti ghaṭetvā , aviruddhaṃ katvāti attho ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.277) ācariyenavuttaṃ .
Idāni pana potthakesu ‘‘ paṭikkhipitvā ’’ ti pāṭho dissati , so ayuttova .
Kasmāti ce ?
Na hi pāḷiyaṃ brāhmaṇasamayasiddhaṃ vijjācaraṇaṃ paṭikkhipati , tadeva ambaṭṭhena cintitaṃ vijjācaraṇaṃ ghaṭetvā aviruddhaṃ katvā anuttaraṃ vijjācaraṇaṃ desetīti .
Vādoti laddhi , vacībhedo vā .
Tenāha ‘‘ brāhmaṇa … pe … ādivacanan ’’ ti .
Laddhipi hi vattabbattā vacanameva .
Idan ti ajjhenajjhāpanayajanayājanādikammaṃ , na vessassa , na khattiyassa , na tadaññesanti atthaṃ ādi saddena saṅgaṇhāti .
Sabbatthāti gottavādamānavādesu .
Tatthāpi hi gottavādoti gottaṃ ārabbha vādo , kassapassevidaṃ vaṭṭati , na kosiyassātiādivacananti attho .
Mānavādoti mānaṃ ārabbha attukkaṃsanaparavambhanavasena vādo , brāhmaṇassevidaṃ vaṭṭati , na suddassātiādivacananti attho .
Jātivāde vinibaddhāti jātisannissitavāde paṭibaddhā .
Sabbatthāti
V2.230 gottavādavinibaddhādīsu .Gottavādavinibaddhāti hi gottavāde vinibaddhā .
Mānavādavinibaddhāti mānavāde vinibaddhā , ye hi brāhmaṇasseva ajjhenajjhāpanayajanayājanādayoti evaṃ attukkaṃsanaparavambhanavasena pavattā , te mānavādavinibaddhā ca honti .
Āvāhavivāhavinibaddhāti āvāhavivāhesu vinibaddhā .
Ye hi vinibaddhattayavasena ‘‘ arahasi vā maṃ tvaṃ , na vā maṃ tvaṃ arahasī ’’ ti evaṃ pavattanakā , te āvāhavivāhavinibaddhā ca hontīti imamatthasesaṃ sandhāya ‘‘ esa nayo ’’ ti
M2.266 vuttaṃ .Āvāhavivāhavinibaddhabhāvavibhāvanatthañhi ‘‘ arahasi vā maṃ tvaṃ , na vā maṃ tvaṃ arahasī ’’ ti pāḷiyaṃ vuttaṃ , tadetaṃ jātivādādīhi tīhi padehi yojetabbaṃ .
Āvuttiādinayena hi jātivādādayo dvikkhattumatthadīpakā .
Tathā hi ācariyena vuttaṃ ‘‘ ye pana āvāhavivāhavinibaddhā , te eva sambandhattayavasena ‘ arahasi vā maṃ tvaṃ , na vā maṃ tvaṃ arahasī ’ ti evaṃ pavattanakā ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.278).
Nanu pubbe vijjācaraṇaṃ puṭṭhaṃ , kasmā taṃ puna pucchatīti codanaṃ sodhento ‘‘ tato ambaṭṭho ’’ tiādimāha .
Tattha yatthāti yassaṃ vijjācaraṇasampattiyaṃ .
Brāhmaṇasamayasiddhaṃ sandhāya vuttaṃ .
Laggissāmāti olaggā antogadhā bhavissāma .
Tatoti tāya vijjācaraṇasampadāya .
Avakkhipīti avacāsi .
Paramatthato avijjācaraṇāniyeva ‘‘ vijjācaraṇānī ’’ ti gahetvā ṭhito hi paramatthato vijjācaraṇesu vibhajiyamānesu so tato dūrato apanīto nāma hoti .
Yatthāti yassaṃ pana vijjācaraṇasampattiyaṃ .
Anuttaravijjācaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ .
Jānanakiriyāyoge kammampi yujjanakiriyāyoge kattāyeva upapanno .
Padhānakiriyāpekkhā hi kārakāti vuttaṃ ‘‘ ayaṃ no vijjācaraṇasampadā ñātuṃ vaṭṭatī ’’ ti .
Evamīdisesu .
Samudāgamatoti ādisamuṭṭhānato .
279. Kāmaṃ caraṇapariyāpannattā caraṇavasena niyyātetuṃ vaṭṭati , ambaṭṭhassa pana asamapathagamanaṃ nivārento sīlavaseneva niyyātetīti imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ caraṇapariyāpannampī ’’ ti vuttaṃ .
Brahmajāle ( dī . ni .1.7,11,21) vuttanayena khuddakādibhedaṃ tividhaṃ sīlaṃ .
Sīlavasenevāti sīlapariyāyavaseneva .
Kiñci kiñci sīlan ti brāhmaṇānaṃ jātisiddhaṃ ahiṃsanādiyamaniyamalakkhaṇaṃ appamattakaṃ sīlaṃ .
Tasmāti tathā vijjamānattā , attani vijjamānaṃ sīlamattampi nissāya laggeyyāti adhippāyo .
‘‘ Tattha tattheva laggeyyāti tasmiṃ tasmiṃyeva brāhmaṇasamayasiddhe sīlamatte ‘ caraṇan ’ ti laggeyyā ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.279) ācariyena vuttaṃ , tadetaṃ aṭṭhakathāyameva sākāravacanassa vuttattā vicāretabbaṃ , adhippāyamattadassanaṃ vā etaṃ .
Ayaṃ panettha
V2.231 attho – tattha tattheva laggeyyāti tasmiṃ tasmiṃyeva attani vijjamānasīlamattapaṭisaṃyuttaṭṭhāne ‘‘ mayampi caraṇasampannā ’’ ti laggeyya , tasmā sīlavaseneva niyyātetīti sambandho .Tathāpasaṅgābhāvato pana upari caraṇavaseneva niyyātetīti
M2.267 dassento ‘‘ yaṃ panā ’’ tiādimāha .Rūpāvacaracatutthajjhānaniddeseneva arūpāvacarajjhānānampi niddiṭṭhabhāvāpattito ‘‘ aṭṭhapi samāpattiyo ‘ caraṇan ’ ti niyyātitā ’’ ti vuttaṃ .
Tānipi hi aṅgasamatāya catutthajjhānānevāti .
Niyyātitāti ca asesato nīharitvā gahitā , nidassitāti attho .
Vipassanāñāṇato panāti ‘‘ so evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammanīye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī ’’ tiādinā nayena vipassanāñāṇato paṭṭhāya .