Addhānagamanavaṇṇanā
254. Evaṃ
V2.172M2.200 sāmaññaphalasuttaṃ saṃvaṇṇetvā idāni ambaṭṭhasuttaṃ saṃvaṇṇento yathānupubbaṃ saṃvaṇṇokāsassa pattabhāvaṃ vibhāvetuṃ , sāmaññaphalasuttassānantaraṃ saṅgītassa suttassa ambaṭṭhasuttabhāvaṃ pakāsetuṃ ‘‘ evaṃ me sutaṃ … pe … kosalesūti ambaṭṭhasuttan ’’ ti āha .Evamīdisesu .
Iti saddo cettha ādiattho , padatthavipallāsajotako pana itisaddo luttaniddiṭṭho , ādisaddalopo vā esa , upalakkhaṇaniddeso vā .
Apubbapadavaṇṇanā nāma heṭṭhā aggahitatāya apubbassa padassa atthavibhajanā .
‘‘ Hitvā punappunāgata-matthaṃ atthaṃ pakāsayissāmī ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1. ganthārambhakathā ) hi vuttaṃ ,‘‘ anupubbapadavaṇṇanā ’’ ti katthaci pāṭho , so ayuttova ṭīkāya anuddhaṭattā , tathā asaṃvaṇṇitattā ca .
‘‘ Rājakumārā gottavasena kosalā nāmā ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.254) ācariyena vuttaṃ .
Akkharacintakā pana vadanti ‘‘ kosaṃ lanti gaṇhanti , kusalaṃ vā pucchantīti kosalā ’’ ti .
Janapadinoti janapadavanto , janapadassa vā issarā .
‘‘ Kosalā nāma rājakumārā ’’ ti vutteyeva siddhepi ‘‘ janapadino ’’ ti vacanaṃ santesupi aññesu taṃtaṃnāmapaññātesu tattha nivasantesu janapadibhāvato tesameva nivasanamupādāya janapadassāyaṃ samaññāti dassanatthaṃ .
‘‘ Tesaṃ nivāso ’’ ti iminā ‘‘ kosalānaṃ nivāsā kosalā ’’ ti taddhitaṃ dasseti .
‘‘ Ekopi janapado ’’ ti iminā pana saddatoyevetaṃ puthuvacanaṃ , atthato panesa eko evāti vibhāveti .
Api -saddo cettha anuggahe , tena kāmaṃ ekoyevesa janapado , tathāpi iminā kāraṇena puthuvacanamupapannanti anuggaṇhāti .
Yadi ekova janapado , kathaṃ tattha bahuvacananti āha ‘‘ ruḷhisaddenā ’’ tiādi , ruḷhisaddattā bahuvacanamupapannanti vuttaṃ hoti .
Nissitesu payuttassa puthuvacanassa , puthubhāvassa vā nissaye abhiniropanā idha ruḷhi , tena vuttaṃ
V2.173 ācariyena idha ceva aññattha ca majjhimāgamaṭīkādīsu ‘‘ akkharacintakā hi īdisesu ṭhānesu yutte viya īdisaliṅgavacanāni icchanti , ayamettha ruḷhi yathā ‘ aññatthāpi kurūsu viharati , aṅgesu viharatī ’ tiM2.201 cā ’’ ti .Keci pana kosalanāmābhiniropanamicchanti , ayuttametaṃ puthuvacanassa appayujjitabbattā .
Nāmābhiniropanāya hi ekavacanampi bhavati yathā ‘‘ sīho gāyatī ’’ ti .
Tabbisesitepi janapadasadde jātisaddattā ekavacanameva .
Tenāha ‘‘ tasmiṃ kosalesu janapade ’’ ti , kosalanāmake tasmiṃ janapadeti attho .
Abhūtato hi vohāramattaṃ ruḷhi , bhūtatoyeva attho vinicchinitabbo .
Yathā hi –
‘‘ Santi puttā videhānaṃ , dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano ;
Te rajjaṃ kārayissanti , mithilāyaṃ pajāpatī ’’ ti .( jā .2.22.276) ādīsu –
Taṃputtasaṅkhātassa ekatthassa ruḷhivasena ‘‘ puttā ’’ ti bahuvacanapayogo , tathā idhāpi tannivāsasaṅkhātassa ekatthassa ruḷhivasena ‘‘ kosalesū ’’ ti bahuvacanapayogo hoti .
