Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā
374-5.
Uppatitvāti
V2.294 ākāsamaggena ḍetvā .Paṭipajjati ariyāsāvako nibbānaṃ , ariyaphalañca etāyāti paṭipadā , sā ca tassa pubbabhāgo evāti ariyamaggo pubbabhāgapaṭipadānāmena idha vutto .
Ātatavitatādivasena pañcaṅgikaṃ .
Disāvidisāniviṭṭhapadesena aṭṭhaṅgiko .
Aṭṭhaṅgato mutto añño koci aṭṭhaṅgiko nāma maggo natthīti āha ‘‘ aṭṭhaṅgamattoyevā ’’ tiādinā .
Na hi avayavavinimutto samudāyo nāma koci atthīti .
Tasmā ‘‘ aṭṭha aṅgāni assāti aññapadatthasamāsaṃ akatvā ‘ aṭṭha aṅgāni aṭṭhaṅgāni , tāni assa santīti aṭṭhaṅgiko ’ ti samāsagabbhataddhitavasena padasiddhi kātabbā ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.374,375) ācariyena vuttaṃ , adhippāyo cettha cintetabbo .
Aññapadatthasamāse hi kate na sakkā aṭṭhaṅgaaṭṭhaṅgikānaṃ bhedo aññamaññaṃ vipariyāyaṃ katvāpi niyametuṃ byāse ubhayapadatthaparabhāvena saheva saṅkhyāparicchedena atthāpattito .
Samāsagabbhe pana taddhite kate sakkā eva tesaṃ bhedo aññamaññaṃ vipariyāyaṃ katvā niyametuṃ samāse uttarapadatthaparabhāvena vināva saṅkhyāparicchedena atthāpattito .
Ekatthibhāvalakkhaṇo hi samāsoti .
Dhammadāyādasuttantaṭīkāyaṃ pana ācariyeneva evaṃ vuttaṃ ‘‘ yasmā maggaṅgasamudāye
M2.336 maggavohāro hoti , samudāyo ca samudāyīhi samannāgato , tasmā attano avayavabhūtāni aṭṭha aṅgāni etassa santīti aṭṭhaṅgiko ’’ ti .Paṭhamanaye cettha aṅginā aṅgassa aṭṭhaṅgikabhāvo vutto , dutiyanaye pana aṅgena aṅginoti ayametesaṃ viseso .
Idāni aṭṭhaṅgikamagge lakkhaṇato , kiccakhaṇārammaṇabhedakamato ca vinicchayaṃ dassento ‘‘ tatthā ’’ tiādimāha .
Sammādassanalakkhaṇāti aviparītaṃ yāthāvato catunnamariyasaccānaṃ paccakkhameva dassanasabhāvā .
Sammā abhiniropanalakkhaṇoti nibbānārammaṇe cittassa aviparītamabhiniropanasabhāvo .
Sammā pariggahaṇalakkhaṇāti caturaṅgasamannāgatā vācā jane saṅgaṇhātīti tabbipakkhato viratisabhāvā sammāvācā bhedakaramicchāvācappahānena jane , sampayuttadhamme ca pariggaṇhanakiccavatī hoti , evaṃ aviparītaṃ pariggahaṇasabhāvā .
Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇoti yathā cīvarakammādiko kammanto ekaṃ kātabbaṃ samuṭṭhāpeti , taṃtaṃkiriyānipphādako vā cetanāsaṅkhāto kammanto hatthapādacalanādikaṃ kiriyaṃ samuṭṭhāpeti , evaṃ sāvajjakattabbakiriyāsamuṭṭhāpakamicchākammantappahānena sammākammanto niravajjasamuṭṭhāpanakiccavā hoti , sampayutte ca samuṭṭhāpento eva pavattatīti aviparītaṃ samuṭṭhāpanasabhāvo .
Sammā vodāpanalakkhaṇoti kāyavācānaṃ , khandhasantānassa ca saṃkilesabhūtamicchājīvappahānena aviparītaṃ vodāpanasabhāvo .
