Poṭṭhapādaparibbājakavatthuvaṇṇanā
406. Evaṃ
M2.368V2.324 mahāsīhanādasuttaṃ saṃvaṇṇetvā idāni poṭṭhapādasuttaṃ saṃvaṇṇento yathānupubbaṃ saṃvaṇṇanokāsassa pattabhāvaṃ vibhāvetuṃ , mahāsīhanādasuttassānantaraṃ saṅgītassa suttassa poṭṭhapādasuttabhāvaṃ vā pakāsetuṃ ‘‘ evaṃ me sutaṃ … pe … sāvatthiyanti poṭṭhapādasuttan ’’ ti āha .‘‘ Sāvatthiyan ’’ ti idaṃ samīpatthe bhummanti dassetuṃ ‘‘ sāvatthiṃ upanissāyā ’’ ti vuttaṃ , cīvarādipaccayapaṭibaddhatāya upanissayaṃ katvāti attho .
Jeto nāma rājakumāro , tena ropitattā saṃvaḍḍhitattā paripālitattā jetassa vanaṃ upavananti atthamāha ‘‘ jetassa kumārassa vane ’’ ti .
Sudatto nāma gahapati anāthānaṃ piṇḍassa dāyakattā anāthapiṇḍiko .
Tena jetassa hatthato aṭṭhārasahiraññakoṭisantharaṇena taṃ kiṇitvā aṭṭhārasahiraññakoṭīheva senāsanaṃ kārāpetvā aṭṭhārasahiraññakoṭīheva vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena so ārāmo buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyātito .
Tenāha ‘‘ anāthapiṇḍikena gahapatinā ārāmo kārito ’’ ti .
Pupphaphalapallavādiguṇasampattiyā , pāṇino nivāsaphāsutādinā vā visesena pabbajitā tato tato āgamma ramanti anukkaṇṭhitā hutvā nivasanti etthāti ārāmo .
Atha vā yathāvuttaguṇasampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantare ānetvā rametīti ārāmo .
Phoṭo yassa pādesu jātoti poṭṭhapādo .
Phoṭo poṭṭhoti hi pariyāyo .
Paribbājako duvidho channaparibbājako , acchannaparibbājako ca .
Tattha acchannaparibbājakopi acelako ājīvakoti duvidho .
Tesu acelako sabbena sabbaṃ naggo , ājīvako pana upari ekameva vatthaṃ upakacchakantare pavesetvā pariharati , heṭṭhā naggo .
Ayaṃ pana duvidhopesa na hotīti vuttaṃ ‘‘ channaparibbājako ’’ ti , vatthacchāyāchādanapabbajjūpagatattā channaparibbājakasaṅkhyaṃ gatoti attho
V2.325 .Brāhmaṇamahāsāloti mahāvibhavatāya mahāsārataṃ patto brāhmaṇo .
Gaṇācariyoti
M2.369 sāpekkhatāya samāso .Samayan ti sāmaññaniddeso , ekasesaniddeso vā , taṃ taṃ samayanti attho .
Pavadantīti pakārato vadanti , attanā attanā uggahitaniyāmena yathā tathā samayaṃ vadantīti attho .
Tārukkhoti tassa nāmaṃ .
Pabhuti saddena todeyyajāṇusoṇīsoṇadaṇḍakūṭadantādike saṅgaṇhāti , ādi saddena pana channaparibbājakādike .
Tinduko nāma kāḷakkhandharukkho .
Cīran ti panti .
Tindukā cīraṃ ettha santīti tindukacīro .
Tathā ekā sālā etthāti ekasālako .
Bhūtapubbagatiyā tamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘ yasmā ’’ tiādimāha .
Iti katvāti iminā kāraṇena .
‘‘ Tasmin ’’ tiādinā yathāpāṭhaṃ vibhatyantadassanaṃ .