Yathā ca ‘‘ pāṇaṃ na haññe , na ca ’ dinnamādiye ’’ tiādīsu ( a . ni .8.42,43,45) jātivasena bahvatthānamekavacanapayogo , tathā idhāpi jātivasena avayavappabhedena bahvatthassa ‘‘ janapade ’’ ti ekavacanapayogo hoti .
Vuttañca ācariyena majjhimāgamaṭīkāyaṃ ‘‘ tabbisesanepi janapadasadde jātisadde ekavacanameva .
Tenāha ‘ tasmiṃ aṅgesu janapade ’ ti ’’.
Evaṃ ruḷhivasena bahumhi viya vattabbe bahuvacanaṃ dassetvā idāni bahvatthavasena bahumpi eva vattabbe bahuvacanaṃ dassento ‘‘ porāṇā panāhū ’’ tiādimāha .
Pana -saddo cettha visesatthajotano , tena puthuatthavisayatāya evetaṃ puthuvacanaṃ , na ruḷhivasenāti vakkhamānaṃ visesaṃ joteti .
So hi padeso tiyojanasataparimāṇatāya bahuppabhedoti , imasmiṃ pana naye tesu kosalesu janapadesūti attho veditabbo .
Mahāpanādan ti mahāpanādajātaka ( jā .1.3.40,41,42) surucijātakesu ( jā .1.14.102 ādayo ) āgataṃ surucino nāma videharañño puttaṃ mahāpanādanāmakaṃ rājakumāraṃ .
Nānānāṭakānīti bhaṇḍukaṇḍapaṇḍukaṇḍapamukhāni chasatasahassāni nānāvidhanāṭakāni , katthaci pana ādisaddopi diṭṭho , so jātakaṭṭhakathāyaṃ na dissati , yadi ca dissati , tena naṭalaṅghakādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Sitamattampīti mihitamattampi .
Tassa
M2.202 kira dibbanāṭakānaṃ anantarabhaveyeva diṭṭhattā manussanāṭakānaṃ naccaṃ amanuññaṃ ahosi .Naṅgalānipi chaḍḍetvāti kasikammappahānavasena naṅgalāni
V2.174 pahāya , nidassanamattañcetaṃ .Na hi kevalaṃ kassakā eva , atha kho aññepi ubhayaraṭṭhavāsino manussā attano attano kiccaṃ pahāya tasmiṃ maṅgalaṭṭhāne sannipatiṃsu .
Tadā kira mahāpanādakumārassa pāsādamaṅgalaṃ , chattamaṅgalaṃ , āvāhamaṅgalanti tīṇi maṅgalāni ekato akaṃsu , kāsivideharaṭṭhavāsinopi tattha sannipatitvā atirekasattavassāni chaṇamanubhaviṃsūti , adhunā pana ‘‘ naṅgalādīnī ’’ ti pāṭho dissati , so na porāṇapāṭho ṭīkāyamanuddhaṭattā .
Mahājanakāye sannipatiteti keci ‘‘ pahaṃsanavidhiṃ dassetvā rājakumāraṃ hāsāpessāmā ’’ ti , keci ‘‘ taṃ kīḷanaṃ passissāmā ’’ ti evaṃ mahājanasamūhe sannipatite .
Atulambābhiruhanadārucitakapavesanādi nānākīḷāyo dassetvā .
Sakkapesito kira dibbanāṭako rājaṅgaṇe ākāse ṭhatvā upaḍḍhabhāgaṃ nāma dasseti , ekova hattho , eko pādo , ekaṃ akkhi , ekā dāṭhā naccati calati , upaḍḍhaṃ phandati , sesaṃ niccalamahosi , taṃ disvā mahāpanādo thokaṃ hasitamakāsi , imamatthaṃ sandhāya ‘‘ so dibbanāṭakaṃ dassetvā hasāpesī ’’ ti vuttaṃ .
