Saññāattakathāvaṇṇanā
417.‘‘ Gāmasūkaro ’’ ti iminā vanasūkaramapaneti .
Evañhi upamāvacanaṃ sūpapannaṃ hotīti .
Desanāya saṇhabhāvena sārambhamakkhaissādimalavisodhanato sutamayañāṇaṃ nhāpitaṃ viya , sukhumabhāvena anuvilittaṃ viya , tilakkhaṇabbhāhatatāya kuṇḍalādyālaṅkāravibhūsitaṃ viya ca hoti .
Tadanupavisato ñāṇassa , tathābhāvā taṃsamaṅgino ca puggalassa tathābhāvāpatti , nirodhakathāya nivedanañcassa sirisayane pavesanasadisanti āha ‘‘ saṇhasukhuma … pe … ārāpitopī ’’ ti .
Tatthāti tissaṃ nirodhakathāyaṃ .
Mandabuddhitāya sukhaṃ na vindanto alabhanto , ajānanto vā .
Malavidūsitatāya gūthaṭṭhānasadisaṃ .
Attano laddhin ti attadiṭṭhiṃ .
Anumatiṃ gahetvāti anuññaṃ gahetvā ‘‘ ediso me attā ’’ ti anujānāpetvā , attano laddhiyaṃ patiṭṭhāpetvāti vuttaṃ hoti .
Pāḷiyaṃ
M2.386 kaṃ panāti oḷāriko , manomayo , arūpīti tiṇṇaṃ attavādānaṃ vasena tividhesu attānesu kataraṃ attānaṃ paccesīti attho .‘‘ Desanāya sukusalo ’’ ti iminā ‘‘ avassaṃ me bhagavā laddhiṃ viddhaṃsessatī ’’ ti tassa manasikāraṃ dasseti .
Pariharantoti viddhaṃsanato apanento , arūpī attāti attano laddhiṃ nigūhantoti adhippāyo .
Pāḷiyaṃ ‘‘ oḷārikaṃ kho ’’ tiādimhi paribbājakavacane ayamadhippāyo – yasmā catusantatirūpappabandhaṃ ekattavasena gahetvā rūpībhāvato ‘‘ oḷāriko attā ’’ ti pacceti attavādī , annapānopaṭṭhānatañcassa parikappetvā ‘‘ sassato ’’ ti maññati , rūpībhāvato eva ca saññāya aññattaṃ ñāyāgatameva , yaṃ vedavādino ‘‘ annamayo , pānamayo ’’ ti ca dvidhā voharanti , tasmā paribbājako taṃ attavādimataṃ attānaṃ sandhāya ‘‘ oḷārikaṃ kho ’’ tiādimāhāti .
‘‘ Oḷāriko ca hi te poṭṭhapāda attā abhavissā ’’ tiādimhi bhagavato vacane cāyamadhippāyo – yadi attā rūpī bhaveyya , evaṃ sati rūpaṃ attā siyā , na ca saññī saññāya arūpabhāvato , rūpadhammānañca asañjānanasabhāvattā .
Rūpī ca samāno yadi tava matena nicco , saññā ca aparāparaṃ pavattanato tattha tattha bhijjatīti bhedasabbhāvato aniccā
V2.340 , evampi ‘‘ aññā saññā , añño attā ’’ ti saññāya abhāvato acetanova attā hoti , tasmā esa attā na kammassa kārako , na ca phalassa upabhuñjanakoti āpannamevāti imaṃ dosaṃ dassento bhagavā ‘‘ oḷāriko cā ’’ tiādimāhāti .Tatthāti ‘‘ rūpī attā ’’ ti vāde .
Paccāgacchatoti sesakiriyāpekkhāya kammattheyeva upayogavacanaṃ , paccāgacchatoti ca paccāgacchantassa , jānantassa , paṭicca vādena pavattassāti vā attho .
‘‘ Aññā ca saññā uppajjati , aññā ca saññā nirujjhantī ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu uppādapubbako nirodho , na ca uppannaṃ anirujjhanakaṃ nāma atthīti codanaṃ sodhetuṃ ‘‘ catunnaṃ khandhānan ’’ tiādi vuttaṃ .
Satipi nesaṃ ekālambaṇavatthukabhāve uppādanirodhādhikārattā ekuppādanirodhabhāvova vutto .
Aparāparan ti poṅkhānupoṅkha .
418-420.
