Soṇadaṇḍaguṇakathāvaṇṇanā
303. Ekassa rañño āṇāpavattiṭṭhānāni rajjāni nāma , visiṭṭhāni rajjāni virajjāni , tāneva verajjāni , nānāvidhāni verajjāni tathā , tesu jātātiādinā tidhā taddhitanibbacanaṃ .
Vicitrā hi taddhitavuttīti .
Yaññānubhavanatthan ti yassa kassaci yaññassa anubhavanatthaṃ .
Teti nānāverajjakā brāhmaṇā .
Tassāti soṇadaṇḍabrāhmaṇassa .
Uttamabrāhmaṇoti abhijanasampattiyā , vittasampattiyā , vijjāsampattiyā ca uggatataro , uḷāro vā brāhmaṇo .
Āvaṭṭanīmāyā vuttāva .
Lābhamaccherena nippīḷitatāya asannipāto bhavissati .
Aṅgeti gameti attano phalaṃ ñāpeti , sayaṃ vā aṅgīyati gamīyati ñāyatīti aṅgaṃ , hetu .
Tenāha ‘‘ kāraṇenā ’’ ti .
Lokadhammatānussaraṇena aparānipi kāraṇāni āhaṃsūti dassento ‘‘ evan ’’ tiādimāha .
Dvīhi pakkhehīti mātupakkhena , pitupakkhena cāti dvīhi ñātipakkhehi .
‘‘ Ubhato sujāto ’’ ti hi etthakeyeva vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātattaṃ vijāneyya , sujātasaddo ca ‘‘ sujāto cārudassano ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.399) ārohasampattipariyāyopi hotīti jātivaseneva
M2.284 sujātattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ mātito ca pitito cā ’’ ti vuttaṃ .Tenāha ‘‘ bhoto mātā brāhmaṇī ’’ tiādi .
Evan ti vuttappakārena , mātupakkhato ca
V2.247 pitupakkhato ca paccekaṃ tividhena ñātiparivaṭṭenāti vuttaṃ hoti .‘‘ Saṃsuddhagahaṇiko ’’ ti imināpi ‘‘ mātito ca pitito cā ’’ ti vuttamevatthaṃ samatthetīti āha ‘‘ saṃsuddhā te mātugahaṇī ’’ ti , saṃsuddhāva anaññapurisasādhāraṇāti attho .
Anorasaputtavasenāpi hi loke mātāpitusamaññā dissati , idha panassa orasaputtavaseneva icchitāti dassetuṃ ‘‘ saṃsuddhagahaṇiko ’’ ti vuttaṃ .
Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī , tatiyāvaṭṭasaṅkhāto gabbhāsayasaññito mātukucchipadeso samavepākiniyāti samavipācaniyā .
Etthāti mahāsudassanasutte .
Yathābhuttamāhāraṃ vipācanavasena gaṇhāti na chaḍḍetīti gahaṇī , kammajatejodhātu , yā ‘‘ udaraggī ’’ ti loke paññāyati .
Pitupitāti pituno pitā .
Pitāmahoti āmaha-paccayena taddhitasiddhi .
‘‘ Catuyugan ’’ tiādīsu viya taṃ tadatthe yujjitabbato kālaviseso yugaṃ nāma .
Etaṃ yugasaddena āyuppamāṇavacanaṃ abhilāpamattaṃ lokavohāravacanamattameva , adhippetatthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugasaddena vutto tasseva padhānabhāvena adhippetattāti adhippāyo .
Tato uddhan ti pitāmahato upari .
Tenāha ‘‘ pubbapurisā ’’ ti , tadavasesā pubbakā cha purisāti attho .
Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesena katanti daṭṭhabbaṃ .
Evañhi ‘‘ mātito ’’ ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti .
Tatrāyamaṭṭhakathāmuttakanayo – mātā ca pitā ca pitaro , pitūnaṃ pitaro pitāmahā , tesaṃ yugo dvando pitāmahayugo , tasmā , yāva sattamā pitāmahayugā pitāmahadvandāti attho veditabbo , evañca pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahito .
Yugasaddo cettha ekaseso ‘‘ yugo ca yugo ca yugo ’’ ti , ato tattha tattha ñātiparivaṭṭe pitāmahadvandaṃ gahitaṃ hotīti .
‘‘ Yāva sattamā pitāmahayugā ’’ ti idaṃ kākāpekkhanamiva ubhayattha sambandhagatanti āha ‘‘ evan ’’ tiādi .
Yāva sattamo puriso , tāva akkhitto
M2.285 anupakuṭṭho jātivādenāti sambandho .Akkhittoti appattakhepo .
Anavakkhittoti saddhathālipākādīsu na chaḍḍito .
Na upakuṭṭhoti na upakkosito .
‘‘ Jātivādenā ’’ ti idaṃ hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘ kena kāraṇenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Itipīti imināpi kāraṇena .
Ettha ca ‘‘ ubhato … pe … yugā ’’ ti etena brāhmaṇassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhagahaṇikabhāvakittanato ,‘‘ akkhitto ’’ ti etena kiriyāparādhābhāvo .
Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti .
‘‘ Anupakuṭṭho ’’ ti etena ayuttasaṃsaggābhāvo .
Ayuttasaṃsaggañhi paṭicca sattā akkosaṃ labhantīti .
Issaroti
V2.248 ādhipateyyasaṃvattaniyakammabalena īsanasīlo , sā panassa issaratā vibhavasampattipaccayā pākaṭā jātā , tasmā aḍḍhabhāvapariyāyena dassento ‘‘ aḍḍhoti issaro ’’ ti āha .Mahantaṃ dhanamassa bhūmigataṃ , vehāsagatañcāti mahaddhano .
Tassāti tassa tassa guṇassa , ayameva ca pāṭho adhunā dissati .
Aguṇaṃyeva dassemāti anvayato tassa guṇaṃ vatvā byatirekato bhagavato anupasaṅkamanakāraṇaṃ aguṇameva dassema .
Adhikarūpoti visiṭṭharūpo uttamasarīro .
Dassanaṃ arahatīti dassanīyoti āha ‘‘ dassanayoggo ’’ ti .
Pasādaṃ āvahatīti pāsādiko .
Tenāha ‘‘ pasādajananato ’’ ti .
Pokkharasaddo idha sundaratthe , sarīratthe ca niruḷho .
Vaṇṇassāti vaṇṇadhātuyā .
Pakāsaniyena parisuddhanimittena vaṇṇasaddassa vaṇṇadhātuyaṃ pavattanato tannimittameva vaṇṇatā , sā ca vaṇṇanissitāti abhedavasena vuttaṃ ‘‘ uttamena parisuddhena vaṇṇenā ’’ ti .
Sarīraṃ pana sannivesavisiṭṭhaṃ karacaraṇagīvāsīsādisamudāyaṃ , tañca avayavabhūtena saṇṭhānanimittena gayhati , tasmā tannimittameva pokkharatāti vuttaṃ ‘‘ sarīrasaṇṭhānasampattiyā ’’ ti , uttamāya sarīrasaṇṭhānasampattiyātipi yojetabbaṃ .
Atthavasā hi liṅgavibhattivipariṇāmo .
Sabbesu vaṇṇesu suvaṇṇavaṇṇova uttamoti āha ‘‘ parisuddhavaṇṇesupi seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇena samannāgato ’’ ti .
Tathā hi buddhā , cakkavattino ca suvaṇṇavaṇṇāva honti .
Yasmā pana vacchasasaddo sarīrābhe pavattati , tasmā brahmavacchasīti uttamasarīrābho , suvaṇṇābho icceva attho .