Suhajjā nāma vissāsikā ‘‘ suṭṭhu hadayametesan ’’ ti katvā .
Ādi saddena ñātakaparijanādīnaṃ saṅgaho .
Tasmāti tathā vacanato .
Taṃ kusalanti vacanaṃ upādāyāti ettha ‘‘ kacci kusalaṃ ?
Āma kusalan ’’ ti vacanapaṭivacanavasena pavattakusalavāditāya te manussā ādito ‘‘ kusalā ’’ ti samaññaṃ labhiṃsu , tesaṃ kusalānaṃ issarāti rājakumārā kosalā nāma jātā , tesaṃ nivāsaṭṭhānatāya pana padeso kosalāti pubbe vuttanayameva .
Tenāha ‘‘ so padeso kosalāti vuccatī ’’ ti .
Evaṃ majjhimāgamaṭīkāyaṃ ācariyeneva vuttaṃ .
Tatrāyamadhippāyo siyā –
‘‘ so padeso kosalāti vuccatī ’’ ti saññīsaññā yathākkamaṃ ekavacanabahuvacanavasena vuttattā purimanaye viya idhāpi ruḷhivaseneva bahuvacanaṃ hoti .
Rājakumārānaṃ nāmalābhahetumattañhettha visesoti .
Idha pana ācariyena evaṃ vuttaṃ so padesoti padesasāmaññato vuttaṃ , vacanavipallāsena vā , te padesāti attho .
Kosalāti vuccati kusalā
M2.203 eva kosalāti katvā ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.254) tatrāyamadhippāyo siyā – so padesoti jātisaddavasena , vacanavipallāsena vā vuttattā puthuatthavisayatāya eva bahuvacanaṃ hoti .Padesassa nāmalābhahetu hettha visesoti .
‘‘ Kusalan ’’ ti hi vacanamupādāya ruḷhināmavasena vuttanayena kosalā yathā ‘‘ yevāpanakaṃ , natumhākavaggo ’’ ti .
Apica vacanapaṭivacanavasena ‘‘ kusalan ’’ ti vadanti etthāti kosalā .
Vicitrā hi taddhitavuttīti .
Kusalan ti ca ārogyaṃ ‘‘ kacci nu bhoto kusalaṃ , kacci bhoto anāmayan ’’ tiādīsu ( jā .1.15.145; jā .2.20.129) viya , kacci tumhākaṃ ārogyaṃ hotīti attho , chekaṃ vā ‘‘ kusalā naccagītassa
V2.175 , sikkhitā cāturitthiyo ’’ tiādīsu ( jā .2.22.94) viya , kacci tesaṃ nāṭakānaṃ chekatā hotīti attho .Caraṇaṃ cārikā , caraṇaṃ vā cāro , so eva cārikā , tayidaṃ maggagamanameva idhādhippetaṃ , na cuṇṇikagamanamattanti dassetuṃ ‘‘ addhānagamanan ’’ ti vuttaṃ , bhāvanapuṃsakañcetaṃ , addhānagamanasaṅkhātāya cārikāya caramānoti vuttaṃ hoti , abhedepi vā bhedavohārena vuttaṃ yathā ‘‘ divāvihāraṃ nisīdī ’’ ti ,( ma . ni .1.256) addhānagamanasaṅkhātaṃ cārikaṃ caramāno , caraṇaṃ karontoti attho .
Sabbatthako hi karabhūdhātūnamatthoti .
‘‘ Addhānamaggan ’’ tipi katthaci pāṭho , so na sundaro .
Na hi cārikāsaddo maggavācakoti .
Idāni taṃ vibhāgena dassetvā idhādhippetaṃ niyamento ‘‘ cārikā ca nāmesā ’’ tiādimāha .
Sāvakānampi ruḷhivasena cārikāya sambhavato tato viseseti ‘‘ bhagavato ’’ ti iminā .
Tathā hi majjhimāgamaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘ cārikaṃ caramānoti ettha kiñcāpi ayaṃ cārikā nāma mahājanasaṅgahatthaṃ buddhānaṃyeva labbhati , buddhe upādāya pana ruḷhisaddena sāvakānampi vuccati kilañjādīhi katabījanīpi tālavaṇṭaṃ viyā ’’ ti .
