Buddhaguṇakathāvaṇṇanā
304. Tādisehi mahānubhāvehi saddhiṃ yugaggāhavasena ṭhapanampi na mādisānaṃ paṇḍitajātīnamanucchavikaṃ , kuto pana ukkaṃsavasena ṭhapananti idaṃ brāhmaṇassa na yuttarūpanti dassento ‘‘ na kho pana metan ’’ tiādimāha .
Tattha yepi guṇā attano guṇehi sadisā , tepi guṇe uttaritareyeva maññamāno pakāsetīti sambandho .
Sadisāti ca ekadesena sadisā .
Na hi buddhānaṃ guṇehi sabbathā sadisā kecipi guṇā aññesu labbhanti .
‘‘ Ko cāhan ’’ tiādi uttaritarākāradassanaṃ .
Ahañca kīdiso nāma hutvā sadiso bhavissāmi , samaṇassa … pe … guṇā ca kīdisā nāma hutvā sadisā bhavissantīti sādhippāyayojanā .
Keci navaṃ pāṭhaṃ karonti , ayameva mūlapāṭho yathā taṃ ambaṭṭhasutte ‘‘ ko cāhaṃ bho gotama sācariyako , kā ca anuttarā vijjācaraṇasampadā ’’ ti .
Itareti attano guṇehi asadise guṇe ,‘‘ pakāsetī ’’ ti imināva sambandho .
Ekantenevāti sadisaguṇānaṃ viya pasaṅgābhāvena .
Evaṃ niyāmento soṇadaṇḍo idaṃ atthajātaṃ dīpeti .
Yathā hīti ettha hi -saddo kāraṇe .
Tenāha
V2.251 ‘‘ tasmā mayameva arahāmā ’’ ti .Gopadakan ti gāviyā khuraṭṭhāne ṭhitaudakaṃ .
Guṇeti sadisaguṇepi , pageva asadisaguṇe .
Saṭṭhikulasatasahassan ti saṭṭhisahassādhikaṃ kulasatasahassaṃ .
Dhammapadaṭṭhakathā dīsu ( dha . pa . aṭṭha .16) pana katthaci bhagavato asītikulasahassatāvacanaṃ ekekapakkhameva sandhāyāti veditabbaṃ .
Sudhāmaṭṭhapokkharaṇiyoti
M2.289 sudhāya parikammakatā pokkharaṇiyo .Sattaratanānan ti sattahi ratanehi .
Pūrayoge hi karaṇatthe bahulaṃ chaṭṭhīvacanaṃ .
Pāsādaniyūhādayoti uparipāsāde ṭhitatulāsīsādayo .
‘‘ Sattaratanānan ’’ ti adhikāro , abhedepi bhedavohāro esa .
Kulapariyāyenāti suddhodanamahārājassa asambhinnakhattiyakulānukkamena .
Tesupīti catūsu nidhīsupi .
Gahitaṃ gahitaṃ ṭhānaṃ pūratiyeva dhanena pākatikameva hoti , na ūnaṃ .
Bhaddakenāti sundarena .
Pacchimavaye vuttanayena paṭhamavayo veditabbo .
Mātāpitūnaṃ anicchāya pabbajjāva anādaro tena yutte atthe sāmivacanan ti vuttaṃ hoti .
Etesan ti mātāpitūnaṃ .
Kanditvāti ‘‘ kahaṃ piyaputtakā ’’ tiādinā paridevitvā .
Aparimāṇoyevāti ‘‘ ettako eso ’’ ti kenaci paricchinditumasakkuṇeyyatāya aparicchinnoyeva .
Dve veḷū adhokaṭimattakameva hontīti āha ‘‘ dvinnaṃ veḷūnaṃ upari kaṭimattamevā ’’ ti .
Pāramitānubhāvena brāhmaṇassa eva paññāyati , bhagavā pana tadā pakatippamāṇovāti dassetuṃ ‘‘ paññāyamāno ’’ ti vuttamiva dissati , vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .
‘‘ Na hī ’’ tiādinā pāramitābaleneva evaṃ aparimāṇatā , na iddhibalenāti dassetī ’’ ti vadanti .
Atuloti asadiso .
‘‘ Dhammapade gāthamāhā ’’ ti katthaci pāṭho ayuttova .
