Niccadānaanukulayaññavaṇṇanā
349. Uṭṭhāyāti dāne uṭṭhānavīriyamāha , samuṭṭhāyāti tassa sātaccakiriyaṃ .
Kasivāṇijjādi kammāni akaronto daliddiyādianatthāpattiyā nassissatīti adhippāyo .
Appasambhārataro ceva mahapphalataro cāti saṅkhepato aṭṭhakathāyaṃ vutto pāḷiyaṃ pana ‘‘ appatthataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā ’’ ti pāṭho .
Tattha appasambhārataroti ativiya parittasambhāro , asamārabbhiyasambhāro .
Appatthataroti pana ativiya appakicco , attho cettha kiccaṃ , ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā ‘‘ appaṭṭhataro ’’ tipi pāṭho .
Sammā ārabhīyati yañño etenāti samārambho , sambhārasambharaṇavasena pavattasattapīḷā , appo samārambho etassāti tathā , ayaṃ panātisayenāti appasamārambhataro .
Vipākasaññitaṃ mahantaṃ sadisaṃ phalametassāti mahapphalo , ayaṃ panātisayenāti mahapphalataro .
Udayasaññitaṃ mahantaṃ nissandādiphalametassāti mahānisaṃso , ayaṃ panātisayenāti mahānisaṃsataro .
Dhuvadānānīti dhuvāni thirāni avicchinnāni katvā dātabbadānāni .
Niccabhattānīti ettha bhattasīsena catupaccayaggahaṇaṃ .
Anukulayaññānīti anukulaṃ kulānukkamaṃ upādāya dātabbadānāni
V2.276 .Tenāha
M2.316 ‘‘ amhākan ’’ tiādi .Yāni pavattetabbāni , tāni anukulayaññāni nāmāti yojetabbaṃ .
Nibaddhadānānīti nibandhetvā niyametvā paveṇīvasena pavattitadānāni .
Hatthidantena katā dantamayasalākā , yattha dāyakānaṃ nāmaṃ aṅkanti , iminā taṃ niccabhattaṃ salākadānavasenāti dasseti .
Taṃ kulan ti anāthapiṇḍikakulaṃ .
Dāliddiyenāti daliddabhāvena .
‘‘ Ekasalākato uddhaṃ dātuṃ nāsakkhī ’’ ti iminā ekenapi salākadānena nibaddhadānaṃ upacchinditumadatvā anurakkhaṇamāha .
Raññoti setavāhanarañño .
Ādīni vatvāti ettha ādi saddena ‘‘ kasmā seno viya maṃsapesiṃ pakkhanditvā gaṇhāsī ’’ ti evamādīnaṃ samasamadāne ussukkanavacanānaṃ saṅgaho .
Galaggāhāti galaggahaṇā .
‘‘ Kammacchedavasenā ’’ ti iminā attano attano kammokāsādānampi pīḷāyevāti dasseti .
Samārambha saddo cettha pīḷanatthoti āha ‘‘ pīḷāsaṅkhāto samārambho ’’ ti .
Pubbacetanāmuñcacetanāaparacetanāsampattiyā dāyakavasena tīṇi aṅgāni , vītarāgatāvītadosatāvītamohatāpaṭipattiyā dakkhiṇeyyavasena ca tīṇīti evaṃ chaḷaṅgasamannāgatā hoti dakkhiṇā , chaḷaṅguttare nandamātāsuttañca ( a . ni .6.37) tassatthassa sādhakaṃ .
Aparāparaṃ uppajjanakacetanāvasena mahānadī viya , mahogho viya ca ito cito ca abhisanditvā pakkhanditvā pavattito puññameva puññābhisando .
Tathāvidhan ti pamāṇassa kātuṃ asukarattamāha .
Kāraṇamahattena phalamahattampi veditabbaṃ upari najjā vuṭṭhiyā mahogho viyāti vuttaṃ ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
350. Navanavoti sabbadā abhinavo , divase divase dāyakassa byāpārāpajjanato kiccapariyosānaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘ ekenā ’’ tiādi .
Yathāraddhassa āvāsassa katipayenāpi kālena parisamāpetabbato kiccapariyosānaṃ atthīti āha ‘‘ paṇṇasālan ’’ tiādi .
Mahāvihārepi kiccapariyosānassa atthitāupāyaṃ dassetuṃ ‘‘ ekavāraṃ dhanapariccāgaṃ katvā ’’ ti vuttaṃ .
Suttantapariyāyenāti sabbāsavasuttantādi pāḷinayena .
Navānisaṃsāti sītapaṭighātādayo paṭisallānārāmapariyosānā yathāpaccavekkhaṇaṃ gaṇitā nava udayā , appamattatāya cete vuttā .