Dūrepīti ettha pi -saddena , api -saddena vā nātidūrepīti sampiṇḍanaṃ tatthāpi cārikāsambhavato .
Bodhaneyyapuggalan ti catusaccapaṭivedhavasena bodhanārahapuggalaṃ .
Sahasā gamanan ti sīghagamanaṃ .
‘‘ Mahākassapassa paccuggamanādīsū ’’ ti vuttameva sarūpato dasseti ‘‘ bhagavā hī ’’ tiādinā .
Paccuggacchantoti paṭimukhaṃ gacchanto , paccuṭṭhahantoti attho .
‘‘ Tathā ’’ ti iminā ‘‘ tiṃsayojanan ’’ ti padamanukaḍḍhati .
Pakkusāti nāma gandhārarājā .
Mahākappino
M2.204 nāma kukkuṭavatīrājā .Dhaniyo nāma koraṇḍaseṭṭhiputto gopo .
Evaṃ dhammagarutākittanamukhena mahākassapapaccuggamanādīni ( saṃ . ni . aṭṭha .2.154) ekadesena dassetvā idāni vanavāsitissasāmaṇerassa vatthuṃ vitthāretvā cārikaṃ dassetuṃ ‘‘ ekadivasan ’’ tiādi āraddhaṃ .
Ko panesa tissasāmaṇero nāma ?
Sāvatthiyaṃ dhammasenāpatino upaṭṭhākakule jāto mahāpuñño ‘‘ piṇḍapātadāyakatisso , kambaladāyakatisso ’’ ti ca pubbe laddhanāmo pacchā ‘‘ vanavāsitisso ’’ ti pākaṭo khīṇāsavasāmaṇero .
Vitthāro dhammapade ( dha . pa . aṭṭha .1.74 vanavāsītissasāmaṇeravatthu ).
Ākāsagāmīhi saddhiṃ ākāseneva gantukāmo bhagavā ‘‘ chaḷabhiññānaṃ ārocehī ’’ ti avoca .
Tassāti tissasāmaṇerassa .
Tan ti bhagavantaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghena cīvaraṃ pārupantaṃ .
No thero no oramattako vatāti sambandho , guṇena lāmakappamāṇiko no hotīti attho .
Attano
V2.176 pattāsaneti bhikkhūnaṃ āsanapariyante .Tesaṃ gāmikānaṃ dānapaṭisaṃyuttaṃ maṅgalaṃ vatvā .
Kasmā pana sadevakassa lokassa maggadesakopi samāno bhagavā evamāhāti codanaṃ sodhetuṃ ‘‘ bhagavā kirā ’’ tiādi vuttaṃ .
Maggadesakoti nibbānamaggassa , sugatimaggassa vā desako .
Tāyāti araññasaññāya .
Saṅghakammavasena sijjhamānāpi upasampadā satthu āṇāvasena sijjhanato ‘‘ buddhadāyajjaṃ te dassāmī ’’ ti vuttanti vadanti .
Apare pana ‘‘ aparipuṇṇavīsativassasseva tassa upasampadaṃ anujānanto satthā ‘ buddhadāyajjaṃ te dassāmī ’ ti avocā ’’ ti vadanti .
Dhammasenāpatinā upajjhāyena upasampādetvā , tatoyevesa dhammasenāpatino saddhivihārikoti aṭṭhakathāsu vutto .
Dhammapadaṭṭhakathāyaṃ pana dhammasenāpatiāditherānaṃ cattālīsabhikkhusahassaparivārānaṃ attano attano parivārehi saddhiṃ paccekaṃ gamanaṃ , bhagavato ca ekakasseva gamanaṃ khuddakabhāṇakānaṃ matena vuttaṃ , idha , pana majjhimāgamaṭṭhakathāya ñca ( ma . ni . aṭṭha .2.65) aññathā gamanaṃ dīghabhāṇakamajjhimabhāṇakānaṃ matenāti daṭṭhabbaṃ .
Ayan ti mahākassapādīnamatthāya cārikā .
Yaṃ pana anuggaṇhantassa bhagavato gamanaṃ , ayaṃ aturitacārikā nāmāti sambandho .