Sammā paggahalakkhaṇoti sasampayuttadhammassa cittassa saṃkilesapakkhe patitumadatvā
V2.295 aviparītaṃ paggahaṇasabhāvo .Sammā upaṭṭhānalakkhaṇāti tādibhāvalakkhaṇena aviparītaṃ tattha upaṭṭhānasabhāvo .
Sammā samādhānalakkhaṇoti vikkhepaviddhaṃsanena aviparītaṃ cittassa samādahanasabhāvo .
Sahajekaṭṭhatāya diṭṭhekaṭṭhā avijjādayo micchādiṭṭhito aññe attano paccanīkakilesā nāma .
Passatīti pakāseti kiccapaṭivedhena paṭivijjhati .
Tenāha ‘‘ tappaṭi … pe … asammohato ’’ ti .
Idañhi tassā passanākāradassanaṃ .
Teneva hi sammādiṭṭhisaṅkhātena aṅgena tattha paccavekkhaṇā pavattati .
Purimāni dve kiccāni sabbesameva sādhāraṇānīti āha ‘‘ sammāsaṅkappādayopī ’’ tiādi .
‘‘ Tathevā ’’ ti iminā ‘‘ attano paccanīkakilesehi saddhin ’’ ti idamanukaḍḍhati .
Pubbabhāgeti
M2.337 upacārakkhaṇe .Upacārabhāvanāvasena anekavāraṃ pavattacittakkhaṇikattā nānakkhaṇā .
Aniccādilakkhaṇavisayattā nānārammaṇā .
Maggassa ekacittakkhaṇikattā ekakkhaṇā .
Nibbānārammaṇattā ekārammaṇā .
Kiccatoti pubbabhāge dukkhādiñāṇehi kattabbena idha sātisayaṃ nibbattena kiccena , imasseva vā ñāṇassa dukkhādippakāsanakiccena .
Cattāri nāmāni labhati catūsu saccesu kātabbakicca nibbattito .
Tīṇi nāmāni labhati kāmasaṅkappādippahānanibbattito .
Sikkhāpadavibhaṅge ‘‘ viraticetanā , sabbe sampayuttadhammā ca sikkhāpadānī ’’ ti ( vibha .704) vuccanti .
Tattha pana padhānānaṃ viraticetanānaṃ vasena ‘‘ viratiyopi honti cetanāyopī ’’ ti vuttaṃ , musāvādādīhi viramaṇakāle vā viratiyo , subhāsitādivācābhāsanādikāle cetanāyo hontīti yojetabbā .
Cetanānaṃ amaggaṅgattā ‘‘ maggakkhaṇe pana viratiyovā ’’ ti āha .
Ekasseva ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya , ekāyeva viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya eva cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanāsambhavena sammāvācādibhāvāsiddhito , taṃsiddhiyañca aṅgattayattāsiddhito ca evaṃ vuttantipi daṭṭhabbaṃ .
Iminā cetāsaṃ duvidhataṃ , abhedatañca dasseti .
Sammappadhānasatipaṭṭhānavasenāti catusammappadhānacatusatipaṭṭhānabhāvavasena .
Yadipi samādhiupakārakānaṃ abhiniropanā numajjanasampiyāyanu pabrūhanasantānaṃ vitakkavicārapītisukhopekkhānaṃ vasena catūhi jhānehi sammāsamādhi vibhatto , tathāpi vāyāmo viya anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṃ , sati viya ca asubhāsukhāniccānattabhūtesu kāyādīsu
V2.296 subhādisaññāpahānacatusatikiccaṃ ekova samādhi catukkajjhānasamādhikiccaṃ na sādheti .Tasmā pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhi paṭhamajjhānasamādhi eva .
Tathā maggakkhaṇepi pubbabhāgepi dutiyajjhānasamādhi dutiyajjhānasamādhi eva .
Tathā maggakkhaṇepi pubbabhāgepi tatiyajjhānasamādhi tatiyajjhānasamādhi eva .
