Pubbakaisibhāvānuyogavaṇṇanā
283. Dīyateti datti , sā eva dattikan ti āha ‘‘ dinnakan ’’ ti .
Adātukāmampi dātukāmaṃ katvā sammukhā paramāvaṭṭeti sammūḷhaṃ karoti etāyāti sammukhāvaṭṭanī .
Tenāha ‘‘ na demīti vattuṃ na sakkotī ’’ ti .
Puna tassāti brāhmaṇassa .
Kāraṇānurūpaṃ rājūnaṃ puṇṇapattanti āha ‘‘ kasmā me
M2.272 dinno ’’ ti .Saṅkhapalitakuṭṭhan ti dhotasaṅkhamiva setakuṭṭhaṃ .
Setapokkhararajatato guṇasamānakāyattā evamāha .
Anugacchatīti paramanubandhati .
Yadi duvidhenapi kāraṇena rājā brāhmaṇassa sammukhābhāvaṃ na deti , atha kasmā tadupasaṅkamanaṃ na paṭikkhittanti āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .
‘‘ Khettavijjāyāti nītisatthe ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.283) ācariyena vuttaṃ .
Heṭṭhāpi brahmajālavaṇṇanāyaṃ evaṃ vuttaṃ ‘‘ khettavijjāti abbheyyamāsurakkharājasatthādinītisatthan ’’ ti .( Dī . ni . aṭṭha .1.21) dussa mettha tirokaraṇiyaṃ .
Tenāha ‘‘ sāṇipākārassa anto ṭhatvā ’’ ti .
Antasaddena pana tabbhāvena pade vaḍḍhiyamāne dussantaṃ yathā ‘‘ vananto ’’ ti .
‘‘ Payātan ti saddhaṃ , sassatikaṃ vā .
Tenāha abhiharitvā dinnan ’’ ti ācariyena vuttaṃ , tasmā matakabhattasaṅkhepena vā niccabhattasaṅkhepena vā abhiharitvā dinnaṃ bhikkhanti attho veditabbo .
‘‘ Ayaṃ panā ’’ tiādi atthāpattivacanaṃ .
Niṭṭhan ti nicchayaṃ .
Kasmā pana bhagavā brāhmaṇassa evarūpaṃ amanāpaṃ mammavacanaṃ avocāti codanaṃ
V2.236 kāraṇaṃ dassetvā sodhetuṃ ‘‘ idaṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .Rahassampi paṭicchannampi mammavacanaṃ pakāsesīti sambandho .
284. Rājāsanaṃ nāma hatthikkhandhapadesaṃ sandhāya ‘‘ hatthigīvāya vā nisinno ’’ ti pāḷiyaṃ vuttaṃ .
Rathūpatthareti rathassa upari attharitapadese .
Tenāha ‘‘ rathamhī ’’ tiādi .
Uggatuggatehīti uggatānamatisayena uggatehi .
Na hi vicchāsamāso lokikehi abhimatoti .
Rañño apaccaṃ rājañño , bahukattaṃ pati , ekasesanayena vā ‘‘ rājaññehī ’’ ti vuttaṃ .
Pākaṭamantanan ti pakāsabhūtaṃ mantanaṃ .
Tadevidhādhippetaṃ , na rahassamantanaṃ suddādīhipi suyyamānassa icchitattā .
Tena vuttaṃ ‘‘ atha āgaccheyya suddo vā suddadāso vā ’’ tiādi .
Tādisehiyevāti rañño ākārasadiseheva .
Tassatthassa sādhanasamatthaṃ vacanaṃ raññā bhaṇitaṃ yathā , tathā sopi tassatthassa sādhanasamatthameva bhaṇitaṃ vacanaṃ apinu bhaṇatīti yojetabbaṃ .
285.‘‘ Pavattāro ’’ ti etassa pāvacanabhāvena vattāroti saddato attho .
Yasmā pana te tathābhūtā mantānaṃ pavattakā nāma , tasmā
M2.273 adhippāyato atthaṃ dassetuṃ ‘‘ pavattayitāro ’’ ti vuttaṃ .Vadasaddena , hi tupaccayena ca ‘‘ vattāro ’’ ti padasiddhi , tathā vatusaddena ‘‘ pavattayitāro ’’ ti .
