Issues
Select Version
Sīlakkhandhavaggaabhinavaṭīkā
Sīlakkhandhavaggaabhinavaṭīkā

Paṇītatarasāmaññaphalavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Paṇītatarasāmaññaphalavaṇṇanā

189. Tan tiV2.50 yathā dāsavāre ‘‘ evamevā ’’ ti vuttaṃ , na tathā idha kassakavāre , tadavacanaṃ kasmāti anuyuñjeyya ceti attho .
Evamevāti vuccamāneti yathā paṭhamadutiyāni sāmaññaphalāni paññattāni , tathāyeva paññapetuṃ sakkā nu khoti vutte .
Evarūpāhīti yathāvuttadāsakassakūpamāsadisāhi upamāhi .
Sāmaññaphalaṃ dīpetuṃ pahoti anantapaṭibhānatāya vicittanayadesanabhāvato .
Tatthāti evaṃ dīpane .
Pariyantaṃ nāma natthi anantanayadesanabhāvato , savane vā asantosanena bhiyyo bhiyyo sotukāmatājananato sotukāmatāya pariyantaṃ nāma natthīti attho .
Tathāpīti ‘‘ desanāya uttaruttarādhikanānānayavicittabhāve satipī ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.189) ācariyena vuttaṃ , satipi evaṃ apariyantabhāvetipi yujjati .
Anumānañāṇena cintetvā .
Upari visesan ti taṃ ṭhapetvā tadupari visesameva sāmaññaphalaṃ pucchanto .
Kasmāti āha ‘‘ savane ’’ tiādi .
Etena imamatthaṃ dīpeti – anekatthā samānāpi saddā vatticchānupubbikāyeva taṃtadatthadīpakāti .
Sādhukaṃ sādhūti ekatthametaṃ sādhusaddasseva ka-kārena vaḍḍhetvā vuttattā .
Teneva hi sādhukasaddassatthaṃ vadantena sādhusaddo atthuddhāravasenaM2.58 udāhaṭo .
Tena ca nanu sādhukasaddasseva atthuddhāro vattabbo , na sādhusaddassāti codanā nisedhitā .
Āyācaneti abhimukhaṃ yācane , abhipatthanāyanti attho .
Sampaṭicchaneti paṭiggahaṇe .
Sampahaṃsaneti saṃvijjamānaguṇavasena haṃsane tosane , udaggatākaraṇeti attho .
Sādhu dhammarucīti gāthā ummādantījātake ( jā .2.18.101).
Tatthāyamaṭṭhakathāvinicchayapaveṇī – sucaritadhamme rocetīti dhammaruci , dhammaratoti attho .
Tādiso hi jīvitaṃ jahantopi akattabbaṃ na karoti .
Paññāṇavāti paññavā ñāṇasampanno .
Mittānamaddubbhoti mittānaṃ adussanabhāvo .
‘‘ Adūsako anupaghātako ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.189) ācariyena vuttaṃ .
‘‘ Adrubbho ’’ tipi pāṭho da-kārassa dra-kāraṃ katvā .
Daḷhīkammeti sātaccakiriyāyaṃ .
Āṇattiyan ti āṇāpane .
Idhāpīti sāmaññaphalepi .
Assāti sādhukasaddassa .
‘‘ Suṇohi sādhukaṃ manasi karohī ’’ ti hi sādhukasaddena savanamanasikārānaṃ sātaccakiriyāpi tadāṇāpanampi jotitaṃ hoti .
Āyācaneneva ca uyyojanasāmaññato āṇatti saṅgahitāti na sā visuṃ atthuddhāre vuttā .
Āṇārahassa hi āṇattiV2.51 , tadanarahassa āyācananti viseso .
Sundarepīti sundaratthepi .
Idāni yathāvuttena sādhukasaddassa atthattayena pakāsitaṃ visesaṃ dassetuṃ , tassa vā atthattayassa idha yogyataṃ vibhāvetuṃ ‘‘ daḷhīkammatthena hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Suggahitaṃ gaṇhantoti suggahitaṃ katvā gaṇhanto .
Sundaran ti bhāvanapuṃsakaṃ .
Bhaddakan ti pasatthaṃ ,‘‘ dhamman ’’ ti iminā sambandho .
Sundaraṃ bhaddakan ti vā savanānuggahaṇe pariyāyavacanaṃ .
Manasi karohīti ettha na ārammaṇapaṭipādanalakkhaṇo manasikāro , atha kho vīthipaṭipādanajavanapaṭipādanamanasikārapubbake citte ṭhapanalakkhaṇoti dassento ‘‘ āvajja , samannāharā ’’ ti āha .
Avikkhittacittoti yathāvuttamanasikāradvayapubbakāya cittapaṭipāṭiyā ekārammaṇe ṭhapanavasena anuddhatacitto hutvā .
Nisāmehīti suṇāhi , anaggharatanamiva vā suvaṇṇamañjusāya dullabhadhammaratanaṃ citte paṭisāmehītipi atthoM2.59 .
Tena vuttaṃ ‘‘ citte karohī ’’ ti .
Evaṃ padadvayassa paccekaṃ yojanāvasena atthaṃ dassetvā idāni paṭiyogīvasena dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sotindriyavikkhepavāraṇaṃ savane niyojanavasena kiriyantarapaṭisedhanato , tena sotaṃ odahāti atthaṃ dasseti .
Manindriyavikkhepavāraṇaṃ manasikārena daḷhīkammaniyojanena aññacintāpaṭisedhanato .
Byañjanavipallāsaggāhavāraṇaṃ ‘‘ sādhukan ’’ ti visesetvā vuttattā .
Atthavipallāsaggāhavāraṇe pi esa nayo .
Dhāraṇūpaparikkhādīsūti ettha ādi -saddena tulanatīraṇādike , diṭṭhiyā suppaṭivedhe ca saṅgaṇhāti .
Yathādhippetamatthaṃ byañjeti pakāseti , sayametenāti vā byañjanaṃ , sabhāvanirutti , saha byañjanenāti sabyañjano , byañjanasampannoti attho .
Sahappavatti hi ‘‘ sampannatā samavāyatā vijjamānatā ’’ tiādinā anekavidhā , idha pana sampannatāyeva tadaññassa asambhavato , tasmā ‘‘ saha byañjanenā ’’ ti nibbacanaṃ katvāpi ‘‘ byañjanasampanno ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.189) attho ācariyena vuttoti daṭṭhabbaṃ , yathā taṃ ‘‘ na kusalā akusalā , kusalapaṭipakkhā ’’ ti ( dha . sa .1) araṇīyato upagantabbato anudhātabbato attho , catupārisuddhisīlādi , saha atthenāti sāttho , vuttanayena atthasampannoti attho .
Sādhukapadaṃ ekameva samānaṃ āvuttinayādivasena ubhayattha yojetabbaṃ .
Kathanti āha ‘‘ yasmā ’’ tiādi .
Dhammo nāma tanti .
Desanā nāma tassā manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā .
Attho nāma tantiyā attho .
Paṭivedho nāma tantiyā , tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho .
Yasmā cete dhammadesanātthapaṭivedhā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāhā , alabbhaneyyapatiṭṭhā ca , tasmā gambhīrā .
Tena vuttaṃ ‘‘ yasmā … pe … manasi karohī ’’ ti .
Ettha ca paṭivedhassa dukkarabhāvatoV2.52 dhammatthānaṃ dukkhogāhatā , desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya , uppādetumasakkuṇeyyatāya , tabbisayañāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato paṭivedhassa dukkhogāhatā veditabbā .
Yamettha vattabbaṃ , taṃ nidānavaṇṇanāyaṃ vuttameva .
‘‘ Suṇāhi sādhukan ’’ ti ‘‘ sādhukaṃ manasi karohī ’’ ti vadanto na kevalaṃ atthakkamato eva ayaṃ yojanā , atha kho saddakkamatopi ubhayattha sambandhattāti dasseti .
‘‘ Sakkā mahārājā ’’ ti idhāpi ‘‘ aññampi diṭṭhevaM2.60 dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ … pe … paṇītatarañcā ’’ ti idamanuvattatīti āha ‘‘ evaṃ paṭiññātaṃ sāmaññaphaladesanan ’’ ti .
Vitthārato bhāsananti atthameva daḷhaṃ karoti ‘‘ desessāmīti saṃkhittadīpanan ’’ tiādinā .
Hi-saddo cettha luttaniddiṭṭho .
Idaṃ vuttaṃ hoti – desanaṃ nāma uddisanaṃ .
Bhāsanaṃ nāma niddisanaṃ paribyattakathanaṃ .
Tenāyamattho sambhavatīti yathāvuttamatthaṃ sagāthāvaggasaṃyutte vaṅgīsasutte ( saṃ . ni .1.214) gāthāpadena sādhetuṃ ‘‘ tenāhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Sāḷikāyiva nigghosoti sāḷikāya nigghoso viya , yathā sāḷikāya ālāpo madhuro kaṇṇasukho pemanīyo , evanti attho .
Paṭibhānan ti cetassa visesanaṃ liṅgabhedassapi visesanassa dissanato yathā ‘‘ guṇo pamāṇan ’’ ti .
Paṭibhānan ti ca saddo vuccati paṭibhāti taṃtadākārena dissatīti katvā .