Yasmā
M2.317 pana āvāsaṃ dentena nāma sabbampi paccayajātaṃ dinnameva hoti .Yathāha saṃyuttāgamavaralañchake ‘‘ so ca sabbadado hoti yo dadāti upassayan ’’ ti ( saṃ . ni .1.42), sadā puññapavaḍḍhanūpāyañca etaṃ .
Vuttañhi tattheva ‘‘ ye dadanti upassayaṃ , tesaṃ divā
V2.277 ca ratto ca , sadā puññaṃ pavaḍḍhatī ’’ ti ( saṃ . ni .1.47) tathā hi dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā āgatassāpi chāyūdakasampannaṃ ārāmaṃ pavisitvā nahāyitvā patissaye muhuttaṃ nipajjitvā uṭṭhāya nisinnassa kāye balaṃ āharitvā pakkhittaṃ viya hoti .Bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇadhātu vātātapehi kilamati , patissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya muhuttaṃ nipannassa visabhāgasantati vūpasammati , sabhāgasantati patiṭṭhāti , vaṇṇadhātu āharitvā pakkhittā viya hoti .
Bahi vicarantassa ca pāde kaṇṭako vijjhati , khāṇu paharati , sarīsapādiparissayā ceva corabhayañca uppajjati , patissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nipannassa sabbe te parissayā na honti , sajjhāyantassa dhammapītisukhaṃ , kammaṭṭhānaṃ manasi karontassa upasamasukhañca uppajjati bahiddhā vikkhepābhāvato .
Bahi vicarantassa ca kāye sedā muccanti akkhīni phandanti , senāsanaṃ pavisanakkhaṇe mañcapīṭhādīni na paññāyanti , muhuttaṃ nipannassa pana akkhipasādo āharitvā pakkhitto viya hoti , dvāravātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti .
Etasmiñca āvāse vasantaṃ disvā manussā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ āvāsaṃ dentena … pe … hotī ’’ ti ‘‘ sadā puññapavaḍḍhanūpāyañca etan ’’ ti ca , tasmā ete yathāvuttā sabbepi ānisaṃsā veditabbā .
Khandhakapariyāyenāti senāsanakkhandhake ( cūḷava .294) āgatavinayapāḷinayena .
Tattha hi āgatā –
‘‘ Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanti , tato vāḷamigāni ca ;
Sarīsape ca makase , sisire cāpi vuṭṭhiyo .
Tato vātātapo ghoro , sañjāto paṭihaññati ;
Leṇatthañca sukhatthañca , jhāyituñca vipassituṃ .
Vihāradānaṃ saṅghassa , aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ ;
Tasmā hi paṇḍito poso , sampassaṃ atthamattano .
Vihāre
M2.318 kāraye ramme , vāsayettha bahussute ;Tesaṃ annañca pānañca , vatthasenāsanāni ca .
Dadeyya
V2.278 ujubhūtesu , vippasannena cetasā ;Te tassa dhammaṃ desenti , sabbadukkhapanūdanaṃ ;
Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya , parinibbāti anāsavo ’’ ti .
–
Rājagahaseṭṭhādīnaṃ vihāradānena anumodanāgāthāyo peyyālavasena dassitā .
Tattha sītaṃ uṇhan ti utuvisabhāgavasena vuttaṃ .
Sisire cāpi vuṭṭhiyoti ettha sisiroti samphusitakavāto vuccati .
Vuṭṭhiyoti ujukameghavuṭṭhiyo eva .
Etāni sabbāni ‘‘ paṭihantī ’’ ti imināva padena yojetabbāni .
Paṭihaññatīti vihārena paṭihaññati .
Leṇatthan ti nilīyanatthaṃ .
Sukhatthan ti sītādiparissayābhāvena sukhavihāratthaṃ .
‘‘ Jhāyituñca vipassitun ’’ ti idampi padadvayaṃ ‘‘ sukhatthañcā ’’ ti imināva padena yojetabbaṃ .
Idañhi vuttaṃ hoti – sukhatthañca vihāradānaṃ , katamasukhatthaṃ ?
Jhāyituṃ , vipassituñca yaṃ sukhaṃ tadatthaṃ .
Atha vā parapadenapi yojetabbaṃ – jhāyituñca vipassituñca vihāradānaṃ ,‘‘ idha jhāyissati vipassissatī ’’ ti dadato vihāradānaṃ saṅghassa aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ .
Vuttañhetaṃ ‘‘ so ca sabbadado hoti , yo dadāti upassayan ’’ ti ( saṃ . ni .1.42).
Yasmā ca aggaṃ vaṇṇitaṃ , tasmā hi paṇḍito posoti gāthā .
Vāsayettha bahussuteti ettha vihāre pariyattibahussute ca paṭivedhabahussute ca vāseyya .