Na hi dhammapade ayaṃ gāthā dissati .
Sudhāpiṇḍiyattherāpadānā dīsu ( apa .1.10. sudhāpiṇḍiyattherāpadāna ) panāyaṃ gāthā āgatā , sā ca kho aññavatthusmiṃ eva , na imasmiṃ vatthumhi , tasmā pāḷivasena saṅgītimanāruḷhā pakiṇṇakadesanāyevāyaṃ gāthāti daṭṭhabbaṃ .
Tattha te tādiseti pariyāyavacanametaṃ ‘‘ appaṃ vassasataṃ āyu , idānetarahi vijjatī ’’ tiādīsu ( bu . vaṃ .27.21) viya ,‘‘ etādise ’’ tipi paṭhanti , tadasundaraṃ apadānādīsu
V2.252 tathā adissanato .Kilesaparinibbānena parinibbute kutocipi abhaye te tādise pūjayato ettha idaṃ puññaṃ kenaci mahānubhāvena api saṅkhātuṃ na sakkāti attho .
Bāhantaran ti
M2.290 dvinnaṃ bāhūnamantaraṃ .Dvādasa yojanasatānīti dvādasādhikāni yojanasatāni .
Bahalantarenāti samantā sarīrapariṇāhappamāṇena .
Puthulatoti vitthārato .
Aṅgulipabbānīti ekekāni aṅgulipabbāni .
Bhamukantaran ti dvinnaṃ bhamukānamantaraṃ .
Mukhaṃ vitthārato dviyojanasataṃ parimaṇḍalato visuṃ vuttattā .
‘‘ Ediso bhagavā ’’ ti yā parehi vuttā kathā , tassā anurūpanti yathākathaṃ , iminā aññehi vuttaṃ bhagavato vaṇṇakathaṃ sutvā oloketukāmatāya āgatoti dasseti , yathākathan ti vā kīdisaṃ .
‘‘ Yathākathaṃ pana tumhe bhikkhave samaggā sammodamānā avivadamānā phāsukaṃ vassaṃ vasitthā ’’ tiādīsu ( pārā .194) viya hi pucchāyaṃ esa nipātasamudāyo , eko vā nipāto .
Gandhakuṭipariveṇeti gandhakuṭiyā pariveṇe , gandhakuṭito bahi pariveṇabbhantareti attho .
Tatthāti mañcake .
‘‘ Sīhaseyyaṃ kappesī ’’ ti yathā rāhu asurindo āyāmato , vitthārato , ubbedhato ca bhagavato rūpakāyassa paricchedaṃ gahetuṃ na sakkoti , tathā rūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharonto sīhaseyyaṃ kappesī ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.304) evaṃ ācariyena vuttaṃ ,‘‘ tadetaṃ ‘ na mayā asurinda adhomukhena pāramiyo pūritā , uddhaggameva katvā dānaṃ dinnan ’’ ti aṭṭhakathāvacanena accantameva viruddhaṃ hoti .
Etañhi gandhakuṭidvāravivaraṇādīsu viya pāramitānubhāvasiddhidassanaṃ , aññathā tadeva vacanaṃ vattabbaṃ bhaveyyā ’’ ti vadanti , vīmaṃsitvā sampaṭicchitabbaṃ .
Adhomukhenāti osakkitavīriyataṃ sandhāya vuttaṃ , uddhaggamevāti anosakkitavīriyataṃ , ubbhakoṭikaṃ katvāti attho .
Tadā rāhu upāsakabhāvaṃ paṭivedesīti āha ‘‘ taṃ divasan ’’ tiādi .
Kilesehi ārakattā ariyaṃ niruttinayena , atoyeva uttamatā parisuddhatāti vuttaṃ ‘‘ uttamaṃ parisuddhan ’’ ti .
Anavajjaṭṭhena kusalaṃ , na sukhavipākaṭṭhena tassa arahatamasambhavato .
Kusalasīlenāti anavajjeneva viddhastasavāsanakilesena sīlena .
Evañca katvā padacatukkampetaṃ adhippetatthato visiṭṭhaṃ hoti , saddatthamattaṃ pana sandhāya ‘‘ idamassa vevacanan ’’ ti vuttaṃ .