Idaṃ ācariyassa ( dī . ni . ṭī .1.285) ca ācariyasāriputtattherassa ca mataṃ .
Vatusaddeneva ‘‘ pavattāro ’’ ti padasiddhiṃ dassetītipi keci vadanti .
Padadvayassa tulyādhikaraṇattā ‘‘ mantamevā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Sudde bahi katvā raho bhāsitabbaṭṭhena mantā eva taṃ taṃ atthapaṭipattihetutāya padan ’’ ti hi tulyādhikaraṇaṃ hoti , anupanītāsādhāraṇatāya rahassabhāvena vattabbāya mantanakiriyāya padamadhigamupāyantipi mantapadan ti aṭṭhakathāmuttako nayo .
Gītan ti gāyanavasena sajjhāyitaṃ , gāyanampidha udattānudattādisarasampādanavaseneva adhippetanti vuttaṃ ‘‘ sarasampattivasenā ’’ ti .
Pāvacanabhāvena aññesaṃ vuttaṃ .
Tamaññesaṃ vādāpanavasena vācitaṃ .
Saṅgahetvā uparūpari saññūḷhāvasena samupabyūḷhaṃ .
Iruvedayajuvedasāmavedādivasena , tatthāpi paccekaṃ mantabrahmādivasena , ajjhāyānuvākādivasena ca rāsikataṃ .
Yathāvuttanayeneva piṇḍaṃ katvā ṭhapitaṃ .
Aññesaṃ vācitaṃ anuvācentīti aññesaṃ kammabhūtānaṃ tehi vācāpitaṃ mantapadaṃ etarahi brāhmaṇā aññesaṃ anuvācāpenti .
Tesan ti mantakattūnaṃ .
Dibbacakkhuparibhaṇḍaṃ yathākammūpagañāṇaṃ , paccakkhato dassanaṭṭhena dibbacakkhusadisañca pubbenivāsānussatiñāṇaṃ sandhāya ‘‘ dibbena cakkhunā ’’ ti vuttaṃ .
Ato dibbacakkhuparibhaṇḍena
V2.237 yathākammūpagañāṇena sattānaṃ kammassakatādīni ceva dibbacakkhusadisena pubbenivāsānussatiñāṇena atītakappe brāhmaṇānaṃ mantajjhenavidhiñca oloketvāti attho gahetabbo .Rūpameva hi paccuppannaṃ dibbacakkhussa ārammaṇanti tamidha aṭṭhānagataṃ hoti .
Pāvacanena saha saṃsanditvāti yaṃ kassapasammāsambuddhena vuttaṃ vaṭṭasannissitaṃ vacanaṃ , tena saha saṃsanditvā aviruddhaṃ katvā .
Na hi tesaṃ vivaṭṭasannissito attho paccakkhato hoti .
Ganthiṃsūti pajjagajjabandhavasena sakkatabhāsāya bandhiṃsu .
Aparā pareti aṭṭhakādīhi aparā aññepi pare pacchimā okkākarājakālādīsu uppannā .
Pāṇātipātādīni pakkhipitvāti aṭṭhakādīhi ganthitamantapadesveva pāṇātipātādikilesasannissitapadānaṃ tattha tattha pakkhipanaṃ katvā .
Viruddhe akaṃsūti suttanipāte brāhmaṇadhammikasuttādīsu ( su . ni . brāhmaṇadhammikasutta ) āgatanayena saṃkilesikatthadīpanato
M2.274 paccanīkabhūte akaṃsu .Isīti nidassanamattaṃ .
‘‘ Isi vā isitthāya paṭipanno vā ’’ ti hi vattabbaṃ .
Kasmā panettha paṭiññāgahaṇavasena desanāsotapatitaṃ na karotīti āha ‘‘ idha bhagavā ’’ tiādi .
Idhāti ‘‘ tyāhaṃ mante adhīyāmi ,‘ sācariyako ’ ti tvaṃ maññasī ’’ ti vuttaṭṭhāne .