Udīrayīti uccārayi , vuccati vā , kammagabbhañcetaṃ kiriyāpadaṃ .
Iminā cetaṃ dīpeti – āyasmantaṃ dhammasenāpatiṃ thometukāmena desanābhāsanānaṃ visesaṃ dassentena pabhinnapaṭisambhidena āyasmatā vaṅgīsattherena ‘‘ saṅkhittena , vitthārenā ’’ ti ca visesanaṃ kataṃ , tenāyamattho viññāyatīti .
Evaṃ vutteti ‘‘ bhāsissāmī ’’ ti vutte .
‘‘ Na kira bhagavā saṅkhepeneva desessati , atha kho vitthārenapi bhāsissatī ’’ ti hi taṃ padaṃ sutvāva ussāhajāto sañjātussāho , haṭṭhatuṭṭhoti attho .
Ayamācariyassa adhippāyo .
Apica ‘‘ tena hi mahārāja suṇohi sādhukaṃ manasi karohi , bhāsissāmī ’’ ti vuttaṃ sabbampi uyyojanapaṭiññākaraṇappakāraṃ ussāhajananakāraṇaṃ sabbeneva ussāhasambhavato , tasmā evaṃ vutteti ‘‘ suṇohi , sādhukaṃ manasi karohi , bhāsissāmī ’’ ti vutte sabbeheva tīhipi padehi ussāhajātoti attho daṭṭhabbo .
Paccassosīti pati assosi bhagavato vacanasamanantarameva pacchā assosi ,‘‘ sakkā pana bhante ’’ tiādinā vā pucchitvā puna ‘‘ evaṃ bhante ’’ ti assosīti attho .
Taṃ pana patissavanaṃ atthato sampaṭicchanamevātiV2.53 āha ‘‘ sampaṭicchi , paṭiggahesī ’’ ti .
Teneva hi ‘‘ iti attho ’’ ti avatvā ‘‘ iti vuttaṃ hotī ’’ ti vuttaṃ .
190.‘‘ AthassaM2.61 bhagavā etadavocā ’’ ti vacanasambandhamattaṃ dassetvā ‘‘ etaṃ avocā ’’ ti padaṃ vibhajitvā atthaṃ dassento ‘‘ idānī ’’ tiādimāha .
‘‘ Idhā ’’ ti iminā vuccamānaṃ adhikaraṇaṃ tathāgatassa uppattiṭṭhānabhūtaṃ lokamevādhippetanti dasseti ‘‘ desopadese nipāto ’’ ti iminā .
Desassa upadisanaṃ desopadeso , tasmiṃ .
Yadi sabbattha desopadese , athāyamattho na vattabbo avuttepi labbhamānattāti codanāyāha ‘‘ svāyan ’’ tiādi .
Sāmaññabhūtaṃ idhasaddaṃ gaṇhitvā ‘‘ svāyan ’’ ti vuttaṃ , na tu yathāvisesitabbaṃ .
Tathā hi vakkhati ‘‘ katthaci padapūraṇamattamevā ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1.190).
Lokaṃ upādāya vuccati lokasaddena samānādhikaraṇabhāvato .
Idha loketi ca jātikkhettaṃ , tatthāpi ayaṃ cakkavāḷo adhippeto .
Sāsanamupādāya vuccati ‘‘ samaṇo ’’ ti saddantarasannidhānato .
Ayañhi catukaṅguttarapāḷi .
Tattha paṭhamo samaṇoti sotāpanno .
Dutiyo samaṇoti sakadāgāmī .
Vuttañhetaṃ tattheva –
‘‘ Katamo ca bhikkhave paṭhamo samaṇo ?
Idha bhikkhave bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hotī ’’ ti ,( a . ni .4.241)‘‘ katamo ca bhikkhave dutiyo samaṇo ?
Idha bhikkhave bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hotī ’’ ti ( a . ni .4.241) ca ādi .
Okāsan ti kañci padesamupādāya vuccati ‘‘ tiṭṭhamānassā ’’ ti saddantarasannidhānato .
Idheva tiṭṭhamānassāti imissaṃyeva indasālaguhāyaṃ patiṭṭhamānassa , devabhūtassa me satoti devabhāvena , devo hutvā vā bhūtassa samānassa .
Meti anādarayoge sāmivacanaṃ .
Puna meti kattutthe .
Idañhi sakkapañhato udāhaṭaṃ .
Padapūraṇamattameva okāsāpadisanassāpi asambhavena atthantarassa abodhanato .
Pubbe vuttaṃ tathāgatassa uppattiṭṭhānabhūtameva sandhāya ‘‘ lokan ’’ ti vuttaṃ .
Purimaṃ uyyojanapaṭiññākaraṇavisaye ālapanantiM2.62 puna ‘‘ mahārājā ’’ ti ālapati .
‘‘ Arahan ’’ ti ādayo saddā vitthāritāti yojanā .
Atthato hi vitthāraṇaṃ saddamukheneva hotīti ubhayattha saddaggahaṇaṃ kataṃ .
Yasmā pana ‘‘ aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato ’’ tiādinā ( udā . aṭṭha .18; itivu . aṭṭha .38) tathāgata-saddoV2.54 udānaṭṭhakathādīsu ,‘‘ arahan ’’ ti ādayo ca visuddhimaggaṭīkāyaṃ ( visuddhi . ṭī .1.130) aparehipi pakārehi vitthāritā ācariyena , tasmā tesu vuttanayenapi tesamattho veditabbo .
Tathāgatassa sattanikāyantogadhatāya ‘‘ idha pana sattaloko adhippeto ’’ ti vatvā tatthāyaṃ yasmiṃ sattanikāye , yasmiñca okāse uppajjati , taṃ dassetuṃ ‘‘ sattaloke uppajjamānopi cā ’’ tiādi vuttaṃ .
Na devaloke , na brahmaloketi ettha yaṃ vattabbaṃ , taṃ parato āgamissati .
Tassāparenāti tassa nigamassa aparena , tato bahīti vuttaṃ hoti .
Tatoti mahāsālato .
Orato majjheti abbhantaraṃ majjhimapadeso .
Evaṃ paricchinneti pañcanimittabaddhā sīmā viya pañcahi yathāvuttanimittehi paricchinne .
Aḍḍhateyyayojanasateti paṇṇāsayojanehi ūnatiyojanasate .
Ayañhi majjhimajanapado mudiṅgasaṇṭhāno , na samaparivaṭṭo , na ca samacaturasso , ujukena katthaci asītiyojano hoti , katthaci yojanasatiko , tathāpi cesa kuṭilaparicchedena miniyamāno pariyanta parikkhepato navayojanasatiko hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ navayojanasate ’’ ti .
Asītimahātherāti yebhuyyavasena vuttaṃ sunāparantakassa puṇṇattherassāpi mahāsāvakesu pariyāpannattā .
Sunāparantajanapado hi paccantavisayo .
Tathā hi ‘‘ candanamaṇḍalamāḷapaṭiggahaṇe bhagavā na tattha aruṇaṃ uṭṭhapetī ’’ ti majjhimāgama- ( ma . ni . aṭṭha .4.397) saṃyuttāgamaṭṭhakathāsu ( saṃ . ni . aṭṭha .3.4.88-89) vuttaṃ .
Sārappattāti kulabhogissariyādivasena , sīlasārādivasena ca sārabhūtā .
Brāhmaṇagahapatikā tibrahmāyupokkharasātiādibrāhmaṇā ceva anāthapiṇḍikādigahapatikā ca .
Tatthāti majjhimapadese , tasmiṃyeva ‘‘ uppajjatī ’’ ti vacane vā .
Sujātāyāti evaṃnāmikāya paṭhamaṃ saraṇagamanikāya yasatthera mātuyā .
Catūsu panetesu vikappesu paṭhamo buddhabhāvāya āsannatarapaṭipattidassanavasenaM2.63 vutto .
Āsannatarāya hi paṭipattiyā ṭhitopi ‘‘ uppajjatī ’’ ti vuccati uppādassa ekantikattā , pageva paṭipattiyā matthake ṭhito .
Dutiyo buddhabhāvāvahapabbajjato paṭṭhāya āsannamattapaṭipattidassanavasena , tatiyo buddhakaradhammapāripūrito paṭṭhāya buddhabhāvāya paṭipattidassanavasena .
Na hi mahāsattānaṃ antimabhavūpapattito paṭṭhāya bodhisambhārasambharaṇaṃ nāma atthi buddhatthāya kālamāgamayamāneneva tattha patiṭṭhanato .
Catuttho buddhabhāvakaradhammasamārambhato paṭṭhāya bodhiyā niyatabhāvadassanena .
Bodhiyā hi niyatabhāvappattito pabhuti ‘‘ buddho uppajjatī ’’ ti viññūhi vattuṃ sakkā uppādassa ekantikattā .
Yathā pana ‘‘ sandanti nadiyo ’’ ti sandanakiriyāya avicchedamupādāya vattamānappayogoV2.55 , evaṃ uppādatthāya paṭipajjanakiriyāya avicchedamupādāya catūsupi vikappesu ‘‘ uppajjati nāmā ’’ ti vuttaṃ , pavattāparatavattamānavacanañcetaṃ .