Katthaci
M2.291 caturāsītipāṇasahassāni , katthaci aparimāṇāpi devamanussāti atthaṃ sandhāya ‘‘ bhagavatoV2.253 ekekāya dhammadesanāyā ’’ tiādimāha .Mahāsamayasutta ( dī . ni .2.331 ādayo ) maṅgalasutta- ( khu . pā .5.1 ādayo ; su . ni .261 ādayo ) desanādīsu hi catuvīsatiyā ṭhānesu asaṅkhyeyyā aparimeyyā devamanussā maggaphalāmataṃ piviṃsu .
Koṭisatasahassādiparimāṇenapi bahū eva , nidassanavasena panevaṃ vuttaṃ .
Tasmā anuttarasikkhāpakabhāvena bhagavā bahūnaṃ ācariyo , tesaṃ ācariyabhūtānaṃ sāvakānamācariyabhāvena sāvakaveneyyānaṃ pācariyo .
Bhagavatā hi dinnanaye ṭhatvā sāvakā veneyyaṃ vinenti , tasmā bhagavāva tesaṃ padhāno ācariyoti .
Vadantassādhippetova attho pamāṇaṃ , na lakkhaṇahārādivisayoti āha ‘‘ brāhmaṇo panā ’’ tiādi .
‘‘ Imassa vā pūtikāyassā ’’ ti pāṭhāvasāne peyyālaṃ katvā ‘‘ kelanā paṭikelanā ’’ ti vuttaṃ .
Ayañhi khuddakavatthuvibhaṅgapāḷi ( vibha .854)‘‘ bāhirānaṃ vā parikkhārānaṃ maṇḍanā ’’ tiādi peyyālavasena gayhati .
Tattha imassa vā pūtikāyassāti imassa vā manussasarīrassa .
Yathā hi tadahujātopi siṅgālo ‘‘ jarasiṅgālo ’’ tveva , ūruppamāṇāpi ca galocilatā ‘‘ pūtilatā ’’ tveva saṅkhyaṃ gacchati , evaṃ suvaṇṇavaṇṇopi manussasarīro ‘‘ pūtikāyo ’’ tveva , tassa maṇḍanāti attho .
Kelanāti kīḷanā .
‘‘ Kelāyanā ’’ tipi paṭhanti .
Paṭikelanāti paṭikīḷanā .
Capalassa bhāvo cāpalyaṃ , cāpallaṃ vā , yena samannāgato puggalo vassasatikopi samāno tadahujātadārako viya hoti , tassedamadhivacananti veditabbaṃ .
Apāpe pure karoti , na vā pāpaṃ pure karotīti apāpapurekkhāroti yuttāyuttasamāsena duvidhamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ apāpe navalokuttaradhamme ’’ tiādi vuttaṃ .
Apāpeti ca pāpapaṭipakkhe , pāpavirahite vā .
Brahmani seṭṭhe bhagavati bhavā tassa dhammadesanāvasena ariyāya jātiyā jātattā , brahmuno vā bhagavato apaccaṃ garukaraṇādinā , yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā ca , brahmaṃ vā seṭṭhaṃ ariyamaggaṃ jānātīti brahmaññā , ariyasāvakasaṅkhātā pajā .
Tenāha ‘‘ sāriputtamoggallānā ’’ tiādi .
Brāhmaṇapajāyāti bahitapāpapajāya .
‘‘ Apāpapurekkhāro ’’ ti ettha ‘‘ purekkhāro ’’ ti padamadhikāroti dasseti ‘‘ etissāya
M2.292 ca pajāya purekkhāro ’’ ti iminā .Ca -saddo samuccayattho ‘‘ na kevalaṃ apāpapurekkhāro eva , atha kho brahmaññāya ca pajāya sambandhabhūtāya purekkhāro ’’ ti .
‘‘ Ayañhī ’’ tiādi adhippāyamattadassanaṃ .
‘‘ Apāpapurekkhāro ’’ ti idaṃ ‘‘ brahmaññāya pajāyā ’’ ti imināva sambandhitabbaṃ , na ca paccekamatthadīpakaṃ , pakatibrāhmaṇajātivasenapi cetassa attho veditabboti dassento ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Ayuttasamāso cāyaṃ .
Pāpan ti pāpakammaṃ , ahitaṃ dukkhanti attho .