Anekākārānavasesañeyyatthavibhāgato , aparāparuppattito ca bhagavato ñāṇaṃ loke patthaṭamiva hotīti vuttaṃ ‘‘ sabbaññutaññāṇaṃ pattharitvā ’’ ti , yato tassa ñāṇajālatā vuccati .
Veneyyānaṃ tadantogadhabhāvo heṭṭhā vuttova .
Veneyyasattapariggaṇhanatthaṃ samannāhāre kate paṭhamaṃ nesaṃ veneyyabhāveneva upaṭṭhānaṃ hoti , atha saraṇagamanādivasena kiccanipphatti vīmaṃsīyatīti āha ‘‘ kinnu kho bhavissatīti upaparikkhanto ’’ ti .
Nirodhan ti saññānirodhaṃ .
Nirodhā vuṭṭhānanti tato nirodhato vuṭṭhānaṃ saññuppattiṃ .
Sabbabuddhānaṃ ñāṇena saṃsanditvāti yathā te nirodhaṃ , nirodhato vuṭṭhānañca byākariṃsu , byākarissanti ca , tathā byākaraṇavasena saṃsanditvā .
Katipāhaccayenāti dvīhatīhaccayena .
Pāḷiyameva hi imamatthaṃ vakkhati .
Saraṇaṃ gamissatīti ‘‘ saraṇa ’’ miti gamissati .
‘‘ Hatthisāriputtoti hatthisārino putto ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.406) ācariyena vuttaṃ .
Adhunā pana ‘‘ citto hatthisāriputto ’’ tveva pāṭho dissati , citto nāma hatthācariyassa puttoti attho .
Surattadupaṭṭan ti rajanena sammā rattaṃ diguṇaṃ antaravāsakaṃ parivattanavasena nivāsetvā .
‘‘ Yugandharapabbataṃ parikkhipitvā ’’ ti idaṃ parikappavacanaṃ ‘‘ tādiso atthi ce , taṃ viyā ’’ ti .
Meghavaṇṇan ti rattameghavaṇṇaṃ , sañjhāpabhānurañjitameghasaṅkāsanti attho .
Paṭhamena cettha saṇṭhānasampattiṃ dasseti , dutiyena vaṇṇasampattiṃ .
Ekaṃsavaragatan ti vāmaṃsavarappavattaṃ .
Tathā hi suttanipātaṭṭhakathāyaṃ vaṅgīsasuttavaṇṇanāyaṃ vuttaṃ ‘‘ ekaṃsanti
M2.370 ca vāmaṃsaṃ pārupitvā ṭhitassetaṃ adhivacanaṃ .Yato yathā vāmaṃsaṃ pārupitvā ṭhitaṃ hoti , tathā cīvaraṃ katvāti evamassattho veditabbo ’’ ti [ su . ni . aṭṭha . nigrodhakappasutta ( vaṅgīsasutta ) vaṇṇanā ] tattha etan ti ‘‘ ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā ’’ ti vacanaṃ .
Yatoti yathāvuttavacanassa pārupitvā ṭhitasseva adhivacanattā
V2.326 evamassa attho veditabboti sambandho .Paccagghan ti ekaṃ katvā anadhiṭṭhitakāle pāṭekkaṃ mahagghaṃ , paccagghaṃ vā abhinavaṃ , abbhuṇhe taṅkhaṇe nibbattanti attho .
Purimañcettha atthavikappaṃ keci na icchati .
Tathā hi ācariyeneva udānaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘ paccaggheti abhinave , paccekaṃ mahagghatāya paccaggheti keci , taṃ na sundaraṃ .
Na hi buddhā bhagavanto mahagghaṃ paṭiggaṇhanti , paribhuñjanti cā ’’ ti , idhāpi tena pacchimoyeva atthavikappo gahito .
Abhinavatāya ‘‘ paccagghan ’’ ti ca idaṃ ādito tathā laddhavohārena , anaññaparibhogatāya ca vuttaṃ , tathā vā satthu adhiṭṭhānena taṃ pattaṃ sabbakālaṃ ‘‘ paccagghan ’’ tveva vuccati .