Imaṃ
M2.205 pana cārikan ti aturitacārikaṃ .Mahāmaṇḍalan ti majjhimadesapariyāpanneneva bāhirimena pamāṇena paricchinnattā mahantataraṃ maṇḍalaṃ .
Majjhimamaṇḍalan ti itaresaṃ ubhinnaṃ vemajjhe pavattaṃ maṇḍalaṃ .
Antomaṇḍalan ti itarehi khuddakaṃ maṇḍalaṃ , itaresaṃ vā antogadhattā antimaṃ maṇḍalaṃ , abbhantarimaṃ maṇḍalanti vuttaṃ hoti .
Kiṃ panimesaṃ pamāṇanti āha ‘‘ katthā ’’ tiādi .
Tattha navayojanasatikatā majjhimadesapariyāpannavaseneva gahetabbā tato paraṃ aturitacārikāya agamanato .
Taduttari hi turitacārikāya eva tathāgato gacchati , na aturitacārikāya .
Pavāretvāva cārikācaraṇaṃ buddhāciṇṇanti vuttaṃ ‘‘ mahāpavāraṇāya pavāretvā ’’ tiādi .
Pāṭipadadivaseti paṭhamakattikapuṇṇamiyā anantare pāṭipadavase .
Samantāti gatagataṭṭhānassa catūsu passesu samantato .
Mahājanakāyassa sannipatanato purimaṃ purimaṃ āgatā nimantetuṃ labhanti .
Tathā sannipatanameva dassetuṃ ‘‘ itaresū ’’ tiādi vuttaṃ .
Samathavipassanā taruṇā hontīti ettha samathassa taruṇabhāvo upacārasamādhivasena , vipassanāya pana saṅkhāraparicchedañāṇaṃ , kaṅkhāvitaraṇañāṇaṃ , sammasanañāṇaṃ , maggāmaggañāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ vasena veditabbo .
Taruṇavipassanāti hi tesaṃ catunnaṃ ñāṇānamadhivacanaṃ .
Pavāraṇāsaṅgahaṃ datvāti anumatidānavasena datvā .
Kattikapuṇṇamāyan ti pacchimakattikapuṇṇamiyaṃ .
‘‘ Migasirassa paṭhamapāṭipadadivase ’’ ti
V2.177 idaṃ majjhimadesavohāravasena migasiramāsassa paṭhamaṃ pāṭipadadivasaṃ sandhāya vuttaṃ , etarahi pavattavohāravasena pana pacchimakattikamāsassa kāḷapakkhapāṭipadadivaso veditabbo .Aññenapi kāraṇenāti bhikkhūnaṃ samathavipassanātaruṇabhāvato aññenapi majjhimamaṇḍale veneyyānaṃ ñāṇaparipākādikāraṇena .
Catumāsan ti āsaḷhīpuṇṇamiyā pāṭipadato yāva pacchimakattikapuṇṇamī , tāva catumāsaṃ .
‘‘ Samantā yojanasatan ’’ tiādinā vuttanayeneva .
Vasanaṃ vassaṃ , vasanakiriyā , vutthaṃ vasitaṃ vassamassāti vutthavasso , tassa .
Tathāgatena vinetabbattā ‘‘ bhagavato veneyyasattā ’’ ti sāminiddeso vutto , kattuniddeso vā esa .
Veneyyasattāti ca caritānurūpaṃ vinetabbasattā .
Indriyaparipākaṃ āgamayamānoti saddhādiindriyānaṃ vimuttiparipācanabhāvena paripakkaṃ paṭimānento .
Phussamāghaphagguṇacittamāsānaṃ
M2.206 aññataramāsassa paṭhamadivase nikkhamanato māsaniyamo ettha na katoti daṭṭhabbaṃ .Tenāha ‘‘ ekamāsaṃ vā dviticatumāsaṃ vā tattheva vasitvā ’’ ti .
Tatthevāti vassūpagamanaṭṭhāne eva .