Catubbidhañhi vattamānalakkhaṇaṃ saddasatthe pakāsitaṃ –
‘‘ Niccapavatti samīpo , pavattuparato tathā ;
Pavattāparato ceva , vattamāno catubbidho ’’ ti .
Yasmā pana buddhānaṃ sāvakānaṃ viya na paṭipāṭiyā iddhividhañāṇādīni uppajjanti , saheva pana arahattamaggena sakalopi sabbaññutaññāṇādiguṇarāsi āgato nāma hoti , tasmā tesaṃ nipphattasabbakiccattā arahattaphalakkhaṇe uppanno nāmāti ekaṅguttaravaṇṇanāyaṃ ( a . ni . aṭṭha .1.1.170) vuttaṃ .
Asati hi nipphattasabbakiccatte na tāvatā ‘‘ uppanno ’’ ti vattumarahati .
Sabbapaṭhamaṃ uppannabhāvan ti catūsu vikappesu sabbapaṭhamaṃ ‘‘ tathāgato sujātāya … pe … uppajjati nāmā ’’ ti vuttaṃ tathāgatassa uppannatāsaṅkhātaṃ atthibhāvaṃ .
Tadeva sandhāya uppajjatīti vuttaṃ buddhabhāvāya āsannatarapaṭipattiyaṃ ṭhitasseva adhippetattā .
Ayameva hi attho mukhyato uppajjatīti vattabbo .
Tenāha ‘‘ tathāgato … pe … attho ’’ ti .
Ettha ca ‘‘ uppanno ’’ ti vutte atītakālavasena koci atthaṃ gaṇheyyāti tannivattanatthaṃ ‘‘ uppanno hotī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Uppannā dhammā ’’ tiādīsu ( dha . sa . tikamātikā 17) viya hi idha uppannasaddo paccuppannakāliko .
Nanu ca arahattaphalasamaṅgīsaṅkhāto uppannoyeva tathāgato pavedanadesanādīni sādheti , atha kasmāM2.64 yathāvutto arahattamaggapariyosāno uppajjamānoyeva tathāgato adhippeto .
Na hi so pavedanadesanādīni sādheti madhupāyāsabhojanato yāva arahattamaggo , tāva tesaṃ kiccānamasādhanatoti ?
Na hevaṃ daṭṭhabbaṃ , buddhabhāvāya āsannatarapaṭipattiyaṃ ṭhitassa uppajjamānassa gahaṇeneva arahattaphalasamaṅgīsaṅkhātassa uppannassāpi gahitattā .
Kāraṇaggahaṇeneva hi phalampi gahitaṃ tadavinābhāvittā .
Iti pavedanadesanādisādhakassa arahattaphalasamaṅginopi tathāgatassa gahetabbattā neyyatthamidaṃ ‘‘ uppajjatī ’’ ti vacanaṃ daṭṭhabbanti .
Tathā hi aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ ( a . ni . aṭṭha .1.1.170) uppajjamāno , uppajjati , uppannoti tīhi kālehi atthavibhajane ‘‘ dīpaṅkarapādamūle laddhabyākaraṇato yāva anāgāmiphalā uppajjamāno nāma , arahattamaggakkhaṇe pana uppajjati nāma , arahattaphalakkhaṇe uppanno nāmā ’’ ti vuttaṃ .
Ayamettha ācariyadhammapālattherassa mati .
Yasmā pana ekaṅguttaraṭṭhakathāyaṃ ‘‘ ekapuggalo bhikkhave loke uppajjamāno uppajjatī ’’ ti ( a . ni .1.170) suttapadavaṇṇanāyaṃV2.56 ‘‘ imasmimpi sutte arahattaphalakkhaṇaṃyeva sandhāya uppajjatī ’’ ti vuttaṃ ,‘‘ uppanno hotīti ayañhettha attho ’’ ti ( a . ni . aṭṭha .1.1.170) āgataṃ , tasmā idhāpi arahattaphalakkhaṇameva sandhāya uppajjatīti vuttanti dasseti ‘‘ sabbapaṭhamaṃ uppannabhāvaṃ sandhāyā ’’ ti iminā .
Tenāha ‘‘ uppanno hotīti ayañhettha attho ’’ ti .
Sabbapaṭhamaṃ uppannabhāvan ti ca sabbaveneyyānaṃ paṭhamataraṃ arahattaphalavasena uppannabhāvanti attho .
‘‘ Uppanno hotī ’’ ti ca iminā arahattaphalakkhaṇavasena atītakālaṃ dassetīti .
Ayameva ca nayo aṅguttaraṭīkākārena ācariyasāriputtattherena adhippetoti .
So bhagavāti yo so tathāgato ‘‘ arahan ’’ tiādinā pakittitaguṇo , so bhagavā .
Idāni vattabbaṃ imasaddena nidasseti vuccamānatthassa parāmasanato .
Idaṃ vuttaṃ hoti – nayidaṃ mahājanassa sammukhamattaṃ sandhāya ‘‘ imaṃ lokan ’’ ti vuttaṃ , atha kho ‘‘ sadevakan ’’ tiādinā vakkhamānaṃ anavasesapariyādānaṃ sandhāyāti .
‘‘ Saha devehi sadevakan ’’ tiādinā yathāvākyaṃ padanibbacanaṃ vuttaṃ , yathāpadaṃ pana ‘‘ sadevako ’’ tiādinā vattabbaṃ , ime ca tagguṇasaṃviññāṇabāhiratthasamāsā .
Ettha hi avayavena viggaho , samudāyo samāsattho hoti lokāvayavenaM2.65 kataviggahena lokasamudāyassa yathārahaṃ labbhamānattā .
Samavāyajotakasahasaddayoge hi ayameva samāso viññāyati .
Devehīti ca pañcakāmāvacaradevehi , arūpāvacaradevehi vā .
Brahmunāti rūpāvacarārūpāvacarabrahmunā , rūpāvacarabrahmunā eva vā , bahukattukādīnamiva nesaṃ siddhi .
Pajātattāti yathāsakaṃ kammakilesehi pakārena nibbattakattā .
Evaṃ vacanatthato atthaṃ dassetvā vacanīyatthato dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ pārisesañāyena itaresaṃ padantarehi visuṃ gahitattā .
Chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ paccāsattiñāyena .
Tattha hi māro jāto , tannivāsī ca .
Yasmā cesa dāmarikarājaputto viya tattha vasitattā pākaṭo , tasmā santesupi aññesu vasavattimahārājādīsu pākaṭatarena teneva visesetvā vuttoti , ayañca nayo majjhimāgamaṭṭhakathāyaṃ ( ma . ni . aṭṭha .2.290) pakāsitova .
Māraggahaṇena cettha taṃsambandhino devāpi gahitā okāsalokena saddhiṃ sattalokassa gahaṇato .
Evañhi vasavattisattalokassa anavasesapariyādānaṃ hoti .
Brahmakāyikādibrahmaggahaṇa mpi paccāsattiñāyena .
Paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇan ti paccatthikā eva paccāmittā , teyeva samaṇabrāhmaṇā , tesaṃ gahaṇaṃ tathā , tena bāhirakasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ vuttaṃ , nidassanamattañcetaṃ apaccatthikapaccāmittānampi tesaṃ iminā gahaṇato .
Samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇan tiV2.57 pana sāsanikasamaṇabrāhmaṇānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Kāmaṃ ‘‘ sadevakan ’’ tiādivisesanānaṃ vaseneva sattavisayopi lokasaddo viññāyati samavāyatthavasena tulyayogavisayattā tesaṃ ,‘‘ salomako sapakkhako ’’ tiādīsu pana vijjamānatthavasena atulyayogavisayepi ayaṃ samāso labbhatīti byabhicāradassanato abyabhicārenatthañāpakaṃ pajāgahaṇanti āha ‘‘ pajāvacanena sattalokaggahaṇan ’’ ti , na pana lokasaddena sattalokassa aggahitattā evaṃ vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ tīhi padehi okāsalokena saddhiṃ sattaloko ’’ ti .
Sadevakādivacanena upapattidevānaṃ , sassamaṇabrāhmaṇīvacanena visuddhidevānañca gahitattā vuttaṃ ‘‘ sadeva … pe … manussaggahaṇan ’’ ti .
Tattha sammutidevā rājānoM2.66 .
Avasesamanussaggahaṇan ti sammutidevehi , samaṇabrāhmaṇehi ca avasiṭṭhamanussānaṃ gahaṇaṃ .
Etthāti etesu padesu .
Tīhi padehīti sadevakasamārakasabrahmakapadehi .
Dvīhīti sassamaṇabrāhmaṇīsadevamanussapadehi .
Samāsapadatthesu sattalokassapi vuttanayena gahitattā ‘‘ okāsalokena saddhiṃ sattaloko ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Aparo nayo ’’ tiādinā aparampi vacanīyatthamāha .
Arūpinopi sattā attano āneñjavihārena viharanto ‘‘ dibbantīti devā ’’ ti idaṃ nibbacanaṃ laddhumarahantīti āha ‘‘ sadevakaggahaṇena arūpāvacaraloko gahito ’’ ti .
Tenevāha bhagavā brahmajālādīsu ‘‘ ākāsānañcāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyatan ’’ tiādi ,( a . ni .3.197) arūpāvacarabhūto okāsaloko , sattaloko ca gahitoti attho .
Evaṃ chakāmāvacaradevaloko , rūpī brahmalokoti etthāpi .