Tesaṃ annañcāti yaṃ tesaṃ anucchavikaṃ annañca pānañca vatthāni ca mañcapīṭhādisenāsanāni ca , taṃ sabbaṃ tesu ujubhūtesu akuṭilacittesu .
Dadeyyāti nidaheyya .
Tañca kho vippasannena cetasā , na cittappasādaṃ virādhetvā .
Evaṃ vippasannacittassa hi te tassa dhammaṃ desenti … pe … parinibbāti anāsavoti ayamettha aṭṭhakathānayo .
Ayaṃ pana ācariyadhammapālattherena ( dī . ni . ṭī .1.350) ceva ācariyasāriputtattherena ( sārattha . ṭī .3.295) ca saṃvaṇṇito ṭīkānayo – sītan ti ajjhattaṃ dhātukkhobhavasena vā bahiddhā
M2.319 utuvipariṇāmavasena vā uppajjanakasītaṃ .Uṇhan ti aggisantāpaṃ , tassa vanaḍāhādīsu sambhavo daṭṭhabbo .
Paṭihantīti paṭibādhati yathā tadubhayavasena kāyacittānaṃ bādhanaṃ na hoti , evaṃ karoti .
Sītuṇhabbhāhate hi sarīre vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahituṃ na sakkoti , vāḷamigānīti sīhabyagghādicaṇḍamige
V2.279 .Guttasenāsanañhi āraññakampi pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa te parissayā na honti .
Sarīsapeti ye keci sarante gacchante dīghajātike sappādike .
Makaseti nidassanamattametaṃ , ṭaṃsādīnampi eteneva saṅgaho daṭṭhabbo .
Sisireti sisirakālavasena , sattāhavaddalikādivasena ca uppanne sisirasamphasse .
Vuṭṭhiyoti yadā tadā uppannā vassavuṭṭhiyo paṭihantīti yojanā .
Vātātapo ghoroti rukkhagacchādīnaṃ ummūlabhañjanādivasena pavattiyā ghoro sarajaarajādibhedo vāto ceva gimhapariḷāhasamayesu uppattiyā ghoro sūriyātapo ca paṭihaññati paṭibāhīyati .
Leṇatthan ti nānārammaṇato cittaṃ nivattetvā paṭisallānārāmatthaṃ .
Sukhatthan ti vuttaparissayābhāvena phāsuvihāratthaṃ .
Jhāyitun ti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu yattha katthaci cittaṃ upanibandhitvā upanijjhāyituṃ .
Vipassitun ti aniccādito saṅkhāre sammasituṃ .
Vihāreti patissaye .
Kārayeti kārāpeyya .
Rammeti manorame nivāsasukhe .
Vāsayettha bahussuteti kāretvā pana ettha vihāre bahussute sīlavante kalyāṇadhamme nivāseyya , te nivāsento pana tesaṃ bahussutānaṃ yathā paccayehi kilamatho na hoti , evaṃ annañca pānañca vatthasenāsanāni ca dadeyya ujubhūtesu ajjhāsayasampannesu kammakammaphalānaṃ , ratanattayaguṇānañca saddahanena vippasannena cetasā .
Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṃ aññamaññūpakāritaṃ dassetuṃ ‘‘ te tassā ’’ ti gāthamāha .
Tattha teti bahussutā .
Tassāti upāsakassa .
Dhammaṃ desentīti sakalavaṭṭadukkhapanūdanaṃ saddhammaṃ desenti .
Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyāti so upāsako yaṃ saddhammaṃ imasmiṃ sāsane sammāpaṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamanena anāsavo hutvā parinibbāti ekādasaggivūpasamena sīti bhavatīti .
Sītapaṭighātādikā
M2.320 vipassanāvasānā terasa , annādilābho , dhammassavanaṃ , dhammāvabodho , parinibbānanti evamettha sattarasa ānisaṃsā vuttā .Paṭiggahaṇakānaṃ vihāravasena uppannaphalānurūpampi dāyakānaṃ vihāradānaphalaṃ veditabbaṃ .
Yebhuyyena hi kammasarikkhakaphalaṃ labhantīti āha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
‘‘ Saṅghassa pana pariccattattā ’’ ti iminā saṅghikavihārameva padhānavasena vadati , saṅghikavihāro nāmesa cātuddisaṃ saṅghaṃ
V2.280 uddissa katavihāro , yaṃ sandhāya padabhājaniyaṃ vuttaṃ ‘‘ saṅghiko nāma vihāro saṅghassa dinno hoti pariccatto ’’ ti .Yattha hi cetiyaṃ patiṭṭhitaṃ hoti , dhammassavanaṃ karīyati , catūhi disāhi bhikkhū āgantvā appaṭipucchitvāyeva pāde dhovitvā kuñcikāya dvāraṃ vivaritvā senāsanaṃ paṭijaggitvā yathāphāsukaṃ gacchanti , so antamaso caturatanikāpi paṇṇasālā hotu , cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa katavihārotveva vuccati .