‘‘ Sattahi vā ’’ tiādi ‘‘ ekamāsaṃ vā ’’ tiādinā yathākkamaṃ yojetabbaṃ – yadi aparampi ekamāsaṃ tattheva vasati , sattahi māsehi cārikaṃ pariyosāpeti .
Yadi dvimāsaṃ chahi , yadi timāsaṃ pañcahi , yadi catumāsaṃ tattheva vasati , catūhi māsehi cārikaṃ pariyosāpetīti .
Kasmā pana cārikāgamananti āsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘ itī ’’ tiādi vuttaṃ .
Atirekaṃ jarādubbalo bāḷhajiṇṇo .
Te kadā passissanti , na passissanti eva .
Lokānukampakāyāti lokānukampakāya eva .
Tena vuttaṃ ‘‘ na cīvarādihetū ’’ ti .
Jaṅghavihāravasenāti jaṅghāhi vicaraṇavasena , jaṅghāhi vicaritvā tattha tattha katipāhaṃ nivasanavasena vā .
Sabbiriyāpathasādhāraṇañhi vihāravacanaṃ .
Sarīraphāsukatthāyāti ekasmiṃyeva ṭhāne nibaddhavāsavasena ussannadhātukassa sarīrassa vicaraṇena phāsubhāvatthāya .
Aṭṭhuppattikālābhikaṅkhanatthāyāti aggikkhandhopamasutta ( a . ni .7.72) maghadevajātakādi ( jā .1.1.9) desanānaṃ viya dhammadesanāya abhikaṅkhitabbaaṭṭhuppattikālatthāya , aṭṭhuppattikālassa vā abhikaṅkhanatthāya , aṭṭhuppattikāle dhammadesanatthāyāti vuttaṃ hoti .
Sikkhāpadapaññāpanatthāyāti surāpānasikkhāpadādi ( pāci .327,328,329) paññāpane viya sikkhāpadānaṃ paññāpanatthāya .
Bodhanatthāyāti aṅgulimālādayo ( ma . ni .2.347) viya bodhaneyyasatte catusaccabodhanatthāya .
Mahatāti mahatiyā .
Kañci , katipaye vā puggale uddissa
V2.178 cārikā nibaddhacārikā .Tadaññā sambahule uddissa gāmanigamanagarapaṭipāṭiyā cārikā anibaddhacārikā .
Tenāha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .
Yaṃ caratīti kiriyāparāmasanaṃ .
‘‘ Esā idha adhippetā ’’ ti vuttameva vitthārato dassetuṃ ‘‘ tadā kirā ’’ tiādi vuttaṃ .
Dasasahassilokadhātuyāti jātikkhettabhūtaṃ dasasahassacakkavāḷaṃ sandhāya vuttaṃ .
Kasmāti ce ?
Tattheva bhabbasattānaṃ sambhavato .
Tattha hi satte bhabbe paripakkindriye passituṃ buddhañāṇaṃ abhinīharitvā ṭhito bhagavā ñāṇajālaṃ pattharatīti vuccati , idañca devabrahmānaṃ
M2.207 vasena vuttaṃ .Manussā pana imasmiṃyeva cakkavāḷe , imasmiṃyeva ca saparivāre jambudīpe bodhaneyyā honti .
Bodhaneyyabandhaveti bodhaneyyasattasaṅkhāte bhagavato bandhave .
Gottādisambandhā viya hi saccapaṭivedhasambandhā veneyyā bhagavato bandhavā nāmāti .
Gocarabhāvūpagamanaṃ sandhāya ‘‘ sabbaññutaññāṇajālassa anto paviṭṭho ’’ ti vuttaṃ .
Bhagavā kira mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya ‘‘ ye sattā bhabbā paripakkañāṇā , te mayhaṃ ñāṇassa upaṭṭhahantū ’’ ti cittaṃ adhiṭṭhāya samannāharati , tassa sahasamannāhārā eko vā dve vā sambahulā vā tadā vinayūpagā veneyyā ñāṇassa āpāthamāgacchanti , ayamettha buddhānubhāvo .
Evamāpāthagatānaṃ pana nesaṃ upanissayaṃ pubbacariyaṃ , pubbahetuṃ , sampati vattamānañca paṭipattiṃ oloketi .
