Oṭṭhaddhalicchavivatthuvaṇṇanā
361. Addhoṭṭhatāyāti upaḍḍhoṭṭhatāya .
Tassa kira uttaroṭṭhassa appakatāya tiriyaṃ phāletvā addhamapanītaṃ viya khāyati cattāro dante , dve ca dāṭhā na chādeti , tena naṃ ‘‘ oṭṭhaddho ’’ ti voharati .
Keci pana ‘‘ adho-saddena pāṭhaṃ parikappetvā heṭṭhā oṭṭhassa olambakatāya ‘‘ oṭṭhādho ’’ ti atthaṃ vadanti , tadayuttameva tathā pāṭhassa adissanato , ācariyena
V2.290 ( dī . ni . ṭī .1.361) ca avaṇṇitattā .Ayaṃ kira uposathiko dāyako dānapati
M2.331 saddho pasanno buddhamāmako dhammasaṅghamāmako .Tenāha ‘‘ purebhattan ’’ tiādi .
Khandhake ,( mahāva .289) mahāparinibbānasutte ( dī . ni .2.161) ca āgatanayena ‘‘ nīlapītādi … pe … tāvatiṃsaparisasappaṭibhāgāyā ’’ ti vuttaṃ .
Ayaṃ pana vesālī bhagavato kāle iddhā ceva vepullappattā ca ahosi .
Tattha hi rājūnameva satta sahassāni , satta satāni , satta ca rājāno ahesuṃ , tathā yuvarājasenāpatibhaṇḍāgārikapabhutīnampi , pāsādakūṭāgāraārāmapokkharaṇiādayopi tapparimāṇāyeva , bahujanā , ākiṇṇamanussā , subhikkhā ca .
Tena vuttaṃ ‘‘ mahatiyā licchaviparisāyā ’’ ti .
Tassa pana kulassa ādibhūtānaṃ yathāvuttānaṃ maṃsapesiyā nibbattadārakānaṃ tāpasena pāyitaṃ yaṃ khīraṃ udaraṃ pavisati , sabbaṃ taṃ maṇibhājanagataṃ viya dissati , carimakabhave bodhisatte kucchigate bodhisattamātu viya udaracchaviyā ativippasannatāya te nicchavī ahesuṃ .
Apare panāhu ‘‘ sibbetvā ṭhapitā viya nesaṃ aññamaññaṃ līnā chavi ahosī ’’ ti .
Evaṃ te nicchavitāya vā līnacchavitāya vā licchavīti paññāyiṃsu , niruttinayena cettha padasiddhi , tabbaṃse uppannā sabbepi licchavayo nāma jātā .
Tenāha ‘‘ licchaviparisāyā ’’ ti , licchavirājūnaṃ , licchavivaṃsabhūtāya vā parisāyāti attho .
Mahantaṃ yasaṃ lāti gaṇhātīti mahāli yathā ‘‘ bhaddālī ’’ ti .
Mūlanāman ti mātāpitūhi katanāmaṃ .
362. Sāsane yuttapayuttoti bhāvanamanuyutto .
Sabbattha sīhasamānavuttinopi bhagavato parisāya mahatte sati tadajjhāsayānurūpaṃ pavattiyamānāya dhammadesanāya viseso hotīti āha ‘‘ mahantena ussāhena dhammaṃ desessatī ’’ ti .
‘‘ Vissāsiko ’’ ti vatvā tamassa vissāsikabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ ayañhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Thūlasarīroti vaṭharasarīro .
Therassa khīṇāsavabhāvato ‘‘ ālasiyabhāvo appahīno ’’ ti na vattabbo , vāsanālesaṃ pana upādāya ‘‘ īsakaṃ appahīno viya hotī ’’ ti vuttaṃ .
Na hi sāvakānaṃ buddhānamiva savāsanā kilesā pahīyanti .
Yathāvuttaṃ pāsādameva sandhāya ‘‘ kūṭāgāramahāgehā ’’ ti vuttaṃ .
Pācīnamukhāti pācīnapamukhā .
363. Vineyyajanānuparodhena
M2.332 buddhānaṃ bhagavantānaṃ paṭihāriyavijambhanaṃ hotīti āha ‘‘ atha kho ’’ tiādi .Gandhakuṭito nikkhamanavelāyañhi chabbaṇṇā buddharasmiyo āveḷāveḷā yamalā
V2.291 yamalā hutvā savisesaṃ pabhassarā vinicchariṃsu .Tāhi ‘‘ bhagavā nikkhamatī ’’ ti samārocitamiva nikkhamanaṃ sañjāniṃsu .