Chakāmāvacaradevalokassa savisesaṃ māravase pavattanato vuttaṃ ‘‘ samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko ’’ ti .
So hi tassa dāmarikassa viya vasapavattanokāso .
Rūpī brahmaloko gahito pārisesañāyena arūpībrahmalokassa visuṃ gahitattā .
Catuparisavasenāti khattiyabrāhmaṇagahapatisamaṇacātumahārājikatāvatiṃsamārabrahmasaṅkhātāsu aṭṭhasu parisāsu khattiyādicatuparisavaseneva tadaññāsaṃ sadevakādiggahaṇena gahitattā .
Kathaṃ panettha catuparisavasena manussaloko gahitoti ?
‘‘ Sassamaṇabrāhmaṇin ’’ ti iminā samaṇaparisā , brāhmaṇaparisā ca gahitā ,‘‘ sadevamanussan ’’ ti iminā khattiyaparisā , gahapatiparisā cāti .
‘‘ Pajan ’’ ti iminā pana imāyeva catasso parisā vuttā .
Catuparisasaṅkhātaṃ pajanti hi idha attho .
Aññathā gahetabbamāha ‘‘ sammutidevehi vā saha manussaloko ’’ ti .
Kathaṃ pana gahitoti ?
‘‘ Sassamaṇabrāhmaṇin ’’ ti iminā samaṇabrāhmaṇā gahitā ,‘‘ sadevamanussan ’’ ti iminā sammutidevasaṅkhātā khattiyā , gahapatisuddasaṅkhātā ca avasesamanussāti .
Ito pana aññesaṃ manussasattānamabhāvatoV2.58 ‘‘ pajan ’’ ti iminā eteyeva catūhi pakārehi ṭhitā manussasattā vuttā .
Catukulappabhedaṃ pajanti hi idha attho .
Evaṃ vikappadvayepi pajāgahaṇena catuparisādivasena manussānaññeva gahitattāM2.67 idāni avasesasattepi saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘ avasesasabbasattaloko vā ’’ ti vuttaṃ .
Etthāpi catuparisavasena gahitena manussalokena saha avasesasabbasattaloko gahito , sammutidevehi vā saha avasesasabbasattalokoti yojetabbaṃ .
Nāgagaruḷādivasena ca avasesasabbasattaloko .
Idaṃ vuttaṃ hoti – catuparisasahito avasesasuddanāgasupaṇṇanerayikādisattaloko , catukulappabhedamanussasahito vā avasesanāgasupaṇṇanerayikādisattaloko gahitoti .
Ettāvatā bhāgaso lokaṃ gahetvā yojanaṃ dassetvā idāni tena tena visesena abhāgaso lokaṃ gahetvā yojanaṃ dassetuṃ ‘‘ apicetthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ukkaṭṭhaparicchedatoti ukkaṃsagatiparicchedato , tabbijānanenāti vuttaṃ hoti .
Paṭhamanayena hi pañcasu gatīsu devagatipariyāpannāva pañcakāmaguṇasamaṅgitāya , dīghāyukatāyāti evamādīhi visesehi seṭṭhā .
Dutiyanayena pana arūpino dūrasamugghāṭitakilesadukkhatāya , santapaṇītaāneñjavihārasamaṅgitāya , ativiya dīghāyukatāyāti evamādīhi visesehi ativiya ukkaṭṭhā .
Ācariyehi pana dutiyanayameva sandhāya vuttaṃ .
Evaṃ paṭhamapadeneva padhānanayena sabbalokassa sacchikatabhāve siddhepi iminā kāraṇavisesena sesapadāni vuttānīti dasseti ‘‘ tato yesan ’’ tiādinā .
Tatoti paṭhamapadato paraṃ āhāti sambandho .
‘‘ Chakāmāvacarissaro ’’ tiyeva vutte sakkādīnampi tassa ādhipaccaṃ siyāti āsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘ vasavattī ’’ ti vuttaṃ , tena sāhasikakaraṇena vasavattāpanameva tassādhipaccanti dasseti .
So hi chaṭṭhadevalokepi anissaro tattha vasavattidevarājasseva issarattā .
Tenāha bhagavā aṅguttarāgama vare aṭṭhanipāte dānānisaṃsasutte ‘‘ tatra bhikkhave vasavattī devaputto dānamayaṃ puññakiriyavatthuṃ atirekaṃ karitvā … pe … paranimmitavasavattī deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhātī ’’ ti ( a . ni .8.36) vitthāro .
Majjhimāgamaṭṭhakathāya mpi vuttaṃ ‘‘ tatra hi vasavattirājā rajjaṃ kāreti , māro pana ekasmiṃ padese attano parisāya issariyaṃ pavattento rajjapaccante dāmarikarājaputto viya vasatī ’’ ti ( ma . ni .1.60)‘‘ brahmā mahānubhāvo ’’ tiādiM2.68 dasasahassiyaṃ mahābrahmuno vasena vadati .
‘‘ Ukkaṭṭhaparicchedato ’’ ti hi heṭṭhā vuttameva .
‘‘ Ekaṅguliyā ’’ tiādi ekadesena mahānubhāvatādassanaṃ .
Anuttaran ti seṭṭhaṃ navalokuttaraṃ .
Puthūti bahukā , visuṃ bhūtā vā .
Ukkaṭṭhaṭṭhānānan ti ukkaṃsagatikānaṃ .
Bhāvānukkamoti bhāvavasena paresamajjhāsayānurūpaṃ ‘‘ sadevakan ’’ tiādipadānaṃ anukkamo , bhāvavasenaV2.59 anusandhikkamo vā bhāvānukkamo , atthānañceva padānañca anusandhānapaṭipāṭīti attho , ayameva vā pāṭho tathāyeva samantapāsādikāyaṃ ( pārā . aṭṭha . verañjakaṇḍavaṇṇanā 1) diṭṭhattā , ācariyasāriputtattherena ( sārattha . ṭī .1. verañjakaṇḍavaṇṇanā ) ca vaṇṇitattā .
‘‘ Vibhāvanānukkamo ’’ tipi pāṭho dissati , so pana tesu adiṭṭhattā na sundaro .
Idāni porāṇakānaṃ saṃvaṇṇanānayaṃ dassetuṃ ‘‘ porāṇā panāhū ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha aññapadena niravasesasattalokassa gahitattā sabbattha avasesalokan ti anavasesapariyādānaṃ vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ tibhavūpage satte ’’ ti , tedhātukasaṅkhāte tayo bhave upagatasatteti attho .
Tīhākārehīti devamārabrahmasahitatāsaṅkhātehi tīhi ākārehi .
Tīsu padesūti ‘‘ sadevakan ’’ tiādīsu tīsu padesu .
Pakkhipitvāti atthavasena saṅgahetvā .
Teyeva tibhavūpage satte ‘‘ sassamaṇabrāhmaṇiṃ , sadevamanussan ’’ ti padadvaye pakkhipatīti ñāpetuṃ ‘‘ punā ’’ ti vuttaṃ .
Tena tenākārenāti sadevakattādinā , sassamaṇabrāhmaṇībhāvādinā ca tena tena pakārena .
‘‘ Tibhavūpage satte ’’ ti vatvā ‘‘ tedhātukamevā ’’ ti vadantā okāsalokena saddhiṃ sattaloko gahitoti dassenti .
Tedhātukameva pariyādinnanti porāṇā panāhūti yojanā .
Sāman ti attanā .
Aññatthāpohanena , antogadhāvadhāraṇena vā tappaṭisedhanamāha ‘‘ aparaneyyo hutvā ’’ ti , aparehi anabhijānāpetabbo hutvāti attho .
Abhiññāti ya-kāralopaniddeso yathā ‘‘ paṭisaṅkhā yoniso ’’ ti ( ma . ni .1.23,422;2.24;3.75; saṃ . ni .4.120; a . ni .6.58; mahāni .206) vuttaṃ ‘‘ abhiññāyā ’’ ti .
Abhisaddena na visesanamattaṃ jotitaṃ , atha kho visesanamukhena karaṇampīti dasseti ‘‘ adhikena ñāṇenā ’’ ti iminā .
Anumānādipaṭikkhepoti ettha ādi saddenaM2.69 upamānaatthāpattisaddantarasannidhānasampayogavippayogasahacaraṇādinā kāraṇalesamattena pavedanaṃ saṅgaṇhāti ekappamāṇattā .
Sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya hi sabbadhammapaccakkhā buddhā bhagavanto .
Bodheti viññāpetīti saddato atthavacanaṃ .
Pakāsetīti adhippāyato .
Evaṃ sabbattha vivecitabbo .
Anuttaraṃ vivekasukhan ti phalasamāpattisukhaṃ .
Hitvāpīti pi -saddaggahaṇaṃ phalasamāpattiyā antarā ṭhitikāpi kadāci bhagavato desanā hotīti katvā kataṃ .
Bhagavā hi dhammaṃ desento yasmiṃ khaṇe parisā sādhukāraṃ vā deti , yathāsutaṃ vā dhammaṃ paccavekkhati , taṃ khaṇampi pubbābhogena paricchinditvā phalasamāpattiṃ samāpajjati , yathāparicchedañca samāpattito vuṭṭhāya pubbeV2.60 ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya dhammaṃ desetīti aṭṭhakathāsu ( ma . ni . aṭṭha .2.387) vuttovāyamattho .