Paṭiññaṃ aggahetvāti yathā heṭṭhā paṭiññā gahitā , tathā ‘‘ taṃ kiṃ maññasi ambaṭṭha , tāvatā tvaṃ bhavissasi isi vā isitthāya vā paṭipanno sācariyakoti , no hidaṃ bho gotamā ’’ ti evaṃ idha paṭiññaṃ aggahetvā .
286. Nirāmagandhāti kilesāsucivasena vissagandharahitā .
Anitthigandhāti itthīnaṃ gandhamattassapi avisahanena itthigandharahitā .
Rajojalladharāti pakatirajasedādijalladharā .
Pākārapurisaguttīti pākārāvaraṇaṃ , purisāvaraṇañca .
Ettha pana ‘‘ nirāmagandhā ’’ ti etena tesaṃ dasannaṃ brāhmaṇānaṃ vikkhambhitakilesataṃ dasseti ,‘‘ anitthigandhā , brahmacārino ’’ ti ca etena ekavihāritaṃ ,‘‘ rajojalladharā ’’ ti etena maṇḍanavibhūsanābhāvaṃ ,‘‘ araññāyatane pabbatapādesu vasiṃsū ’’ ti etena manussūpacāraṃ pahāya vivittavāsaṃ ,‘‘ vanamūlaphalāhārā vasiṃsū ’’ ti etena sālimaṃsodanādipaṇītāhāra paṭikkhepaṃ ,‘‘ yadā ’’ tiādinā yānavāhanapaṭikkhepaṃ ,‘‘ sabbadisāsū ’’ tiādinā rakkhāvaraṇapaṭikkhepaṃ .
Evañca dassento micchāpaṭipadāpakkhikaṃ sācariyakassa ambaṭṭhassa vuttiṃ upādāya sammāpaṭipadāpakkhikāpi tesaṃ brāhmaṇānaṃ vutti ariyavinaye sammāpaṭipattiṃ upādāya micchāpaṭipadāyeva .
Kathañhi nāma te bhavissati sallekhapaṭipattiyuttatāti .
‘‘ Evaṃ su te ’’ tiādinā bhagavā ambaṭṭhaṃ santajjento niggaṇhātītipi vibhāveti .
Idañhi vakkhamānāya pāḷiyā piṇḍatthadassananti .
Dussapaṭṭikā dussapaṭṭaṃ .
Dussakalāpo dussaveṇī .
Veṭhakehīti veṭhakapaṭṭakehi , dussehi saṃveṭhetvā
V2.238 katanamitaphāsukāhīti vuttaṃ hoti .Kappetun ti kattarikāya chindituṃ .
Kappitavālehīti etthāpi eseva nayo .
‘‘ Na bhikkhave massu kappāpetabban ’’ tiādīsu ( cūḷava .275) viya hi kapu saddo chedane vattati .
Yuttaṭṭhānesūti gīvāsīsavāladhīsu .
Vālāti tesu ṭhānesu jāyamānā lomā .
Sahacaraṇavasena , ṭhānīnāmena vā ‘‘ kuttavālā ’’ ti
M2.275 vuttā .Keci pana ‘‘ vāḷayuttattā ’’ ti pāṭhaṃ kappetvā vāḷarūpayuttattāti atthaṃ vadanti , pāḷiyānapekkhanameva tesaṃ doso .
‘‘ Kuttavālehi vaḷavārathehī ’’ ti pāḷiyaṃ vuttaṃ .
Samantānagaran ti nagarassa samantato .
Pākārassa adhobhāge katasudhākammaṃ ṭhānaṃ nagarassa samīpe kattabbato , upakārakaraṇato ca ‘‘ upakārikā ’’ ti vuccati .
Nagarassa upakārikā etāsanti nagarūpakārikāyo , rājadhānīapekkhāya itthiliṅganiddeso .
Tenāha ‘‘ idha panā ’’ tiādi .
Matīti vicikicchāvasena anekaṃsikajānanā .
Upari desanāya avaḍḍhakāraṇaṃ dassento ‘‘ idaṃ bhagavā ’’ tiādimāha .
Pāḷiyaṃ so maṃ pañhenāti so jano maṃ pucchāvasena sodheyya .
Ahaṃ veyyākaraṇena sodhessāmīti ahampimaṃ vissajjanāvasena sodhessāmīti yathārahamadhikāravasena attho veditabbo .