Selamayapattan ti muggavaṇṇasilāmayaṃ catumahārājadattiyaṃ pattaṃ .
Ayameva hi bhagavatā niccaparibhutto patto samacittasuttavaṇṇanā dīsupi ( a . ni . aṭṭha .2.2.37) tathā vuttattā .
407. Attano rucivasena ajjhāsayavasena , na parehi ussāhitoti adhippāyo .
‘‘ Atippagabhāvameva disvā ’’ ti ca idaṃ bhūtakathanaṃ na tāva bhikkhācaraṇavelā sampattāti dassanatthaṃ .
Bhagavā hi tadā kālasseva vihārato nikkhanto ‘‘ vāsanābhāgiyāya dhammadesanāya poṭṭhapādaṃ anuggaṇhissāmī ’’ ti .
Pāḷiyaṃ atippago khoti ettha ‘‘ pago ’’ ti idaṃ kaccāyanamatena pa-iccupasaggato o-kāraga-kārāgamane siddhaṃ .
Pa-saddoyeva pātoatthaṃ vadati .
Aññesaṃ pana saddavidūnaṃ matena pātopadamiva nepātikaṃ .
Teneva tattha tattha aṭṭhakathāsu ( dī . ni . aṭṭha .3.1) vuttaṃ ‘‘ atippago khoti ativiya pāto ’’ ti .
Apica paṭhamaṃ gacchati divasabhāvena pavattatīti pagoti nibbacanaṃ iminā dassitaṃ .
Duvidho khalusaddo viya hi pagoti saddo nāmanipātopasaggavasena tividho .
Evañhi idha ‘‘ atippagabhāvameva disvā ’’ ti vacanaṃ upapannaṃ hoti .
Yaṃnūnāti
M2.371 esa nipāto aññattha saṃsayaparidīpano , idha pana saṃsayapatirūpakaparidīpanova .Kasmā ‘‘ saṃsayaparidīpane ’’ ti vuttaṃ , nanu buddhānaṃ saṃsayo natthīti āha ‘‘ buddhānañcā ’’ tiādi .
Saṃsayo nāma natthi bodhimūle eva tassa samugghāṭitattā .
Parivitakkapubbabhāgoti adhippetakiccassa pubbabhāge pavattaparivitakko .
Esāti ‘‘ karissāma , na karissāmā ’’ tiādiko esa cittācāro sabbabuddhānaṃ labbhati sambhavati vicāraṇavaseneva pavattanato , na pana saṃsayavasena .
Tenāhāti yenesa sabbabuddhānaṃ labbhati , tena bhagavā evamāhāti imameva pāḷiṃ imassa atthassa sādhakaṃ karoti .
Ayaṃ aṭṭhakathāto aparo nayo – yaṃnūnāti parikappane nipāto .
‘‘ Upasaṅkameyyan ’’ ti kiriyāpadena vuccamānoyeva hi attho anena
V2.327 jotīyati .Tasmā ahaṃ yaṃnūna yadi pana upasaṅkameyyaṃ sādhu vatāti yojanā .
‘‘ Yadi panā ’’ ti idampi tena samānatthanti vuttaṃ ‘‘ yadi panāhanti attho ’’ ti .
408. Assāti paribbājakaparisāya .
Uddhaṃgamanavasenāti unnatabahulatāya uggantvā uggantvā pavattanavasena .
Disāsu patthaṭavasenāti vipulabhāvena bhūtaparamparāya sabbadisāsu pattharaṇavasena .
Ettha ca pāḷiyaṃ yathā unnatapāyo saddo unnādo , evaṃ vipulabhāvena uparūpari pavattopi unnādoyevāti tadubhayaṃ ekajjhaṃ katvā ‘‘ unnādiniyā ’’ ti vuttaṃ , puna tadubhayameva vibhāgaṃ katvā ‘‘ uccāsaddamahāsaddāyā ’’ ti .