Appaṃ vā bahuṃ vā desentoti ugghaṭitaññussa vasena appaṃ vā vipañcitaññussa , neyyassa ca vasena bahuṃ vā desento .
Kathaṃ desetīti āha ‘‘ ādimhipī ’’ tiādi .
Dhammassa kalyāṇatā niyyānikatāya , niyyānikatā ca sabbaso anavajjabhāvenevāti vuttaṃ ‘‘ anavajjameva katvā ’’ ti .
Desanāyāti pariyattidhammassa desakāyattena hi āṇādividhinā atisajjanaṃ pabodhanaṃ desanāti pariyattidhammo vuccati .
Kiñcāpi avayavavinimutto samudāyo nāma paramatthato koci natthi , yesu pana avayavesu samudāyarūpena avekkhitesu gāthādisamaññā , taṃ tato bhinnaṃ viya katvā saṃsāmivohāramāropetvā dassento ‘‘ atthi desanāya ādimajjhapariyosānan ’’ ti āha .
Sāsanassāti paṭipattidhammassa .
Sāsitabbapuggalagatena hi yathāparādhādinā sāsitabbabhāvena anusāsanaṃ , tadaṅgavinayādivasena vinayananti katvā paṭipattidhammo ‘‘ sāsanan ’’ ti vuccati .
Atthi sāsanassa ādimajjhapariyosānanti sambandho .
Catuppadikāyapīti ettha pi -saddo sambhāvane , tena evaṃ appakatarāyapi ādimajjhapariyosānesu kalyāṇatā , pageva bahutarāyāti sambhāveti .
Padañcettha gāthāya catutthaṃso , yaṃ ‘‘ pādo ’’ tipi vuccati , eteneva tipādikachapādikāsupi yathāsambhavaṃ vibhāgaṃ dasseti .
Evaṃ suttāvayave kalyāṇattayaṃ dassetvā sakalepi sutte dassetuṃ ‘‘ ekānusandhikassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha nātibahuvibhāgaṃ yathānusandhinā ekānusandhikaṃM2.70 sandhāya ‘‘ ekānusandhikassā ’’ ti āha .
Itarasmiṃ pana teneva dhammavibhāgena ādimajjhapariyosānā labbhantīti ‘‘ anekānusandhikassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Nidānan ti ānandattherena ṭhapitaṃ kāladesadesakaparisādiapadisanalakkhaṇaṃ nidānaganthaṃ .
Idamavocāti nigamanaṃ upalakkhaṇameva ‘‘ iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti nigamanassapi gahetabbato .
Saṅgītikārakehi ṭhapitānipi hi nidānanigamanāni satthu desanāya anuvidhānato tadantogadhānevāti veditabbaṃ .
Ante anusandhīti sabbapacchimo anusandhi .
‘‘ Sīlasamādhivipassanā ’’ tiādinā sāsanassa idha paṭipattidhammataṃ vibhāveti .
Vinayaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ sāsanadhammo ’’ ti vuttattā –
‘‘ Sabbapāpassa akaraṇaṃ , kusalassa upasampadā ;
Sacittapariyodapanaṃ , etaṃ buddhāna sāsanan ’’ ti .( dī . ni .2.90; dha . pa .183; netti .30,50,116,124);
EvaṃV2.61 vuttassa satthusāsanassa pakāsako pariyattidhammo eva sīlādiatthavasena kalyāṇattayavibhāvane vutto .
Idha pana paṭipattiyeva .
Tena vakkhati ‘‘ idha desanāya ādimajjhapariyosānaṃ adhippetan ’’ ti .
Sīlasamādhivipassanā ādi nāma sāsanasampattibhūtānaṃ uttarimanussadhammānaṃ mūlabhāvato .
Kusalānaṃ dhammānan ti anavajjadhammānaṃ .
Diṭṭhīti vipassanā , avinābhāvato panettha samādhiggahaṇaṃ .
Mahāvaggasaṃyutte bāhiyasuttapada midaṃ ( saṃ . ni .5.381).
Kāmaṃ sutte ariyamaggassa antadvayavigamena tesaṃ majjhimapaṭipadābhāvo vutto , majjhimabhāvasāmaññato pana sammāpaṭipattiyā ārambhanipphattīnaṃ majjhimabhāvassāpi sādhakabhāve yuttanti āha ‘‘ atthi bhikkhave , majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhāti evaṃ vutto ariyamaggo majjhaṃ nāmā ’’ ti , sīlasamādhivipassanāsaṅkhātānaṃ ārambhānaṃ , phalanibbānasaṅkhātānañca nipphattīnaṃ vemajjhabhāvato ariyamaggo majjhaṃ nāmāti adhippāyo .
Saupādisesanibbānadhātuvasena phalaṃ pariyosānaṃ nāma , anupādisesanibbānadhātuvasena pana nibbānaṃ .
Sāsanapariyosānā hi nibbānadhātu .
Maggassa nipphatti phalavasena , nibbānasacchikiriyāya ca hoti tato paraṃ kattabbābhāvatoti vā evaṃ vuttaṃ .
Idāni tesaṃ dvinnampi sāsanassa pariyosānataṃ āgamena sādhetuṃ ‘‘ etadatthaṃ idan ’’ tiādimāha .
EtadevaM2.71 phalaṃ attho yassāti etadatthaṃ .
Brāhmaṇāti piṅgalakocchabrāhmaṇaṃ bhagavā ālapati .
Idañhi majjhimāgame mūlapaṇṇāsake cūḷasāropamasutta ( ma . ni .1.312 ādayo ) padaṃ .
Etadeva phalaṃ sāraṃ yassāti etaṃsāraṃ niggahitāgamena .
Tathā etaṃpariyosānaṃ .
Nibbānogadhan ti nibbānantogadhaṃ .
Āvuso visākhāti dhammadinnāya theriyā visākhagahapatimālapanaṃ .
Idañhi cūḷavedallasutte ( ma . ni .1.460 ādayo )‘‘ sātthaṃ sabyañjanan ’’ tiādisaddantarasannidhānato ‘‘ idha desanāya ādimajjhapariyosānaṃ adhippetan ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ saddapabandhavasena desanāya kalyāṇattayavibhāgaṃ dassetvā tadatthavasenapi dassento ‘‘ bhagavā hī ’’ tiādimāha .
Atthatopi hi tassādhippetabhāvaṃ hi -saddena samattheti .
Tathā samatthanamukhena ca atthavasena kalyāṇattayavibhāgaṃ dassetīti .
Atthato panetaṃ dassento yo tasmiṃ tasmiṃ atthe katavidhi saddapabandho gāthāsuttavasena vavatthito pariyattidhammoyeva idha desanāti vutto , tassa cattho visesato sīlādi evāti āha ‘‘ ādimhi sīlan ’’ tiādi .
Visesakathanañhetaṃ .
Sāmaññato pana sīlaggahaṇena sasambhārasīlaṃ gahitaṃ , tathā maggaggahaṇena sasambhāramaggoti atthattayavasena anavasesato pariyattiatthaṃ pariyādāya tiṭṭhati .
Itarathā hi kalyāṇattayavibhāgo asabbasādhāraṇo siyā .
Ettha ca sīlamūlakattā sāsanassa sīlena ādikalyāṇatā vuttā , sāsanasampattiyā vemajjhabhāvato maggena majjhekalyāṇatā .
NibbānādhigamatoV2.62 uttari karaṇīyābhāvato nibbānena pariyosānakalyāṇatā .
Tenāti sīlādidassanena .
Atthavasena hi idha desanāya ādikalyāṇādibhāvo vutto .
‘‘ Tasmā ’’ tiādi yathāvuttānusārena sotūnamanusāsanīdassanaṃ .
Esāti yathāvuttākārena kathanā .
Kathikasaṇṭhitīti dhammakathikassa saṇṭhānaṃ kathanavasena samavaṭṭhānaṃ .
Vaṇṇanā atthavivaraṇā , pasaṃsanā vā .
Na so sātthaṃ deseti niyyānatthavirahato tassā desanāya .
Tasmāti catusatipaṭṭhānādiniyyānatthadesanato .
Ekabyañjanādiyuttāti sithiladhanitādibhedesu dasasuM2.72 byañjanesu ekappakāreneva , dvippakāreneva vā byañjanena yuttā damiḷa bhāsā viya .
Sabbaniroṭṭhabyañjanāti vivaṭakaraṇatāya oṭṭhe aphusāpetvā uccāretabbato sabbathā oṭṭhaphusanarahitavimuttabyañjanā kirāta bhāsā viya .
Sabbavissaṭṭhabyañjanāti sabbasseva vissajjanīyayuttatāya sabbathā vissaggabyañjanā savara bhāsā viya .
Sabbaniggahitabyañjanāti sabbasseva sānusāratāya sabbathā bindusahitabyañjanā pārasikādi milakkhu bhāsā viya .
Evaṃ ‘‘ damiḷakirātasavaramilakkhūnaṃ bhāsā viyā ’’ ti idaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ .
Milakkhūti ca pārasikādayo .
Sabbāpesā byañjanekadesavaseneva pavattiyā aparipuṇṇabyañjanāti vuttaṃ ‘‘ byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāmā ’’ ti .