351. Lobhaṃ niggaṇhituṃ asakkontassa duppariccajā .
‘‘ Ekabhikkhussa vā ’ tiādi upāsakānaṃ tathā samādāne āciṇṇaṃ , daḷhataraṃ samādānañca dassetuṃ vuttaṃ , saraṇaṃ pana tesaṃ sāmaṃ samādinnampi samādinnameva hotī ’’ ti vadanti .
Saṅghassa vā gaṇassa vā santiketi yojanā .
Tatthāti yathāgahite saraṇe ,‘‘ tassā ’’ tipi pāṭho , yathāgahitasaraṇassāti attho .
Natthi punappunaṃ kattabbatāti viññūjātike sandhāya vuttaṃ .
Viññūjātikānameva hi saraṇādiatthakosallānaṃ suvaṇṇaghaṭe sīhavasā viya akuppaṃ saraṇagamanaṃ tiṭṭhati .
‘‘ Jīvitapariccāgamayaṃ puññan ’’ ti ca idaṃ ‘‘ sace tvaṃ yathāgahitaṃ saraṇaṃ na bhindissati , evāhaṃ taṃ māremī ’’ ti kāmaṃ koci tiṇhena satthena jīvitā voropeyya , tathāpi ‘‘ nevāhaṃ buddhaṃ ‘ na buddho ’ ti , dhammaṃ ‘ na dhammo ’ ti , saṅghaṃ ‘ na saṅgho ’ ti vadāmī ’’ ti daḷhataraṃ katvā gahitasaraṇassa vasena vuttaṃ .
‘‘ Saggasampattiṃ detī ’’ ti nidassanamattametaṃ .
Phalānisaṃsāni panassa saraṇagamanavaṇṇanāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .1.250 saraṇagamanakathā ) vuttāneva .
352. Vakkhamānanayena verahetutāya veraṃ vuccati pāṇātipātādipāpadhammo , taṃ maṇati ‘‘ mayi idha ṭhitāya kathamāgacchasī ’’ ti tajjentī viya nivāretīti
M2.321 veramaṇī , tato vā pāpadhammato viramati etāyāti ‘‘ viramaṇī ’’ ti vattabbe niruttinayena i-kārassa e-kāraṃ katvā ‘‘ veramaṇī ’’ ti vuttaṃ .Khuddakapāṭhaṭṭhakathāyaṃ panāha ‘‘ veramaṇisikkhāpadaṃ , viramaṇisikkhāpadanti dvidhāsajjhāyaṃ karontī ’’ ti ( khu . pā . aṭṭha . sādhāraṇavibhāvanā ) kusalacittasampayuttāvettha virati adhippetā , na phalasampayuttā yaññādhikaraṇato .
Asamādinnasīlassa sampattato yathūpaṭṭhitavītikkamitabbavatthuto virati sampattavirati .
Samādānavasena uppannā virati samādānavirati .
Setu vuccati ariyamaggo , tappariyāpannā hutvā pāpadhammānaṃ samucchedavasena ghātanappavattā virati setughātavirati .
Aññatra ‘‘ samucchedaviratī ’’ tipi vuttā .
Idāni tā sarūpato dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Jāti … pe … dīnīti apadisitabbajātigottakulādīni .
Ādi saddena vayabāhusaccādīnaṃ saṅgaho
V2.281 .Pariharatīti avītikkamavasena parivajjeti , sīhaḷadīpe cakkanaupāsakassa viya sampattavirati veditabbā .
‘‘ Pāṇaṃ na hanāmī ’’ tiādīsu ādayatthena iti -saddena , vikappatthena vā-saddena vā ‘‘ adinnaṃ nādiyāmi , adinnādānā viramāmi , veramaṇiṃ samādiyāmī ’’ ti evamādīnaṃ paccekamatthānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Evañca katvā ‘‘ sikkhāpada ’’ micceva avatvā ‘‘ sikkhāpadānī ’’ ti vuttaṃ .
Pāṇātipātā veramaṇinti sambandho .
Samādiyāmīti sammā ādiyāmi , avītikkamādhippāyena , akhaṇḍā ’ chiddā ’ kammāsā ’ sabalakāritāya ca gaṇhāmīti vuttaṃ hoti .
Uttaravaḍḍhamānapabbatavāsiupāsakassa ( ma . ni . aṭṭha .1.89 kusalakammapathavaṇṇanā ; saṃ . ni . aṭṭha .2.2.109-111; dha . sa . aṭṭha . kusalakammapathavaṇṇanā ) viya samādānavirati veditabbā .