Pāḷiyaṃ manomayan ti jhānamanaso vasena manomayaṃ .
Yo hi bāhirapaccayanirapekkho , so manasāva nibbattoti manomayo .
Rūpaloke nibbattasarīraṃ sandhāya vadati .
Yaṃ vedavādino ‘‘ ānandamayo
M2.387 , viññāṇamayo ’’ ti ca dvidhā voharanti .Tatrāpīti ‘‘ manomayo attā ’’ ti vādepi .
Dose dinneti ‘‘ aññāva saññā bhavissatī ’’ tiādinā dose dinne attano laddhiṃyeva vadanto ‘‘ arūpiṃ kho ’’ tiādimāhāti sambandho .
Idhāpi purimavāde vuttanayena ‘‘ yadi attā manomayo sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo bhaveyya , evaṃ sati rūpaṃ attā siyā , na ca saññī saññāya arūpabhāvato ’’ tiādi sabbaṃ dosadassanaṃ veditabbaṃ .
Tamatthañhi dassento bhagavā ‘‘ manomayo ca hi te poṭṭhapādā ’’ tiādimavoca .
Kasmā panāyaṃ paribbājako paṭhamaṃ oḷārikaṃ attānaṃ paṭijānitvā taṃ laddhiṃ vissajjetvā puna manomayaṃ attānaṃ paṭijānāti ?
Tampi vissajjitvā puna arūpiṃ attānaṃ paṭijānātīti ?
Kāmañcettha kāraṇaṃ ‘‘ tato so arūpī attāti evaṃladdhiko samānopi … pe … ādimāhā ’’ ti heṭṭhā vuttameva , tathāpi ime titthiyā nāma anavaṭṭhitacittā thusarāsimhi nikhātakhāṇuko viya cañcalāti kāraṇantarampi dassetuṃ ‘‘ yathā nāmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Saññā nappatiṭṭhātīti ārammaṇe sañjānanavasena saññā na patiṭṭhāti , ārammaṇe saññaṃ na karotīti vuttaṃ hoti .
Saññāpatiṭṭhānakāleti etthāpi ayaṃ nayo .
Tatrāpīti ‘‘ arūpī attā ’’ ti vādepi .
Saññāyāti pakatisaññāya , evaṃ bhadantadhammapālattherena ( dī . ni . ṭī .1.418-420) vuttaṃ .
Aññasmiṃ titthāyatane uppādanirodhanti hi sambandho .
Tena vedikānaṃ matena nānakkhaṇe uppannāya nānārammaṇāya saññāya uppādanirodhamicchatīti dasseti .
Keci pana ‘‘ ācariyasaññāyā ’’ ti paṭhanti , tadayuttaṃ
V2.341 atthassa viruddhattā , therena ca anuddhaṭattā .Aparāparaṃ pavattāya saññāya uppādavayadassanato uppādanirodhaṃ icchati .
Tathāpi ‘‘ saññā saññā ’’ ti pavattasamaññaṃ ‘‘ attā ’’ ti gahetvā tassa avicchedaṃ parikappento sassataṃ maññati .
Tenāha ‘‘ attānaṃ pana sassataṃ maññatī ’’ ti .
Tasmāti aparāparaṃ pavattasaññāya nāmamattena sassataṃ maññanato .
Saññāya uppādanirodhamatte aṭṭhatvā taduttari sassataggāhassa gahaṇato dosaṃ dassetīti adhippāyo .
Tathevāti yathā ‘‘ rūpī attā , manomayo attā ’’ ti ca vādadvaye attano asaññatā , evañcassa ‘‘ acetanatā ’’ tiādidosappasaṅgo dunnivāro
M2.388 , tatheva imasmiṃ vādepīti attho .Micchādassanenāti attadiṭṭhisaṅkhātena micchābhinivesena .
Abhibhūtattāti anādikālabhāvitabhāvena ajjhotthaṭattā , nivāritañāṇacārattāti vuttaṃ hoti .
Yena santatighanena , samūhaghanena ca vañcito bālo pabandhavasena pavattamānaṃ dhammasamūhaṃ micchāgāhavasena ‘‘ attā ’’ ti ca ‘‘ nicco ’’ ti ca abhinivissa voharati , taṃ ekattasaññitaṃ santatighanaṃ , samūhaghanañca vinibhujja yāthāvato jānanaṃ ghanavinibbhogo , so ca sabbena sabbaṃ titthiyānaṃ natthi .