Ṭhānakaraṇāni sithilāni katvā uccāretabbamakkharaṃ pañcasu vaggesu paṭhamatatiyaṃ sithilaṃ .
Tāni asithilāni katvā uccāretabbamakkharaṃ tesveva dutiyacatutthaṃ dhanitaṃ .
Dvimattakālamakkharaṃ dīghaṃ .
Ekamattakālaṃ rassaṃ .
Pamāṇaṃ ekamattassa , nimīsumīsato ’ bravuṃ ;
Aṅguliphoṭakālassa , pamāṇenāpi abravuṃ .
Saññogaparaṃ , dīghañca garukaṃ .
Asaṃyogaparaṃ rassaṃ lahukaṃ .
Ṭhānakaraṇāni niggahetvā avivaṭena mukhena uccāretabbaṃ niggahitaṃ .
Parapadena sambajjhitvā uccāretabbaṃ sambandhaṃ .
Tathā asambajjhitabbaṃ vavatthitaṃ .
Ṭhānakaraṇāni vissaṭṭhāni katvā vivaṭena mukhena uccāretabbaṃ vimuttaṃ .
Dasadhātiādīsu evaṃ sithilādivasena byañjanabuddhisaṅkhātassa akkharuppādakacittassa dasahi pakārehi byañjanānaṃ pabhedoti attho .
Sabbāni hi akkharāni cittasamuṭṭhānāni , yathādhippetatthassaV2.63 ca byañjanato pakāsanato byañjanānīti , byañjanabuddhiyā vā karaṇabhūtāya byañjanānaṃ dasadhā pabhedotipi yujjati .
Amakkhetvāti amilecchetvā avināsetvā , ahāpetvāti attho .
Tadatthamāha ‘‘ paripuṇṇabyañjanameva katvā ’’ ti , yamatthaṃ bhagavā ñāpetuṃ ekagāthaṃ , ekavākyampi deseti , tamatthaṃ parimaṇḍalapadabyañjanāya eva desanāya desetīti vuttaṃ hoti .
Tasmāti paripuṇṇabyañjanadhammadesanatoM2.73 .
Kevala saddo idha anavasesavācako .
Na avomissatādivācakoti āha ‘‘ sakalādhivacanan ’’ ti .
Paripuṇṇan ti sabbaso puṇṇaṃ .
Taṃ panatthato ūnādhikanisedhananti vuttaṃ ‘‘ anūnādhikavacanan ’’ ti .
Tattha yadatthaṃ desito , tassa sādhakattā anūnatā veditabbā , tabbidhurassa pana asādhakattā anadhikatā .
Upanetabbassa vā vodānatthassa avuttassa abhāvato anūnatā , apanetabbassa saṃkilesatthassa vuttassa abhāvato anadhikatā .
Sakalan ti sabbabhāgavantaṃ .
Paripuṇṇan ti sabbaso puṇṇameva .
Tenāha ‘‘ ekadesenāpi aparipuṇṇā natthī ’’ ti .
Aparisuddhā desanā hoti taṇhāya saṃkiliṭṭhattā .
Lokehi taṇhāya āmasitabbato lokāmisā , cīvarādayo paccayā , tesu agadhitacittatāya lokāmisanirapekkho .
Hitapharaṇenāti hitato pharaṇena hitūpasaṃhārena visesanabhūtena .
Mettābhāvanāya karaṇabhūtāya muduhadayo .
Ullumpanasabhāvasaṇṭhitenāti sakalasaṃkilesato , vaṭṭadukkhato ca uddharaṇākārasaṇṭhitena , kāruññādhippāyenāti vuttaṃ hoti .
‘‘ Ito paṭṭhāya dassāmi , evañca dassāmī ’’ ti samādātabbaṭṭhena dānaṃ vataṃ .
Paṇḍitapaññattatāya seṭṭhaṭṭhena brahmaṃ , brahmānaṃ vā seṭṭhānaṃ cariyanti dānameva brahmacariyaṃ .
Macchariyalobhādiniggahaṇena samāciṇṇattā dānameva suciṇṇaṃ .
Iddhīti deviddhi .
Jutīti pabhā , ānubhāvo vā .
Balavīriyūpapattīti mahatā balena , vīriyena ca samannāgamo .
Nāgāti varuṇanāgarājānaṃ vidhurapaṇḍitassa ālapanaṃ .
Dānapatīti dānasāmino .
Opānabhūtan ti udakatitthamiva bhūtaṃ .
Dhīrāti so vidhurapaṇḍitamālapati .
Madhussavoti madhurasasandanaṃ .
Puññan ti puññaphalaṃ , kāraṇavohārena vuttaṃ .
Brahmaṃ , brahmānaṃ vā cariyanti brahmacariyaṃ , veyyāvaccaṃ .
Esa nayo sesesupi .
Tittiriyan tiV2.64 tittirasakuṇarājena bhāsitaṃ .
Aññatra tāhīti paradārabhūtāhi vajjetvā .
Amhan ti amhākaṃ .
TapassīM2.74 , lūkho , jegucchī , pavivittoti catubbidhassa dukkarassa katattā caturaṅgasamannāgataṃ .
Sudan ti nipātamattaṃ .
Lomahaṃsanasuttaṃ majjhimāgame mūlapaṇṇāsake ,‘‘ mahāsīhanādasuttan ’’ tipi ( ma . ni .1.146) taṃ vadanti .
Iddhan ti samiddhaṃ .
Phītan ti phullitaṃ .
Vitthārikan ti vitthārabhūtaṃ .
Bāhujaññan ti bahūhi janehi niyyānikabhāvena ñātaṃ .
Puthubhūtan ti bahubhūtaṃ .
Yāva devamanussehīti ettha devalokato yāva manussalokā supakāsitanti adhippāyavasena pāsādikasuttaṭṭhakathāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .3.170) vuttaṃ , yāva devā ca manussā cāti attho .
Tasmāti yasmā sikkhattayasaṅgahaṃ sakalasāsanaṃ idha ‘‘ brahmacariyan ’’ ti adhippetaṃ , tasmā .
‘‘ Brahmacariyan ’’ ti iminā samānādhikaraṇāni sabbapadāni yojetvā atthaṃ dassento ‘‘ so dhammaṃ desetī ’’ tiādimāha .
‘‘ Evaṃ desento cā ’’ ti hi iminā brahmacariyasaddena dhammasaddādīnaṃ samānatthataṃ dasseti ,‘‘ dhammaṃ desetī ’’ ti vatvāpi ‘‘ brahmacariyaṃ pakāsetī ’’ ti vacanaṃ sarūpato atthappakāsanatthanti ca vibhāveti .
191. Vuttappakārasampadan ti yathāvuttaādikalyāṇatādippabhedaguṇasampadaṃ .
Dūrasamussāritamānasseva sāsane sammāpaṭipatti sambhavati , na mānajātikassāti vuttaṃ ‘‘ nihatamānattā ’’ ti .
Ussannattāti bahulabhāvato .
Bhogarūpādivatthukā madā suppaheyyā honti nimittassa anavaṭṭhānato , na tathā kulavijjādimadā nimittassa samavaṭṭhānato .
Tasmā khattiyabrāhmaṇakulīnānaṃ pabbajitānampi jātivijjaṃ nissāya mānajappanaṃ duppajahanti āha ‘‘ yebhuyyena … pe … mānaṃ karontī ’’ ti .
Vijātitāyāti viparītajātitāya , hīnajātitāyāti attho .
Yebhuyyena upanissayasampannā sujātikā eva , na dujjātikāti evaṃ vuttaṃ .
Patiṭṭhātuṃ na sakkontīti sīle patiṭṭhahituṃ na ussahanti , suvisuddhaṃ katvā sīlaṃ rakkhituṃ na sakkontīti vuttaṃ hoti .
Sīlameva hi sāsane patiṭṭhā , patiṭṭhātun ti vā saccapaṭivedhena lokuttarāya patiṭṭhāya patiṭṭhātuṃ .
Sā hi nippariyāyato sāsane patiṭṭhā nāma .
Evaṃ byatirekato atthaṃ vatvā anvayatopi vadati ‘‘ gahapatidārakā panā ’’ tiādinā .
KacchehiV2.65 sedaṃ muñcantehīti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ .
Tathā piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāyāti , sedaṃ muñcantakacchāM2.75 loṇaṃ pupphamānapiṭṭhikā hutvā , tehi vā pakārehi lakkhitāti attho .
Bhūmiṃ kasitvāti bhūmiyā kassanato , khettūpajīvanatoti vuttaṃ hoti .
Tādisassāti jātimantūpanissayassa .
Dubbalaṃ mānaṃ .
Balavaṃ dappaṃ .
Kamman ti parikammaṃ .
‘‘ Itarehī ’’ tiādinā ‘‘ ussannattā ’’ ti hetupadaṃ vivarati .
‘‘ Itī ’’ ti vatvā tadaparāmasitabbaṃ dasseti ‘‘ nihatamānattā ’’ tiādinā , iti saddo vā nidassane , evaṃ yathāvuttanayenāti attho .
Esa nayo īdisesu .
Paccājātoti ettha ākāro upasaggamattanti āha ‘‘ patijāto ’’ ti .
Parisuddhan ti rāgādīnaṃ accantameva pahānadīpanato nirupakkilesatāya sabbathā suddhaṃ .