Maggasampayuttāti sammādiṭṭhiyādimaggasampayuttā .
Idāni tatthā tatthāgatesu dhammato , koṭṭhāsato , ārammaṇato , vedanāto , mūlato , ādānato , bhedatotiādinā anekadhā vinicchayesu saṅkhepeneva ārammaṇato vinicchayaṃ dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Purimā dveti sampattasamādānaviratiyo .
‘‘ Jīvitindriyādivatthū ’’ ti paramatthato pāṇo vutto , paññattito pana ‘‘ sattādivatthū ’’ ti vattabbaṃ , evañhi ‘‘ satteyeva ārabhitvā pāṇātipātā , abrahmacariyā ca viramatī ’’ ti ( khu . pā . aṭṭha . ekatānānatādivinicchaya ) khuddakāgamaṭṭhakathāvacanena saṃsandati sametīti .
Ādi saddena cettha sattasaṅkhāravasena
M2.322 adinnavatthu , tathā phoṭṭhabbavatthu , vitathavatthu , saṅkhāravaseneva surāmerayavatthūti etesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .Taṃ ārammaṇaṃ katvā pavattantīti yathāvuttaṃ vītikkamavatthuṃ ālambitvā vītikkamanacetanāsaṅkhātaviramitabbavatthuto viramaṇavasena pavattanti .
Pacchimāti setughātavirati .
Nibbānārammaṇāva tathāpi kiccasādhanato .
Iminā pana tattheva āgatesu tīsu ācariyavādesu dve paṭibāhitvā ekassevānujānanaṃ veditabbaṃ .
‘‘ Sampattavirati , hi samādānavirati ca yadeva pajahati , taṃ attano pāṇātipātādiakusalamevārammaṇaṃ katvā pavattatī ’’ ti keci vadanti .
‘‘ Samādānavirati yato viramati , taṃ attano vā paresaṃ vā pāṇātipātādiakusalamevālambaṇaṃ katvā pavattati .
Sampattavirati pana yato viramati , tesaṃ pāṇātipātādīnaṃ ālambaṇāneva ārammaṇaṃ katvā pavattatī ’’ ti apare .
‘‘ Dvayampi cetaṃ yato pāṇātipātādiakusalato viramati , tesamārammaṇabhūtaṃ vītikkamitabbavatthumevālambaṇaṃ katvā pavattati .
Purimapurimapadatthañhi vītikkamavatthumālambaṇaṃ
V2.282 katvā pacchimapacchimapadatthato viramitabbavatthuto viramatī ’’ ti aññe .Paṭhamavādo cettha ayuttoyeva .
Kasmā ?
Tassa attano pāṇātipātādiakusalassa paccuppannābhāvato , abahiddhābhāvato ca .
Sikkhāpadavibhaṅge hi pañcannaṃ sikkhāpadānaṃ paccuppannārammaṇatā , bahiddhārammaṇatā ca vuttā .
Tathā dutiyavādopi ayuttoyeva .
Kasmā ?
Purimavādena sammissattā , paresaṃ pāṇātipātādiakusalārammaṇabhāve ca anekanti kattā , dvinnaṃ ālambaṇappabhedavacanato ca .
Tatiyavādo pana yutto sabbabhāṇakānamabhimato , tasmā tadeva anujānātīti daṭṭhabbaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ tīsu ācariyavādesu dve paṭibāhitvā ekassevānujānanaṃ veditabban ’’ ti .
Etthāha – yajjetaṃ viratidvayaṃ jīvitindriyādivītikkamitabbavatthumevālambaṇaṃ katvā pavatteyya , evaṃ sati aññaṃ cintento aññaṃ kareyya , yañca pajahati , taṃ na jāneyyāti aya ’ manadhippeto attho āpajjatīti ?
Vuccate – na hi kiccasādhanavasena pavattento ‘‘ aññaṃ cintento aññaṃ karotī ’’ ti vā ‘‘ yañca pajahati , taṃ na jānātī ’’ ti vā vuccati .
Yathā pana ariyamaggo nibbānārammaṇova kilese pajahati , evaṃ jīvitindriyādivatthārammaṇampetaṃ viratidvayaṃ pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahati .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Ārabhitvāna
M2.323 amataṃ , jahanto sabbapāpake ;Nidassanañcettha bhave , maggaṭṭhoriyapuggalo ’’ ti .( khu . pā . aṭṭha . ekatānānatāvinicchaya );
Idāni saṅkhepeneva ādānato , bhedato vā vinicchayaṃ dassetuṃ ‘‘ etthā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Pañcaṅgasamannāgataṃ sīlaṃ samādiyāmī ’’ tiādinā ekato ekajjhaṃ gaṇhāti .