Veneyyasattapariggaṇhanatthañhi samannāhāre kate paṭhamaṃ nesaṃ veneyyabhāvena upaṭṭhānaṃ hoti , atha ‘‘ kiṃ nu kho bhavissatī ’’ ti saraṇagamanādivasena kañci nipphattiṃ vīmaṃsamāno pubbūpanissayādīni oloketi .
Tenāha ‘‘ atha bhagavā ’’ tiādi .
Soti ambaṭṭho .
Vādapaṭivādaṃ katvāti ‘‘ evaṃ nu te ambaṭṭhā ’’ tiādinā ( dī . ni .1.262) mayā vuttavacanassa ‘‘ ye ca kho te bho gotama muṇḍakā samaṇakā ’’ tiādinā ( dī . ni .1.263) paṭivacanaṃ datvā , asabbhivākyan ti asappurisavācaṃ , tikkhattuṃ ibbhavādanipātanavasena nānappakāraṃ sādhusabhāvāya vācāya vattumayuttaṃ vākyaṃ vakkhatīti vuttaṃ hoti .
Nibbisevanan ti vigatatudanaṃ , mānadappavasena apagataparinipphandananti attho .
Avasaritabban ti upagantabbaṃ .
Tassa gāmassa idaṃ nāmamattaṃ , kimettha atthapariyesanāyāti vuttaṃ ‘‘ ijjhānaṅgalantipi pāṭho ’’ ti .
‘‘ Yena disābhāgenā ’’ ti karaṇaniddesānurūpaṃ karaṇatthe upayogavacananti dasseti ‘‘ tena avasarī ’’ ti iminā .
‘‘ Yasmiṃ padese ’’ ti pana bhummaniddesānurūpaṃ ‘‘ taṃ vā avasarī ’’ ti vuttaṃ .
Tadubhayamevatthaṃ vivarati ‘‘ tena disābhāgenā ’’ tiādinā .
Gatoti upagato , agamāsīti attho .
Puna gatoti sampatto , sampāpuṇīti attho .
‘‘ Icchānaṅgale ’’ ti idaṃ tadā bhagavato gocaragāmanidassanaṃ , samīpatthe cetaṃ bhummaṃ
V2.179 .‘‘ Icchānaṅgalavanasaṇḍe ’’ ti idaṃ pana nivāsaṭṭhānadassanaṃ , nippariyāyato adhikaraṇe cetaṃ bhummanti tadubhayampi padaṃ visesatthadassanena vivaranto ‘‘ icchānaṅgalaṃ upanissāyā ’’ tiādimāha
M2.208 .‘‘ Sīlakhandhāvāran ’’ tiādi vuttanayena veneyyahitasamapekkhanavaseneva bhagavato vihāradassanaṃ .
Tattha dhammarājassa bhagavato sabbaso adhammaniggaṇhanaparā eva paṭipatti , sā ca sīlasamādhipaññāvasenāti sīlādittayasseva gahaṇaṃ .
Sīlakhandhāvāran ti cakkavattirañño dāruiṭṭhakādikataṃ khandhāvārasadisaṃ sīlasaṅkhātaṃ khandhāvāraṃ bandhitvā viharatīti sambandho .
Dārukkhandhādīhi āsamantato varanti parikkhipanti etthāti hi khandhāvāro a-kārassa dīghaṃ katvā , rājūnaṃ aciranivāsaṭṭhānaṃ .
Tattha pana bhagavato aciranivasanakiriyāsambandhamattena bhayanivāraṇaṭṭhena taṃsadisatāya sīlampi tathā vuccati .
Samādhikontan ti sammāsamādhisaṅkhātaṃ maṅgalasattiṃ .
Sabbaññutaññāṇapadan ti sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṃ jayamantapadaṃ .
Parivattayamānoti parijappamāno .
‘‘ Sabbaññutaññāṇasaran ’’ tipi pāṭho , sabbaññutaññāṇavajiraggasaraṃ aparāparaṃ samparivattamānoti attho .
Yathābhirucitena vihārenāti sabbavihārasādhāraṇadassanaṃ , dibbavihārādīsu yena yena attanā abhirucitena vihārena viharatīti attho .