Dhammassa sāmī taduppādakaṭṭhena , dhammena vā sadevakassa lokassa sāmīti dhammassāmī .
Saddhan ti pothujjanikasaddhāvasena saddahanaṃ .
Viññūjātikānañhi dhammasampattigahaṇapubbikā saddhāsiddhi catūsu puggalesu dhammappamāṇadhammappasannapuggalabhāvato .
‘‘ Yo evaṃ svākkhātadhammo , sammāsambuddho vata so bhagavā ’’ ti saddhaṃ paṭilabhati .
Yojanasatantarepi vā padese .
Jāyampatikāti jānipatikā .
Kāmaṃ ‘‘ jāyampatikā ’’ ti vutteyeva gharasāmikagharasāminīvasena dvinnameva gahaṇaṃ viññāyati , yassa pana purisassa anekā pajāpatiyo , tassa vattabbameva natthi .
Ekāyapi tāva saṃvāso sambādhoyevāti dassanatthaṃ ‘‘ dve ’’ ti vuttaṃ .
Rāgādinā kiñcanaṃ , khettavatthādinā palibodhanaṃ , tadubhayena saha vattatīti sakiñcanapalibodhano , soyevattho tathā .
Rāgo eva rajo , tadādikā dosamoharajā .
Vuttañhi ‘‘ rāgo rajo na ca pana reṇu vuccatī ’’ tiādi ( mahāni .209; cūḷani .74) āgamanapathatāpi uṭṭhānaṭṭhānatā evāti dvepi saṃvaṇṇanā ekatthā , byañjanameva nānaṃ .
Alagganaṭṭhenāti asajjanaṭṭhena appaṭibandhasabhāvena .
Rūpakavasena , taddhitavasena vā abbhokāsoti dassetuṃ viya -saddaggahaṇaṃ .
Evaṃ akusalakusalappavattīnaṃ ṭhānāṭhānabhāvena gharāvāsapabbajjānaṃ sambādhabbhokāsataṃ dassetvā idāni kusalappavattiyā eva aṭṭhānaṭṭhānabhāvena tesaṃ tabbhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
Rajānaṃ sannipātaṭṭhānaṃ viyāti sambandho .
Visuṃ visuṃ paduddhāramakatvā samāsato atthavaṇṇanā saṅkhepakathā .
Ekampi divasan ti ekadivasamattampi .
Akhaṇḍaṃ katvāti dukkaṭamattassāpi anāpajjanenaM2.76 achiddaṃ katvā .
Carimakacittan ti cuticittaṃ .
Kilesamalenāti taṇhāsaṃkilesādimalena .
Amalīnan ti asaṃkiliṭṭhaṃ .
Pariyodātaṭṭhena nimmalabhāvena saṅkhaṃ viya likhitaṃ dhotanti saṅkhalikhitaṃ .
Atthamattaṃ panaV2.66 dassetuṃ ‘‘ likhitasaṅkhasadisan ’’ ti vuttaṃ .
Dhotasaṅkhasappaṭibhāgan ti tadatthasseva vivaraṇaṃ .
Apica likhitaṃ saṅkhaṃ saṅkhalikhitaṃ yathā ‘‘ agyāhito ’’ ti , tassadisattā pana idaṃ saṅkhalikhitantipi dasseti , bhāvanapuṃsakañcetaṃ .
Ajjhāvasatāti ettha adhi -saddena kammappavacanīyena yogato ‘‘ agāran ’’ ti etaṃ bhummatthe upayogavacananti āha ‘‘ agāramajjhe ’’ ti .
Yaṃ nūna yadi pana pabbajeyyaṃ , sādhu vatāti sambandho .
Kasāyena rattāni kāsāyānīti dasseti ‘‘ kasāyarasapītatāyā ’’ ti iminā .
Kasmā cetāni gahitānīti āha ‘‘ brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikānī ’’ ti .
Acchādetvāti vohāravacanamattaṃ , paridahitvāti attho , tañca kho nivāsanapārupanavasena .
Agāravāso agāraṃ uttarapadalopena , tassa hitaṃ vuḍḍhiāvahaṃ kasivāṇijjādikammaṃ .
Taṃ anagāriyan ti tasmiṃ anagāriye .
192. Sahassatoti kahāpaṇasahassato .
Bhogakkhandho bhogarāsi .
Ābandhanaṭṭhenāti ‘‘ putto nattā panattā ’’ tiādinā pemavasena paricchedaṃ katvā bandhanaṭṭhena , etena ābandhanattho parivaṭṭa -saddoti dasseti .
Atha vā pitāmahapituputtādivasena parivattanaṭṭhena parivaṭṭo tipi yujjati .
‘‘ Amhākamete ’’ ti ñāyantīti ñātayo .
193. Pātimokkhasaṃvarena pihitakāyavacīdvāro samāno tena saṃvarena upeto nāmāti katvā ‘‘ pātimokkhasaṃvarena samannāgato ’’ ti vuttaṃ .
Ācāragocarānaṃ vitthāro vibhaṅgaṭṭhakathādīsu ( vibha . aṭṭha .503) gahetabbo .
‘‘ Ācāragocarasampanno ’’ tiādi ca tasseva pātimokkhasaṃvarasaṃvutabhāvassa paccayadassanaṃ .
Aṇusadisatāya appamattakaṃ ‘‘ aṇū ’’ ti vuttanti āha ‘‘ appamattakesū ’’ ti .
Asañcicca āpannaanukhuddakāpattivasena , sahasā uppannaakusalacittuppādavasena ca appamattakatā .
Bhayadassīti bhayadassanasīlo .
Sammāti aviparītaṃ , sundaraṃ vā , tabbhāvo ca sakkaccaṃ yāvajīvaṃ avītikkamavasena .
‘‘ Sikkhāpadesū ’’ ti vutteyeva tadavayavabhūtaṃM2.77 ‘‘ sikkhāpadaṃ samādāya sikkhatī ’’ ti atthassa gamyamānattā kammapadaṃ na vuttanti āha ‘‘ taṃ taṃ sikkhāpadan ’’ ti , taṃ taṃ sikkhākoṭṭhāsaṃ , sikkhāya vā adhigamupāyaṃ , tassā vā nissayanti attho .
Etthāti etasmiṃ ‘‘ pātimokkhasaṃvarasaṃvuto ’’ tiādivacane .
Ācāragocaraggahaṇenevāti ‘‘ ācāragocarasampanno ’’ ti vacaneneva .
Tenāha ‘‘ kusale kāyakammavacīkamme gahitepī ’’ ti .
Na hi ācāragocarasaddamattena kusalakāyavacīkammaggahaṇaṃ sambhavati , iminā punaruttitāya codanālesaṃ dasseti .
Tassāti ājīvapārisuddhisīlassa .
Uppattidvāradassanatthan ti uppattiyā kāyavacīviññattisaṅkhātassaV2.67 dvārassa kammāpadesena dassanatthaṃ , etena yathāvuttacodanāya sodhanaṃ dasseti .
Idaṃ vuttaṃ hoti – siddhepi sati punārambho niyamāya vā hoti , atthantarabodhanāya vā , idha pana atthantaraṃ bodheti , tasmā uppattidvāradassanatthaṃ vuttanti .
Kusalenāti ca sabbaso anesanapahānato anavajjena .
Kathaṃ tena uppattidvāradassananti āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .
Kāyavacīdvāresu uppannena anavajjena kāyakammavacīkammena samannāgatattā parisuddhājīvoti adhippāyo .
Tadubhayameva hi ājīvahetukaṃ ājīvapārisuddhisīlaṃ .
Idāni suttantarena saṃsandituṃ ‘‘ muṇḍikaputtasuttantavasena vā evaṃ vuttan ’’ ti āha .
Vā -saddo cettha suttantarasaṃsandanāsaṅkhātaatthantaravikappanattho .
Muṇḍikaputtasuttantaṃ nāma majjhimāgamavare majjhimapaṇṇāsake , yaṃ ‘‘ samaṇamuṇḍikaputtasuttan ’’ tipi vadanti .
Tattha thapatīti pañcakaṅgaṃ nāma vaḍḍhakiṃ bhagavā ālapati .
Thapati -saddo hi vaḍḍhakipariyāyo .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā ‘‘ katame ca thapati kusalā sīlā ?
Kusalaṃ kāyakammaṃ kusalaṃ vacīkamman ’’ ti sīlassa kusalakāyakammavacīkammabhāvaṃ dassetvā ‘‘ ājīvapārisuddhampi kho ahaṃ thapati sīlasmiṃ vadāmī ’’ ti ( ma . ni .2.265) evaṃ pavattāya muṇḍikaputtasuttadesanāya ‘‘ kāyakammavacīkammena samannāgato kusalenā ’’ ti sīlassa kusalakāyakammavacīkammabhāvaṃ dassetvā ‘‘ parisuddhājīvo ’’ ti evaṃ pavattā ayaṃ sāmaññaphalasuttadesanā ekasaṅgahā aññadatthu saṃsandati sameti yathā taṃ gaṅgodakena yamunodakaṃ , tasmā īdisīpi bhagavato desanāvibhūti atthevātiM2.78 .
Sīlasmiṃ vadāmīti sīlanti vadāmi , sīlasmiṃ vā ādhārabhūte antogadhaṃ pariyāpannaṃ , niddhāraṇasamudāyabhūte vā ekaṃ sīlanti vadāmi .