Evampi hi kiccavasena etāsaṃ pañcavidhatā viññāyati .
Sabbānipi bhinnāni honti ekajjhaṃ samādinnattā .
Na hi tadā pañcaṅgikattaṃ sīlassa sampajjati .
Yaṃ tu vītikkantaṃ , teneva kammabaddho .
‘‘ Pāṇātipātā veramaṇisikkhāpadaṃ samādiyāmī ’’ tiādinā ekekaṃ visuṃ visuṃ gaṇhāti .
‘‘ Veramaṇisikkhāpadan ’’ ti ca idaṃ samāsabhāvena khuddakapāṭhaṭṭhakathāyaṃ ( khu . pā . aṭṭha . sādhāraṇavibhāvanā ) vuttaṃ , pāḷipotthakesu pana ‘‘ veramaṇin ’’ ti niggahitantameva byāsabhāvena dissati .
Gahaṭṭhavasena cetaṃ vuttaṃ .
Sāmaṇerānaṃ pana yathā tathā vā samādāne ekasmiṃ bhinne sabbānipi bhinnāni honti pārājikāpattito .
Iti ekajjhaṃ , paccekañca samādāne viseso idha vutto , khuddakāgamaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ ekajjhaṃ samādiyato ekāyeva virati ekāva
V2.283 cetanā hoti , kiccavasena panetāsaṃ pañcavidhattaṃ viññāyati .Paccekaṃ samādiyato pana pañceva viratiyo , pañca ca cetanā hontī ’’ ti ( khu . pā . aṭṭha . ekatānānatādivinicchaya ) ayaṃ viseso vutto .
Bhedepi ‘‘ yathā tathā vā samādiyantu , sāmaṇerānaṃ ekasmiṃ bhinne sabbānipi bhinnāni honti .
Pārājikaṭṭhāniyāni hi tāni tesaṃ .
Yaṃ tu vītikkantaṃ hoti , teneva kammabaddho .
Gahaṭṭhānaṃ pana ekasmiṃ bhinne ekameva bhinnaṃ hoti , yato tesaṃ taṃsamādāneneva puna pañcaṅgikattaṃ sīlassa sampajjatī ’’ ti vuttaṃ .
Yathāvuttopi dīghabhāṇakānaṃ vādo aparevādo nāma tattha kato .
Setughātaviratiyā pana bhedo nāma natthi paṭipakkhasamucchindanena akuppasabhāvattā .
Tadevatthaṃ dassentena ‘‘ bhavantarepī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ‘‘ bhavantarepī ’’ ti iminā attano ariyabhāvaṃ ajānantopīti atthaṃ viññāpeti .
Jīvitahetupi , pageva aññahetu .
‘‘ Neva pāṇaṃ hanati , na suraṃ pivatī ’’ ti idaṃ majjhepeyyālaniddiṭṭhaṃ , migapadavaḷañjananayena vā vuttaṃ
M2.324 .Suran ti ca nidassanamattaṃ .
Sabbampi hi surāmerayamajjapamādaṭṭhānānuyogaṃ na karoti .
‘‘ Majjanti tadeva ubhayaṃ , yaṃ vā panaññampi surāsavavinimuttaṃ madanīyan ’’ ti ( saṃ . ni . aṭṭha .3.5.1134) saṃyuttamahāvaggaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Khuddakapāṭhaṭṭhakathāyañca ‘‘ tadubhayameva madanīyaṭṭhena majjaṃ , yaṃ vā panaññampi kiñci atthi madanīyaṃ , yena pītena matto hoti pamatto , idaṃ vuccati majjan ’’ ti ( khu . pā . aṭṭha . purimapañcasikkhāpadavaṇṇanā )‘‘ sace pissā ’’ tiādinā tattheva visesadassanaṃ , ajānantassapi khīrameva mukhaṃ pavisati , na surā , pageva jānantassa .
Koñcasakuṇānan ti kuntasakuṇānaṃ .
Sacepi mukhe khīramissake udake pakkhipantīti yojetabbaṃ .
‘‘ Na cettha upamopameyyānaṃ sambaddhatā siyā koñcasakuṇānaṃ yonisiddhattā ’’ ti koci vadeyyāti āha ‘‘ idan ’’ tiādi .
Yonisiddhan ti manussatiracchānānaṃ uddhaṃ tiriyameva dīghatā viya , bakānaṃ meghasaddena , kukkuṭīnaṃ vātena gabbhaggahaṇaṃ viya ca jātisiddhaṃ , iti koci vadeyya ceti attho .
‘‘ Cevā ’’ tipi pāṭhaṃ vatvā samuccayatthamicchanti keci .