Tasmā ayampi paribbājako tādisassa ñāṇaparipākassa abhāvato vuccamānampi nānattaṃ nāññāsīti āha ‘‘ taṃ nānattaṃ ajānanto ’’ ti .
Saññā nāmāyaṃ nānārammaṇā nānākkhaṇe uppajjati , veti cāti vedikānaṃ mataṃ .
Saññāya uppādanirodhaṃ passantopi saññāmayaṃ saññābhūtaṃ attānaṃ parikappetvā yathāvuttaghanavinibbhogābhāvato niccameva katvā diṭṭhimaññanāya maññati .
Tathābhūtassa ca tassa saṇhasukhumaparamagambhīradhammatā na ñāyatevāti idaṃ kāraṇaṃ passantena bhagavatā ‘‘ dujjānaṃ kho ’’ tiādi vuttanti dassento ‘‘ athassa bhagavā ’’ tiādimāha .
Diṭṭhi ādīsu ‘‘ evametan ’’ ti dassanaṃ abhinivisanaṃ diṭṭhi .
Tassā eva pubbabhāgabhūtaṃ ‘‘ evametan ’’ ti nijjhānavasena khamanaṃ khanti .
Tathā rocanaṃ ruci .
‘‘ Aññathāyevā ’’ tiādi tesaṃ diṭṭhiādīnaṃ vibhajja dassanaṃ .
Tattha aññathāyevāti yathā ariyavinaye antadvayaṃ anupagamma majjhimapaṭipadāvasena dassanaṃ hoti , tato aññathāyeva .
Aññadevāti yaṃ paramatthato vijjati khandhāyatanādi , tassa cāpi aniccatādi , tato aññadeva paramatthato avijjamānaṃ attasassatādikaṃ tayā khamate ceva ruccate cāti attho .
Ābhuso yuñjanaṃ āyogo .
Tena vuttaṃ ‘‘ yuttapayuttatā ’’ ti .
Paṭipattiyāti paramattacintanādiparibbājakapaṭipattiyā .
Ācariyassa bhāvo ācariyakaṃ , yathā tathā ovādānusāsanaṃ , tadassatthīti ācariyako yathā ‘‘ saddho ’’ ti āha ‘‘ aññatthā ’’ tiādi .
Aññasmiṃ titthāyatane tava ācariyabhāvo atthīti yojanā .
‘‘ Tenā ’’ tiādi saha yojanāya yathāvākyaṃ dassanaṃ .
‘‘ Ayaṃ paramattho , ayaṃ sammutī ’’ ti imassa
V2.342 vibhāgassa dubbibhāgattā dujjānaṃ etaṃ nānattaṃ .‘‘ Yajjetaṃ dujjānaṃ tāva tiṭṭhatu , aññaṃ panatthaṃ bhagavantaṃ pucchāmī ’’ ti cintetvā tathā paṭipannataṃ dassetuṃ ‘‘ atha paribbājako ’’ tiādi
M2.389 vuttaṃ .Añño vā saññātoti saññāsabhāvato aññasabhāvo vā attā hotūti attho .
Adhunā pana ‘‘ aññā vā saññā ’’ ti pāṭho dissati .
Assāti attano .
Lokīyati dissati , patiṭṭhahati vā ettha puññapāpaṃ , tabbipāko cāti loko , attā .
So hissa kārako , vedako cāti icchito .
Diṭṭhigatan ti ‘‘ sassato attā ca loko cā ’’ tiādi ( dī . ni .1.31; udā .55) nayapavattaṃ diṭṭhigataṃ .
Na hesa diṭṭhābhiniveso diṭṭhadhammikādiatthanissito tadasaṃvattanato .
Yo hi taṃ saṃvattanako , so ‘‘ taṃ nissito ’’ ti vattabbataṃ labheyya yathā taṃ puññañāṇasambhāro .
Eteneva nayena na dhammanissitatāpi saṃvaṇṇetabbā .
Brahmacariyassa ādi ādibrahmacariyaṃ , tadeva ādibrahmacariyakaṃ yathā ‘‘ vinayo eva venayiko ’’ ti ( pārā . aṭṭha .8).
Tenāha ‘‘ sikkhattayasaṅkhātassā ’’ tiādi .
Sabbampi vākyaṃ antogadhāvadhāraṇaṃ tassa avadhāraṇaphalattāti vuttaṃ ‘‘ ādimattan ’’ ti .
Tadidha adhisīlasikkhāva .