Imameva hi atthaṃ sandhāya ‘‘ mahābrahmuno sarīrasadiseneva sarīrena samannāgato ’’ ti
M2.286 vuttaṃ , na brahmujugattataṃ .Okāsoti sabbaṅgapaccaṅgaṭṭhānaṃ .
Ārohapariṇāhasampattiyā , avayavapāripūriyā ca dassanassa okāso na khuddakoti attho .
Tenāha ‘‘ sabbānevā ’’ tiādi .
Sīlan ti yamaniyamalakkhaṇaṃ sīlaṃ , taṃ panassa rattaññutāya vuddhaṃ vaddhitanti visesato ‘‘ vuddhasīlī ’’ ti vuttaṃ .
Vuddhasīlenāti sabbadā sammāyogato vuddhena dhuvasīlena .
Evañca katvā padattayampetaṃ adhippetatthato visiṭṭhaṃ hoti , saddatthamattaṃ pana sandhāya ‘‘ idaṃ vuddhasīlīpadasseva vevacanan ’’ ti vuttaṃ .
Pañcasīlato paraṃ tattha sīlassa abhāvato , tesamajānanato ca ‘‘ pañcasīlamattamevā ’’ ti āha .
Vācāya parimaṇḍalapadabyañjanatā eva sundarabhāvoti vuttaṃ ‘‘ sundarā parimaṇḍalapadabyañjanā ’’ ti .
Ṭhānakaraṇasampattiyā , sikkhāsampattiyā ca kassacipi anūnatāya parimaṇḍalapadāni byañjanāni akkharāni etissāti parimaṇḍalapadabyañjanā .
Akkharameva hi taṃtadatthavācakabhāvena
V2.249 paricchinnaṃ padaṃ .Atha vā padameva atthassa byañjakattā byañjanaṃ , sithiladhanitādiakkharapāripūriyā ca padabyañjanassa parimaṇḍalatā , parimaṇḍalaṃ padabyañjanametissāti tathā .
Apica pajjati attho etenāti padaṃ , nāmādi , yathādhippetamatthaṃ byañjetīti byañjanaṃ , vākyaṃ , tesaṃ paripuṇṇatāya parimaṇḍalapadabyañjanā .
Atthaviññāpane sādhanatāya vācāva karaṇaṃ vākkaraṇan ti tulyādhikaraṇataṃ dassetuṃ ‘‘ udāharaṇaghoso ’’ ti vuttaṃ , vacībhedasaddoti attho .
Tassa brāhmaṇassa , tena vā bhāsitabbassa atthassa guṇaparipuṇṇabhāvena pūre guṇehi paripuṇṇabhāve bhavāti porī .
Puna pureti rājadhānīmahānagare .
Bhavattāti saṃvaḍḍhattā .
Sukhumālattanenāti sukhumālabhāvena , iminā tassā vācāya mudusaṇhattamāha .
Apalibuddhāyāti pittasemhādīhi apariyonaddhāya , hetugabbhapadametaṃ .
Tato eva hi yathāvuttadosābhāvoti .
Ḍaṃsetvā viya ekadesakathanaṃ sandiṭṭhaṃ , saṇikaṃ cirāyitvā kathanaṃ vilambitaṃ ,‘‘ sanniddhavilambitādī ’’ tipi pāṭho .
Saddena ajanakaṃ vacinaṃ , mammakasaṅkhātaṃ vā ekakkharameva dvattikkhattumuccāraṇaṃ sanniddhaṃ .
Ādi saddena dukkhalitānukaḍḍhitādīni saṅgaṇhāti .
Eḷāgaḷenāti eḷāpaggharaṇena .
‘‘ Eḷā gaḷantī ’’ ti vuttasseva dvidhā atthaṃ dassetuṃ ‘‘ lālā vā paggharantī ’’ tiādi
M2.287 vuttaṃ .‘‘ Passe ’ ḷamūgaṃ uragaṃ dujivhan ’’ tiādīsu ( jā .1.7.49) viya hi eḷāsaddo lālāya , kheḷe ca pavattati .