Tividhenāti cūḷasīlamajjhimasīlamahāsīlato tividhena .
‘‘ Manacchaṭṭhesū ’’ ti iminā kāyapañcamānameva gahaṇaṃ nivatteti .
Upari niddese vakkhamānesu sattasu ṭhānesu .
Tividhenāti catūsu paccekaṃ yathālābhayathābalayathāsāruppatāvasena tibbidhena .

Cūḷamajjhimamahāsīlavaṇṇanā

194-211.
Evan ti ‘‘ so evaṃ pabbajito samāno pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatī ’’ tiādinā nayena .
‘‘ Sīlasmin ’’ ti idaṃ niddhāraṇe bhummaṃ tato ekassa niddhāraṇīyattāti āha ‘‘ ekaṃ sīlan ’’ ti .
Apica iminā ādhāre bhummaṃ dasseti samudāyassa avayavādhiṭṭhānattā yathā ‘‘ rukkhe sākhā ’’ ti .
‘‘ Idan ’’ ti padena katvatthavasena samānādhikaraṇaṃ bhummavacanassaV2.68 katvatthe pavattanato yathā ‘‘ vanappagumbe yatha phusitagge ’’ ti ( khu . pā .6.13; su . ni .236) dasseti ‘‘ paccattavacanatthe vā etaṃ bhumman ’’ ti iminā .
Ayamevatthoti paccattavacanattho eva .
Brahmajāleti brahmajālasuttavaṇṇanāyaṃ ,( dī . ni . aṭṭha .1.7) brahmajālasuttapade vā .
Saṃvaṇṇanāvasena vuttanayenāti attho .
‘‘ Idamassa hoti sīlasmin ’’ ti ettha mahāsīlapariyosānena niddhāriyamānassa abhāvato paccattavacanatthoyeva sambhavatīti āha ‘‘ idaṃ assa sīlaṃ hotīti attho ’’ ti , tatoyeva ca pāḷiyaṃ apiggahaṇamakatanti daṭṭhabbaṃ .
212. Attānuvādaparānuvādadaṇḍabhayādīni asaṃvaramūlakāni bhayāni .
‘‘ Sīlassāsaṃvaratoti sīlassa asaṃvaraṇato , sīlasaṃvarābhāvatoti attho ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.280) ācariyena vuttaṃ ,‘‘ yadidaṃ sīlasaṃvarato ’’ ti pana padassa ‘‘ yaṃ idaṃ bhayaṃ sīlasaṃvarato bhaveyyā ’’ ti atthavacanato ,‘‘ sīlasaṃvarahetu bhayaṃ na samanupassatī ’’ ti ca atthassa upapattito sīlasaṃvarato sīlasaṃvarahetūti atthoyeva sambhavati .
‘‘ Yaṃ idaṃ bhayaṃ sīlasaṃvarato bhaveyyā ’’ ti hi pāṭhopi dissati .
‘‘ Saṃvarato ’’ ti hetuṃ vatvā tadadhigamitaatthavasena ‘‘ asaṃvaramūlakassa bhayassa abhāvā ’’ tipi hetuṃM2.79 vadati .
Yathāvidhānavihitenāti yathāvidhānaṃ sampāditena .
Khattiyābhisekenāti khattiyabhāvāvahena abhisekena .
Muddhani avasittoti matthakeyeva abhisitto .
Ettha ca ‘‘ yathāvidhānavihitenā ’’ ti iminā porāṇakāciṇṇavidhānasamaṅgitāsaṅkhātaṃ ekaṃ aṅgaṃ dasseti ,‘‘ khattiyābhisekenā ’’ ti iminā khattiyabhāvāvahatāsaṅkhātaṃ ,‘‘ muddhani avasitto ’’ ti iminā muddhaniyeva abhisiñcitabhāvasaṅkhātaṃ .
Iti tivaṅgasamannāgato khattiyābhiseko vutto hoti .
Yena abhisittarājūnaṃ rājānubhāvo samijjhati .
Kena panāyamattho viññāyatīti ?
Porāṇakasatthāgatanayena .
Vuttañhi aggaññasuttaṭṭhakathāyaṃ mahāsammatābhisekavibhāvanāya ‘‘ te panassa khettasāmino tīhi saṅkhehi abhisekampi akaṃsū ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .3.131) majjhimāgamaṭṭhakathāya ñca mahāsīhanādasuttavaṇṇanāyaṃ vuttaṃ ‘‘ muddhāvasittenāti tīhi saṅkhehi khattiyābhisekena muddhani abhisittenā ’’ ti ( ma . ni . aṭṭha .1.160) sīhaḷaṭṭhakathāyampi cūḷasīhanādasuttavaṇṇanāyaṃ ‘‘ paṭhamaṃ tāva abhisekaṃ gaṇhantānaṃ rājūnaṃ suvaṇṇamayādīni tīṇi saṅkhāni ca gaṅgodakañca khattiyakaññañca laddhuṃ vaṭṭatī ’’ tiādi vuttaṃ .
Ayaṃ pana tatthāgatanayena abhisekavidhānavinicchayo – abhisekamaṅgalatthañhi alaṅkatapaṭiyattassa maṇḍapassa antokatassa udumbarasākhamaṇḍapassa majjhe suppatiṭṭhite udumbarabhaddapīṭhamhi abhisekārahaṃ abhijaccaṃ khattiyaṃ nisīdāpetvā paṭhamaṃ tāva maṅgalābharaṇabhūsitāV2.69 jātisampannā khattiyakaññā gaṅgodakapuṇṇaṃ suvaṇṇamayasāmuddikadakkhiṇāvaṭṭasaṅkhaṃ ubhohi hatthehi sakkaccaṃ gahetvā sīsopari ussāpetvā tena tassa muddhani abhisekodakaṃ abhisiñcati , evañca vadeti ‘‘ deva taṃ sabbepi khattiyagaṇā attānamārakkhatthaṃ iminā abhisekena abhisekikaṃ mahārājaṃ karonti , tvaṃ rājadhammesu ṭhito dhammena samena rajjaṃ kārehi , etesu khattiyagaṇesu tvaṃ puttasinehānukampāya sahitacitto , hitasamamettacitto ca bhava , rakkhāvaraṇaguttiyā tesaṃ rakkhito ca bhavāhī ’’ ti .
Tato puna purohitopi porohiccaṭhānānurūpālaṅkārehi alaṅkatapaṭiyatto gaṅgodakapuṇṇaṃ rajatamayaṃ saṅkhaṃ ubhohi hatthehi sakkaccaṃ gahetvā tassa sīsopari ussāpetvā tena tassa muddhani abhisekodakaṃ abhisiñcati , evañca vadeti ‘‘ deva taṃ sabbepi brāhmaṇagaṇāM2.80 attānamārakkhatthaṃ iminā abhisekena abhisekikaṃ mahārājaṃ karonti , tvaṃ rājadhammesu ṭhito dhammena samena rajjaṃ kārehi , etesu brāhmaṇagaṇesu tvaṃ puttasinehānukampāya sahitacitto , hitasamamettacitto ca bhava , rakkhāvaraṇaguttiyā tesaṃ rakkhito ca bhavāhī ’’ ti .
Tato puna seṭṭhipi seṭṭhiṭṭhānabhūsanabhūsito gaṅgodakapuṇṇaṃ ratanamayaṃ saṅkhaṃ ubhohi hatthehi sakkaccaṃ gahetvā tassa sīsopari ussāpetvā tena tassa muddhani abhisekodakaṃ abhisiñcati , evañca vadeti ‘‘ deva taṃ sabbepi gahapatigaṇā attānamārakkhatthaṃ iminā abhisekena abhisekikaṃ mahārājaṃ karonti , tvaṃ rājadhammesu ṭhito dhammena samena rajjaṃ kārehi , etesu gahapatigaṇesu tvaṃ puttasinehānukampāya sahitacitto , hitasamamettacitto ca bhava , rakkhāvaraṇaguttiyā tesaṃ rakkhito ca bhavāhī ’’ ti .
Te pana tassa evaṃ vadantā ‘‘ sace tvaṃ amhākaṃ vacanānurūpaṃ rajjaṃ karissasi , iccetaṃ kusalaṃ .
No ce karissasi , tava muddhā sattadhā phalatū ’’ ti evaṃ rañño abhisapanti viyāti daṭṭhabbanti .
Vaḍḍhakīsūkarajātakādīhi cāyamattho vibhāvetabbo , abhisekopakaraṇānipi samantapāsādikādīsu ( pārā . aṭṭha .1. tatiyasaṅgītikathā ) gahetabbānīti .
Yasmā nihatapaccāmitto , tasmā na samanupassatīti sambandho .
Anavajjatā kusalabhāvenāti āha ‘‘ kusalaṃ sīlapadaṭṭhānehī ’’ tiādi .
Idaṃ vuttaṃ hoti – kusalasīlapadaṭṭhānā avippaṭisārapāmojjapītipassaddhidhammā , avippaṭisārādinimittañca uppannaṃ cetasikasukhaṃ paṭisaṃvedeti , cetasikasukhasamuṭṭhānehi ca paṇītarūpehi phuṭṭhasarīrassa uppannaṃ kāyikasukhanti .