Dhammatāsiddhan ti bodhisatte kucchigate bodhisattamātu sīlaṃ viya , vijāte tassā divaṅgamanaṃ viya ca sabhāvena siddhaṃ , maggadhammatāya vā ariyamaggānubhāvena siddhanti veditabbanti vissajjeyyāti attho .
Diṭṭhijukaraṇaṃ nāma bhāriyaṃ dukkaraṃ , tasmā saraṇagamanaṃ sikkhāpadasamādānato mahaṭṭhatarameva , na appaṭṭhataranti adhippāyo .
Etan ti sikkhāpadaṃ .
Yathā vā tathā vā gaṇhantassāpīti ādaraṃ gāravamakatvā samādiyantassāpi .
Sādhukaṃ gaṇhantassāpīti sakkaccaṃ sīlāni
V2.284 samādiyantassāpi appaṭṭhatarameva , appasamārambhatarañca , na diguṇaṃ ussāho karaṇīyoti vuttaṃ hoti .Sīlaṃ idha abhayadānatāya dānaṃ , anavasesaṃ vā sattanikāyaṃ dayati rakkhatīti dānaṃ .
Ayamettha aṭṭhakathāmuttakanayo – saraṇaṃ upagatena kāyavācācittehi sakkaccaṃ vatthuttayapūjā kātabbā , tattha ca saṃkileso sādhukaṃ pariharitabbo , sikkhāpadāni pana samādānamattaṃ , sampattavatthuto viramaṇamattañcāti saraṇagamanato sīlassa appaṭṭhataratā , appasamārambhataratā ca veditabbā .
Sabbesaṃ sattānaṃ jīvitadānādinā daṇḍanidhānato , sakalalokiyalokuttara guṇādhiṭṭhānato cassa mahapphalataratā , mahānisaṃsataratā ca daṭṭhabbāti .
Tamatthaṃ
M2.325 pāḷiyā sādhento ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādimāha .Tattha ‘‘ aggānī ’’ ti ñātattā aggaññāni .
Cirarattatāya ñātattā rattaññāni .
‘‘ Ariyānaṃ sādhūnaṃ vaṃsānī ’’ ti ñātattā vaṃsaññāni .
Purimakānaṃ ādipurisānaṃ etānīti porāṇāni .
Sabbaso kenacipi pakārena sādhūhi na kiṇṇāni na chaḍḍitānīti asaṃkiṇṇāni .
Ayañca nayo nesaṃ yathā atīte , evaṃ etarahi , anāgate cāti āha ‘‘ asaṃkiṇṇapubbānī ’’ tiādi .
Atīte hi kāle asaṃkiṇṇabhāvassa ‘‘ asaṃkiṇṇapubbānī ’’ ti nidassanaṃ , paccuppanne ‘‘ na saṅkiyantī ’’ ti , anāgate ‘‘ na saṅkiyissantī ’’ ti .
Atoyeva appaṭikuṭṭhāni na paṭikkhittāni .
Na hi kadācipi viññū samaṇabrāhmaṇā hiṃsādipāpadhammaṃ anujānanti .
Aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ detīti sabbesu bhūtesu nihitadaṇḍattā sakalassapi sattanikāyassa bhayābhāvaṃ deti .
Na hi ariyasāvakato kassaci bhayaṃ hoti .
Averan ti verābhāvaṃ .
Abyāpajjhan ti niddukkhataṃ .
‘‘ Aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ datvā ’’ tiādi ānisaṃsadassanaṃ , hetumpi cettha tvā -saddo yathā ‘‘ mātaraṃ saritvā rodatī ’’ ti .
Yaṃ kiñci cajanalakkhaṇaṃ , sabbaṃ taṃ yaññoti āha ‘‘ idañca panā ’’ tiādi .
Na nu ca pañcasīlaṃ sabbakālikaṃ .
Abuddhuppādakālepi hi viññū taṃ samādiyanti , na ca ekantato vimuttāyatanaṃ bāhirakānampi samādinnattā .
Saraṇagamanaṃ pana buddhuppādahetukaṃ , ekantato ca vimuttāyatanaṃ , kathaṃ tattha saraṇagamanato pañcasīlassa mahapphalatāti āha ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi .
Jeṭṭhakan ti mahapphalabhāvena uttamaṃ .
‘‘ Saraṇagamaneyeva patiṭṭhāyā ’’ ti iminā tassa sīlassa saraṇagamanena abhisaṅkhatattā tato mahapphalataṃ , tathā anabhisaṅkhatassa ca sīlassa appaphalataṃ dasseti .
353. Īdisamevāti evaṃ saṃkilesapaṭipakkhameva hutvā .