Kheḷaphusitānīti kheḷabindūni .
Tatrāyamaṭṭhakathāmuttakanayo – elan ti doso vuccati ‘‘ yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.8,194) viya .
Duppaññā ca sadosameva kathaṃ kathentā elaṃ paggharāpenti , tasmā tesaṃ vācā elagaḷā nāma hoti , tabbiparītāyāti attho .
‘‘ Ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvā ’’ ti iminā tassā vācāya atthapāripūriṃ vadati .
Viññāpanasaddena etassa sambandho .
Jarājiṇṇatāya jiṇṇoti khaṇḍiccapāliccādibhāvamāpādito .
Vuddhimariyādappattoti vuddhiyā paricchedaṃ pariyantaṃ patto .
Jātimahallakatāyāti upapattiyā mahallakabhāvena .
Tenāha ‘‘ cirakālappasuto ’’ ti .
Addha saddo addhānapariyāyo dīghakālavācako .
Kittako pana soti āha ‘‘ dve tayo rājaparivaṭṭe ’’ ti , dvinnaṃ tiṇṇaṃ rājūnaṃ rajjapasāsanapaṭipāṭiyoti attho .
‘‘ Addhagato ’’ ti vatvāpi kataṃ vayogahaṇaṃ osānavayāpekkhanti vuttaṃ ‘‘ pacchimavayaṃ sampatto ’’ ti .
Pacchimo tatiyabhāgoti vassasatassa tidhā katesu bhāgesu tatiyo osānabhāgo .
Paccekaṃ tettiṃsavassato ca adhikamāsapakkhādipi vibhajīyati , tasmā sattasaṭṭhime vasse yathārahaṃ labbhamānamāsapakkhadivasato paṭṭhāya pacchimavayo veditabbo .
Ācariyasāriputtattherena pi
V2.250 hi imamevatthaṃ sandhāya ‘‘ sattasaṭṭhivassato paṭṭhāya pacchimavayo koṭṭhāso ’’ ti ( sārattha . ṭī .1. verañjakaṇḍavaṇṇanā ) vuttaṃ .Itarathā hi ‘‘ pacchimavayo nāma vassasatassa pacchimo tatiyabhāgo ’’ ti aṭṭhakathāvacanena virodho bhaveyyāti .
Evaṃ kevalajātivasena paṭhamavikappaṃ vatvā guṇamissakavasenapi dutiyavikappaṃ vadantena ‘‘ apicā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha nāyaṃ jiṇṇatā vayomattena , atha kho kulaparivaṭṭena purāṇatāti āha ‘‘ jiṇṇoti porāṇo ’’ tiādi .
Cirakālappavattakulanvayoti cirakālaṃ pavattakulaparivaṭṭo , tenāssa kulavasena uditoditabhāvamāha .
‘‘ Vayoanuppatto ’’ ti iminā jātivuddhiyā vakkhamānattā , guṇavuddhiyā
M2.288 ca tato sātisayattā ‘‘ vuddhoti sīlācārādiguṇavuddhiyā yutto ’’ ti vuttaṃ .Vakkhamānaṃ pati pārisesaggahaṇañhetaṃ .
Tathā jātimahallakatāyapi teneva padena vakkhamānattā , vibhavamahattatāya ca anavasesitattā ‘‘ mahallakoti vibhavamahantatāya samannāgato ’’ ti āha .
Maggapaṭipannoti brāhmaṇānaṃ yuttapaṭipattivīthiṃ avokkamma caraṇavasena upagatoti atthaṃ dasseti ‘‘ brāhmaṇānan ’’ tiādinā .
Jātivuddhabhāvamanuppatto , tampi antimavayaṃ pacchimavayameva anuppattoti sādhippāyayojanā .
Iminā hi pacchimavayavasena jātivuddhabhāvaṃ dassetīti .