Ato pāḷinayānurūpameva atthaṃ vivaratīti daṭṭhabbaṃ .
Idāni paribbājakaparisāya uccāsaddamahāsaddatākāraṇaṃ , tassa ca pavattiākāraṃ dassento ‘‘ tesañhī ’’ tiādimāha .
Bālātapeti abhinavuggatasūriyātape .
Kāmassādo nāma kāmaguṇassādo .
Bhavassādo nāma kāmarāgādisahagato bhavesu assādo .
Sūriyuggamane khajjopanamiva nippabhataṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ khajjopanakūpamā jātā ’’ ti .
Lābhasakkāropi no parihīnoti attho bāverujātakena ( jā .1.4.154) dīpetabbo .
Parisadosoti parisāya pavattadoso .
409. Saṇṭhapesīti saññamanavasena sammadeva ṭhapesi .
Saṇṭhapanañcettha tiracchānakathāya aññamaññasmiṃ agāravassa cajāpanavasena ācārasikkhāpanaṃ
M2.372 , yathāvuttadosassa nigūhanañca hotīti āha ‘‘ sikkhāpesī ’’ tiādi .Nan ti parisaṃ .
Appasaddan ti nissaddaṃ uccāsaddamahāsaddābhāvaṃ .
‘‘ Eko nisīdatī ’’ tiādi atthāpattidassanaṃ .
Vuddhin ti lābhaguṇavuddhiṃ .
Patthayamānoti patthayanahetu .
Mānante hi lakkhaṇe , hetumhi ca icchanti saddavidū .
Idāni tamatthaṃ vitthāretuṃ ‘‘ paribbājakā kirā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Aparaddhan ti aparajjhitaṃ .
Nappamajjantīti pamādaṃ na āpajjanti , na agāravaṃ karontīti vuttaṃ hoti .
410. No āgate ānandoti amhākaṃ bhagavati āgate ānando pīti hoti .
‘‘ Cirassaṃ kho bhante bhagavā imaṃ pariyāyamakāsī ’’ ti vacanaṃ pubbepi tattha āgatapubbattā vuttavacanamiva hotīti codanaṃ samuṭṭhāpetvā pariharanto ‘‘ kasmā āhā ’’ tiādimāha .
Piyasamudācārāti piyālāpā .
Tasmāti tathā piyasamudācārassa pavattanato .
Na kevalaṃ ayameva , atha kho aññepi pabbajitā yebhuyyena bhagavato apacitiṃ karontevāti tadaññesampi bāhullakammena tadatthaṃ sādhetuṃ ‘‘ bhagavantañhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ uccākulīnatāyā ’’ ti
V2.328 , mahāsammatarājato paṭṭhāya asambhinnakhattiyakulatāyāti attho .Tathā hi soṇadaṇḍena vuttaṃ ‘‘ samaṇo khalu bho gotamo uccākulā pabbajito asambhinnakhattiyakulā ’’ ti ,( dī . ni .1.304) tena sāsane appasannānampi kulagāravena bhagavati apacitiṃ dasseti .
Etasmiṃ antare kā nāma kathāti yathāvuttaparicchedabbhantare kīdisā nāma kathā .
Vippakatāti āraddhā hutvā apariyositā .
‘‘ Kā kathā vippakatā ’’ ti pana vadanto atthato tassā pariyosāpanaṃ paṭijānāti nāma .
Kā kathāti ca avisesacodanā , tasmā yassā tassā sabbassāpi kathāya pariyosāpanaṃ paṭiññātaṃ hoti , tañca paṭijānanaṃ padesaññuno avisaṃyanti āha ‘‘ yāva … pe … sabbaññupavāraṇaṃ pavāresī ’’ ti .
Esāti paribbājakaparisāya kathitā rājakathādikā .
Nissārāti niratthakabhāvena sārarahitā .