Nanu ca paṭhamajjhānādiyaññāyeva
V2.285 desetabbā , kasmā buddhuppādato paṭṭhāya desanamārabhatīti anuyogaṃ pariharituṃ ‘‘ tividha … pe … dassetukāmo ’’ ti vuttaṃ .Tividhasīlapāripūriyaṃ ṭhitassa hi nesaṃ yaññānaṃ appaṭṭhataratā , mahapphalataratā ca hoti , tasmā taṃ dassetukāmattā buddhuppādato paṭṭhāya desanaṃ ārabhatīti vuttaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .
Heṭṭhā
M2.326 vuttehi guṇehīti ettha ‘‘ so taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhatī ’’ tiādinā ( dī . ni .1.191) heṭṭhā vuttā saraṇagamanaṃ , sīlasampadā , indriyesu guttadvāratāti evamādayo guṇā veditabbā .Paṭhamaṃ jhānaṃ nibbattento na kilamatīti yojanā .
Tānīti paṭhamajjhānādīni .
‘‘ Paṭhamaṃ jhānan ’’ tiādinā pāḷiyaṃ paṇītānameva jhānānaṃ ukkaṭṭhaniddeso katoti mantavā ‘‘ ekaṃ kappaṃ , aṭṭha kappe ’’ tiādi vuttaṃ , mahākappavasena cettha attho .
Hīnaṃ pana paṭhamaṃ jhānaṃ asaṅkhyeyyakappassa tatiyabhāgaṃ āyuṃ deti .
Majjhimaṃ upaḍḍhakappaṃ .
Hīnaṃ dutiyaṃ jhānaṃ dve kappāni , majjhimaṃ cattārītiādinā attho netabbo .
Apica yasmā paṇītāniyevettha jhānāni adhippetāni mahapphalatarabhāvadassanaparattā desanāya , tasmā ‘‘ paṭhamaṃ jhānaṃ ekaṃ kappan ’’ tiādinā paṇītāneva jhānāni niddiṭṭhānīti daṭṭhabbaṃ .
Tadevāti catutthajjhānameva .
Catukkanayena hi desanā āgatā .
Yadi evaṃ kathaṃ āruppatāti āha ‘‘ ākāsānañcāyatanādisamāpattivasena bhāvitan ’’ ti , tathā bhāvitattā catutthajjhānameva āruppaṃ hutvā vīsatikappasahassādīni āyuṃ detīti adhippāyo .
Ayaṃ ācariyassa mati .
Atha vā tadevāti āruppasaṅkhātaṃ catutthajjhānameva , taṃ pana kasmā vīsatikappasahassādīni āyuṃ detīti vuttaṃ ‘‘ ākāsānañcāyatanādisamāpattivasena bhāvitan ’’ ti , tathā bhāvitattā evaṃ detīti adhippāyo .
Aparo nayo ‘‘ tadevā ’’ ti vutte rūpāvacaracatutthajjhānamevāti attho āpajjeyyāti taṃ nivattetuṃ ‘‘ ākāsānañcāyatanādisamāpattivasena bhāvitan ’’ ti āha , tathā bhāvitaṃ aṅgasamatāya catutthajjhānasaṅkhātaṃ āruppajjhānamevādhippetanti vuttaṃ hoti .
Sammadeva niccasaññādipaṭipakkhavidhamanavasena pavattamānā pubbabhāgiye eva bodhipakkhiyadhamme samānentī vipassanā vipassakapuggalassa anappakaṃ pītisomanassaṃ samāvahatīti vuttaṃ ‘‘ vipassanāsukhasadisassa pana sukhassa abhāvā mahapphalan ’’ ti .
Yathāha dhammarājā dhammapade –
‘‘ Yato
V2.286 yato sammasati , khandhānaṃ udayabbayaṃ ;Labhatī pītipāmojjaṃ , amataṃ taṃ vijānatan ’’ ti .( dha . pa .374);
Yasmā
M2.327 panāyaṃ desanā iminā anukkamena imāni ñāṇāni nibbattentassa vasena pavattitā , tasmā ‘‘ vipassanāñāṇe patiṭṭhāyā ’’ tiādinā heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ uparimassa uparimassa patiṭṭhābhūtaṃ katvā vuttaṃ .Samānarūpanimmānaṃ nāma manomayiddhiyā aññehi asādhāraṇakiccanti āha ‘‘ attano … pe … mahapphalā ’’ ti .
Hatthiassādivividharūpakaraṇaṃ vikubbanaṃ , tassa dassanasamatthatāya .
Icchiticchitaṭṭhānaṃ nāma purimajātīsu icchiticchito khandhapadeso .
Arahattamaggeneva maggasukhaṃ niṭṭhitanti vuttaṃ ‘‘ ati … pe … mahapphalan ’’ ti .
Samāpentoti pariyosāpento .