Ekaṃsikadhammavaṇṇanā
425.‘‘ Kasmā ārabhī ’’ ti kāraṇaṃ pucchitvā ‘‘ aniyyānikabhāvadassanatthan ’’ ti payojanaṃ vissajjitaṃ .
Phale hi siddhe hetupi siddho hotīti , ayaṃ ācariyamati ( dī . ni . ṭī .1.425) apare pana ‘‘ edisesu atthasaddo kāraṇe vattati , hetvatthe ca paccattavacanaṃ , tasmā aniyyānikabhāvadassanan ti ettha aniyyānikabhāvadassanakāraṇā ’’ ti atthamicchanti .
Paññāpitaniṭṭhāyāti paveditavimuttimaggassa .
Vaṭṭadukkhapariyosānaṃ gacchati etāyāti niṭṭhāti hi vimutti vuttā ‘‘ goṭṭhā paṭṭhitagāvo ’’ ti ( ma . ni .1.156) mahāsīhanādasuttapade viya ṭhā-saddassa gatiatthe pavattanato .
Niṭṭhāmaggo ca idha uttarapadalopena ‘‘ niṭṭhā ’’ ti adhippeto .
Tasseva hi niyyānikatā , aniyyānikatā
M2.392 ca vuccati , na niṭṭhāya .Niyyātīti niyyānikā ya-kārassa ka-kāraṃ katvā .
Anīyasaddo hi bahulaṃ kattutthābhidhāyako , na niyyānikā aniyyānikā , tassā bhāvo tathā .
Niyyānaṃ vā niggamanaṃ nissaraṇaṃ , vaṭṭadukkhassa vūpasamoti attho , niyyānameva niyyānikaṃ , na niyyānikaṃ aniyyānikaṃ , so eva bhāvo sabhāvo aniyyānikabhāvo , tassa dassanatthanti yojetabbaṃ .
‘‘ Sabbe hī ’’ tiādi tadatthavivaraṇaṃ .
Amataṃ nibbānaṃ niṭṭhamiti paññapeti yathāti sambandho .
Lokathūpikādivasena niṭṭhaṃ paññapentīti ‘‘ nibbānaṃ nibbānan ’’ ti vacanasāmaññamattaṃ gahetvā tathā paññapenti .
Lokathūpikā nāma brahmabhūmi vuccati lokassa thūpikasadisatāparikappanena .
Keci pana ‘‘ nevasaññānāsaññāyatanabhūmiṃ lokathūpikā ’’ ti vadanti , tadayuttaṃ aṭṭhakathāsu tathā avacanato .
Ādi saddena cettha ‘‘ añño puriso , aññā pakatī ’’ ti pakatipurisantarāvabodho mokkho , buddhiādiguṇavinimuttassa attano asakattani avaṭṭhānaṃ mokkho , kāyavipattikati jātibandhānaṃ apavajjanavasena appavatto mokkho , parena purisena
V2.345 palokatā mokkho , taṃsamīpatā mokkho , taṃsamāyogo mokkhoti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .Tasmiṃ tasmiñhi samaye niṭṭhaṃ apaññapento nāma natthi .
Brāhmaṇānaṃ paṭhamajjhānabrahmaloko niṭṭhā .
Tattha hi nesaṃ niccābhiniveso yathā taṃ bakassa brahmuno ,( ma . ni .1.501) vekhanasāditāpasānaṃ ābhassarā , sañcayādiparibbājakānaṃ subhakiṇhā , ājīvakānaṃ ‘‘ anantamānaso ’’ ti parikappito asaññībhavo .
Imasmiṃ pana sāsane arahattaṃ niṭṭhā , sabbepi cete diṭṭhivasena brahmalokādīni arahattamaññanāya ‘‘ nibbānaṃ nibbānan ’’ ti vacanasāmaññamattaṃ gahetvā tathā paññapenti , na pana paramatthato nesaṃsamaye nibbānapaññāpanassa labbhanatoti āha ‘‘ sā ca na niyyānikā ’’ tiādi .
Yathāpaññattāti yena yena pakārena paññattā , paññattappakārā hutvāti attho .
Na niyyātīti ‘‘ yenākārena niṭṭhā pāpuṇīyatī ’’ ti tehi paveditā , tenākārena tassā apattabbatāya na niyyāti .
Paṇḍitehi paṭikkhittāti ‘‘ nāyaṃ niṭṭhā paṭipadā vaṭṭassa anatikkamanato ’’ ti buddhādīhi paṇḍitehi paṭikkhittā .