Tena vuttaṃ ‘‘ saṃsūcitanikkhamano ’’ ti .
364.‘‘ Ajjā ’’ ti vuttadivasato atītamanantaraṃ hiyyodivasaṃ purimaṃ nāma , tathā ‘‘ hiyyo ’’ ti vuttadivasato paraṃ purimataraṃ atisayena purimattā .
Iti imesu dvīsu divasesu vavatthito yathākkamaṃ purimapurimatarabhāvo .
Evaṃ santepi yadettha ‘‘ purimataran ’’ ti vuttaṃ , tato pabhuti yaṃ yaṃ oraṃ , taṃ taṃ purimaṃ .
Yaṃ yaṃ paraṃ , taṃ taṃ purimataranti dassento ‘‘ tato paṭṭhāyā ’’ tiādimāha .
Orapārabhāvassa viya , hi disāvidisābhāvassa viya ca purimapurimatarabhāvassa apekkhāsiddhi .
Mūladivasatotiādidivasato .
Aggeti upayogatthe bhummavacanaṃ , upayogavacanassa vā e -kārādesoti dasseti ‘‘ aggan ’’ ti iminā , paṭhamanti attho .
Taṃ panettha parā atītā koṭiyevāti āha ‘‘ parakoṭiṃ katvā ’’ ti .
Yaṃ -saddo paricchede nipāto , tappayogena cāyaṃ ‘‘ viharāmī ’’ ti vattamānapayogo , attho pana atītavasena veditabboti dassetuṃ ‘‘ yāva vihāsin ’’ ti vuttaṃ .
Tassāti divasassa .
Paṭhamavikappe ‘‘ viharāmī ’’ ti imassa ‘‘ yadagge ’’ ti iminā ujukaṃ tāva sambandhitvā pacchā ‘‘ naciraṃ tīṇi vassānī ’’ ti pamāṇavacanaṃ yojetabbaṃ .
Dutiyavikappe pana ‘‘ naciraṃ tīṇi vassānī ’’ ti imehipi kuṭilaṃ sambandho kattabbo .
Naciran ti cetaṃ bhāvanapuṃsakaṃ , accantasaññogaṃ vā .
Tañhi pamāṇato visesetuṃ ‘‘ tīṇi vassānī ’’ ti vadati .
Tenāha ‘‘ naciraṃ vihāsiṃ tīṇiyeva vassānī ’’ ti .
Ayan ti sunakkhatto .
Piyajātikānīti iṭṭhasabhāvāni .
Sātajātikānīti madhurasabhāvāni .
Madhurasadisatāya hi ‘‘ madhuran ’’ ti manoramaṃ vuccati .
Ārammaṇaṃ karontena kāmena upasaṃhitānīti kāmūpasaṃhitāni , kāmanīyāni .
Tenāha ‘‘ kāmassādayuttānī ’’ ti , ārammaṇikena kāmasaṅkhātena assādena saññuttāni , kāmasaṅkhātassa vā assādassa yogyānīti attho .
Sarīrasaṇṭhāneti sarīrabimbe , ādhāre cetaṃ bhummaṃ .
Tasmā saddenāti taṃ nissāya tato uppannena saddenāti
M2.333 attho .Apica vinā pāṭhasesaṃ bhavitabba padeneva sambandhitabbaṃ .
Madhurenāti iṭṭhena sātena .
Kaṇṇasakkhaliyan ti kaṇṇapaṭṭikāyaṃ .
Ettāvatāti dibbasotañāṇaparikammassa akathanamattena .
‘‘ Attanā ñātampi na katheti , kiṃ imassa sāsane adhiṭṭhānenā ’’ ti kujjhanto bhagavati āghātaṃ bandhitvā , saha kujjhaneneva cesa jhānābhiññā parihāyi .
Cintesīti ‘‘ kasmā nu kho so mayhaṃ taṃ parikammaṃ na kathesī ’’ ti
V2.292 parivicārento ayoniso ummujjanavasena cintesi .Anukkamenāti pāthikasutte ,( dī . ni .3.3 ādayo ) mahāsīhanādasutte ( dī . ni .1.381) ca āgatanayena taṃ taṃ ayuttameva cintento , bhāsanto , karonto ca anukkamena bhagavati baddhāghātatāya sāsane patiṭṭhaṃ alabhanto gihibhāvaṃ patvā tamatthaṃ katheti .