Sā hi sikkhattayasaṅgahite sāsanabrahmacariye ādibhūtā , na aññattha viya ājīvaṭṭhamakādi ādibrahmacariyakanti dasseti ‘‘ adhisīlasikkhāmattan ’’ ti iminā .
Nibbindanatthāyāti ukkaṇṭhitabhāvāya .
‘‘ Abhijānanāyāti ñātapariññāvasena abhijānanatthāya .
Sambujjhanatthāyāti tīraṇapahānapariññāvasena sambodhanatthāyā ’’ ti vadanti .
Apica abhijānanāyāti abhiññāpaññāvasena jānanāya .
Taṃ pana vaṭṭassa paccakkhakaraṇameva hotīti āha ‘‘ paccakkhakiriyāyā ’’ ti .
Sambujjhanatthāyāti pariññābhisamayavasena paṭivedhatthāya .
Diṭṭhābhinivesassa saṃsāravaṭṭe nibbidāvirāganirodhupasamāsaṃvattanaṃ vaṭṭantogadhattā , tassa vaṭṭasambandhanato ca .
Tathā abhiññāsambodhanibbānāsaṃvattanañca daṭṭhabbaṃ .
Kāmaṃ taṇhāpi dukkhasabhāvā eva , tassā pana samudayabhāvena visuṃ gahitattā ‘‘ taṇhaṃ ṭhapetvā ’’ ti vuttaṃ .
Pabhāvanatoti uppādanato .
Dukkhaṃ pabhāventīpi taṇhā avijjādipaccayantarasahitā eva pabhāveti , na kevalāti āha ‘‘ sappaccayā ’’ ti .
Appavattīti appavattinimittaṃ .
Na pavattanti ettha dukkhasamudayā , etasmiṃ vā adhigateti hi appavatti .
Dukkhanirodhaṃ nibbānaṃ gacchati , tadatthañca sā paṭipajjitabbāti dukkhanirodhagāminipaṭipadā .
Maggapātubhāvoti
M2.390 maggasamuppādo .Phalasacchikiriyāti phalassādhigamavasena paccakkhakaraṇaṃ .
Taṃ ākāran ti taṃ tuṇhībhāvasaṅkhātaṃ gamanaliṅga ārocento viya , na pana abhimukhaṃ āroceti .
421. Samantato
V2.343 niggaṇhanavasena todanaṃ vijjhanaṃ sannitodakaṃ .Manogaṇādīnaṃ visesanassa napuṃsakaliṅgena niddiṭṭhattā ‘‘ vācāya sannitodakenā ’’ ti vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ vacanapatodakenā ’’ ti .
Atha vā ‘‘ vācāyā ’’ ti idaṃ ‘‘ sannitodakenā ’’ ti ettha karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Vacanapatodakenā ’’ ti hi vacanena patodakenāti attho ,‘‘ vācāyā ’’ ti vā sambandhe sāmivacanaṃ .
Vācāya sannitodanakiriyāya sajjhabbharitamakaṃsūti yojetabbaṃ .
‘‘ Sajjhabbharitan ’’ ti etassa ‘‘ saṃ adhi abhi aribhan ’’ ti padacchedo , samantato bhusaṃ aritanti attho , satamattehi tuttakehi viya vividhehi paribbājakavācātodanehi tudiṃ sūti vuttaṃ hoti .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ upari vijjhiṃsū ’’ ti .
Sabhāvato vijjamānan ti paramatthasabhāvato upalabbhamānaṃ , na pakatiādi viya anupalabbhamānaṃ .
Tacchan ti saccaṃ .
Tathan ti aviparītaṃ .
Atthato vevacanameva taṃ padattayaṃ .
Navalokuttaradhammesūti visaye bhummaṃ , te dhamme visayaṃ katvā .
Ṭhitasabhāvan ti avaṭṭhitasabhāvaṃ , taduppādakanti attho .
Lokuttaradhammaniyāmaniyatan ti lokuttaradhammasampāpananiyāmena niyataṃ .
Idāni pana ‘‘ lokuttaradhammaniyāmatan ’’ ti pāṭho , so na porāṇo ācariyena anuddhaṭattā .
Kasmā panesā paṭipadā dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatāti āha ‘‘ buddhānañhī ’’ tiādi .
Sāti paṭipadā .
Edisāti ‘‘ dhammaṭṭhitatan ’’ tiādinā vuttappakārā .