Nivattatīti paṭikkhepakāraṇavacanaṃ , yasmā tehi paññattā niṭṭhā paṭipadā
M2.393 na niyyāti na gacchati , aññadatthu taṃsamaṅginaṃ puggalaṃ saṃsāre eva paribbhamāpentī nivattati , tasmā paṇḍitehi paṭikkhittāti attho .Tan ti aniyyānikabhāvaṃ .
Jānaṃ , passan ti ca puthuvacanavipariyāyoti āha ‘‘ jānantā passantā ’’ ti .
Gacchantādisaddānañhi ‘‘ yā pana bhikkhunī jānaṃ sabhikkhukaṃ ārāmaṃ anāpucchā paviseyyā ’’ tiādīsu ( pāci .1024) liṅgavasena vipariyāyo , jānantīti attho .
‘‘ Yācaṃ adadamappiyo ’’ tiādīsu ( pārā .346; jā .1.7.55) vibhattivasena , yācantassāti attho .
Idha pana puthuvacanavasenāti veditabbaṃ .
Padhānaṃ jānanaṃ nāma paccakkhato jānanaṃ tassa jeṭṭhabhāvato , dassanamappadhānaṃ tassa saṃsayānubandhattāti ayaṃ kamo vutto ‘‘ jānaṃ passan ’’ ti .
Tenettha jānanena dassanaṃ viseseti .
Evañhi diṭṭhapubbāni kho tasmiṃ loke manussānaṃ sarīrasaṇṭhānādīnīti ekato adhippāyadassanaṃ sūpapannaṃ hoti .
Ayañhetthādhippāyo ‘‘ kiṃ tumhākaṃ ekantasukhe loke paccakkhato ñāṇadassanaṃ atthī ’’ ti .
Jānan ti vā tassa lokassa anumānavisayataṃ vuccati , passan ti paccakkhato visayataṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ api tumhākaṃ loko paccakkhato ñāto , udāhu anumānato ’’ ti .
Yasmā pana loke paccakkhabhūto attho indriyagocarabhāvena pākaṭo , tasmā pākaṭena atthena adhippāyaṃ dassetuṃ ‘‘ diṭṭhapubbānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Diṭṭhapadena vā dassanaṃ , tadanugatañca jānanaṃ gahetvā tadubhayeneva atthena adhippāyaṃ vibhāvetuṃ evaṃ vuttantipi daṭṭhabbaṃ .
Diṭṭhapubbānīti hi
V2.346 dassanena , tadanugatena ca ñāṇena gahitapubbānīti attho .Evañca katvā ‘‘ sarīrasaṇṭhānādīnī ’’ ti samariyādavacanaṃ samatthitaṃ hoti .
‘‘ Appāṭihīrakatan ’’ ti ayaṃ anunāsikalopaniddesoti āha ‘‘ appāṭihīrakaṃ tan ’’ ti .
Taṃ vacanaṃ appāṭihīrakaṃ sampajjatīti sambandho .
Appāṭihīrapade anunāsikalopo ,‘‘ katan ’’ ti ca ekaṃ padanti keci , tadayuttaṃ samāsasambhavato , anunāsikalopassa ca avattabbattā .
Evamettha vaṇṇayanti – paṭipakkhaharaṇato paṭihāriyaṃ , tadeva pāṭihāriyaṃ .
Attanā uttaravirahitavacanaṃ .
Pāṭihāriyamevettha ‘‘ pāṭihīrakan ’’ ti vuttaṃ parehi vuccamānauttarehi sauttarattā , na pāṭihīrakanti appāṭihīrakaṃ .
Virahattho
M2.394 cettha a -saddo .Tenāha ‘‘ paṭiharaṇavirahitan ’’ ti .
Sauttarañhi vacanaṃ tena uttaravacanena paṭiharīyati viparivattīyati , tasmā uttaravacanaṃ paṭiharaṇaṃ nāma , tato virahitanti attho .
Tasmā eva niyyānassa paṭiharaṇamaggassa abhāvato ‘‘ aniyyānikan ’’ ti vattabbataṃ labhati .
Tena vuttaṃ ‘‘ aniyyānikan ’’ ti .
426. Vilāso itthilīḷā , yo ‘‘ siṅgārabhāvajā kiriyā ’’ tipi vuccati .
Ākappo kesabandhavatthaggahaṇādiākāraviseso , vesasaṃvidhānaṃ vā .
Ādi saddena hāvādīnaṃ saṅgaho .
Hāvāti hi cāturiyaṃ vuccati .