Tathā maggakkhaṇepi pubbabhāgepi catutthajjhānasamādhi catutthajjhānasamādhi eva .
Tathā maggakkhaṇepīti āha ‘‘ pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyevā ’’ ti .
Tasmāti paññāpajjotattā avijjāndhakāraṃ vidhamitvā paññāsatthattā kilesacore ghātentoti yathārahaṃ yojetabbaṃ .
Yasmā pana anādimati saṃsāre iminā yoginā kadācipi asamugghāṭitapubbo kilesagaṇo
M2.338 , tassa samugghāṭako ca ariyamaggo .Ayañcettha sammādiṭṭhi pariññābhisamayādivasena pavattiyā pubbaṅgamā hoti bahūpakārā , tasmā .
Tadeva bahūpakārataṃ kāraṇabhāvena dassetuṃ ‘‘ yogino bahūpakārattā ’’ ti vuttaṃ .
Tassāti sammādiṭṭhiyā .
‘‘ Bahūpakāro ’’ ti vatvā taṃ bahūpakārataṃ upamāya vibhāvento ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha .
Ayaṃ tambakaṃsādimayattā kūṭo .
Taṃpariharaṇato mahāsāratāya cheko .
Evan ti yathā heraññikassa cakkhunā disvā kahāpaṇavibhāgajānane kiriyāsādhakatamabhāvena karaṇantaraṃ bahukāraṃ yadidaṃ hattho , evaṃ yogino paññāya oloketvā dhammavibhāgajānane pubbacārībhāvena dhammantaraṃ bahukāraṃ yadidaṃ vitakko vitakketvāva paññāya tadavabodhato .
Tasmā sammāsaṅkappo sammādiṭṭhiyā bahukāroti adhippāyo .
Dutiyaupamāyaṃ evan ti yathā tacchako parena parivattetvā parivattetvā dinnaṃ dabbasambhāraṃ vāsiyā tacchetvā gehādikaraṇakamme upaneti , evaṃ yogī vitakkena lakkhaṇādito vitakketvā dinnadhamme yāthāvato paricchinditvā pariññābhisamayādikamme upanetīti yojanā .
Vacībhedassa upakārako vitakko sāvajjānavajjavacībhede nivattanapavattanakarāya sammāvācāyapi upakārakovāti āha ‘‘ svāyan ’’ tiādi .
‘‘ Yathāhā ’’ tiādinā dhammadinnāya bhikkhuniyā visākhassa nāma gahapatino vuttaṃ cūḷavedallasuttapadaṃ ( ma . ni .1.464) sādhakabhāvena dasseti .
Bhindatīti nicchāreti .
Vacībhedaniyāmikā vācā kāyikakiriyāniyāmakassa kammantassa upakārikāti tadatthaṃ lokato pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ubhayaṃ sucaritan ti kāyasucaritaṃ , vacīsucaritañca .
Ājīvaṭṭhamakasīlaṃ nāma catubbidhavacīsucaritatividhakāyasucaritehi saddhiṃ sammāājīvaṃ
V2.297 aṭṭhamaṃ katvā vuttaṃ ādibrahmacariyakasīlaṃ .Yañhi sandhāya vuttaṃ ‘‘ pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī ’’ ti .
Tadubhayānantaran ti duccaritadvayappahāyakassa sucaritadvayapāripūrihetubhūtassa sammāvācāsammākammantadvayassa anantaraṃ .
Suttapamattenāti appossukkaṃ suttena , pamattena ca .
Idaṃ vīriyan ti catubbidhaṃ sammappadhānavīriyaṃ .
Kāyādīsūti kāyavedanācittadhammesu .
Indriyasamatādayo samādhissa upakārakā .
Tabbidhurā
M2.339 dhammā anupakārakā .Gatiyoti nipphattiyo , kiccādisabhāve vā .
Samanvesitvāti upadhāretvā , hetumhi cāyaṃ tvāpaccayo .