Tassa
V2.254 sambandhipekkhattā kassā apāpapurekkhāroti pucchāya evamāhāti dassetuṃ ‘‘ kassā ’’ tiādi vuttaṃ .‘‘ Attanā ’’ tiādi tadatthavivaraṇaṃ .
Brāhmaṇapajāyāti brāhmaṇajātipajāya .
Rañjanti aṭṭaṃ bhajanti rājāno etenāti raṭṭhaṃ , ekassa rañño rajjabhūtakāsikosalādimahājanapadā .
Janā pajjanti sukhajīvikaṃ pāpuṇanti etthāti janapado , ekassa rañño rajje ekekakoṭṭhāsabhūtā uttarapathadakkhiṇapathādikhuddakajanapadā .
Tatthāti tathā āgatesu .
Pucchāyāti attanā abhisaṅkhatāya pucchāya .
Vissajjanāsampaṭicchaneti vissajjanāya attano ñāṇena sampaṭiggahaṇe .
Kesañci upanissayasampattiṃ , ñāṇaparipākaṃ , cittācārañca ñatvā bhagavāva pucchāya ussāhaṃ janetvā vissajjetīti adhippāyo .
‘‘ Tattha katamaṃ sākhalyan ’’ tiādi nikkhepakaṇḍapāḷi ( dha . sa .1350).
Addhānadarathan ti dīghamaggāgamanaparissamaṃ .
Assāti bhagavato , mukhapadumanti sambandho .
Bālātapasamphassanenevāti abhinavuggatasūriyaraṃsisamphassanena iva .
Tathā hi sūriyo ‘‘ padmabandhū ’’ ti loke pākaṭo , cando pana ‘‘ kumudabandhū ’’ ti .
Puṇṇacandassa siriyā samānā sirī etassāti puṇṇacandasassirikaṃ .
Kathaṃ nikkujjitasadisatāti āha ‘‘ sampattāyā ’’ tiādi .
Ettha pana ‘‘ ehi svāgatavādī ’’ ti iminā sukhasambhāsapubbakaṃ piyavāditaṃ dasseti ,‘‘ sakhilo ’’ ti iminā saṇhavācataṃ ,‘‘ sammodako ’’ ti iminā paṭisandhārakusalataṃ ,‘‘ abbhākuṭiko ’’ ti iminā sabbattheva vippasannamukhataṃ ,‘‘ uttānamukho ’’ ti iminā sukhasallāpataṃ ,‘‘ pubbabhāsī ’’ ti iminā dhammānuggahassa okāsakaraṇena hitajjhāsayataṃ dassetīti veditabbaṃ .
Yattha
M2.293 kirāti ettha kira -saddo arucisūcane –‘‘ Khaṇavatthuparittattā , āpāthaṃ na vajanti ye ;
Te dhammārammaṇā nāma , ye ’ saṃ rūpādayo kirā ’’ ti .
–
Ādīsu ( abhidhammāvatāra-aṭṭhakathāyaṃ ārammaṇavibhāge chaṭṭhaanucchede –77) viya , tena bhagavatā adhivutthapadese na devatānubhāvena manussānaṃ anupaddavatā , atha kho buddhānubhāvenāti dasseti .
Buddhānubhāveneva hi tā ārakkhaṃ gaṇhanti .
Paṃsupisācakādayoti paṃsunissitapisācakādayo
V2.255 .Ādi saddena bhūtarakkhasādīnaṃ gahaṇaṃ .
Idāni buddhānubhāvameva pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
Anusāsitabbo saṅgho nāma sabbopi veneyyajanasamūho .
Sayaṃ uppādito saṅgho nāma nibbattitaariyapuggalasamūho .
‘‘ Tādiso ’’ ti iminā ‘‘ sayaṃ vā uppādito ’’ ti vuttavikappo eva paccāmaṭṭho anantarassa vidhi paṭisedhovāti katvā , tasmā ‘‘ purimapadasseva vā ’’ ti vikappantaragahaṇanti ācariyena ( dī . ni . ṭī .1.304) vuttaṃ .
Tatrāyamadhippāyo – kāmaṃ ‘‘ gaṇī ’’ ti idaṃ ‘‘ saṅghī ’’ ti padasseva vevacanaṃ , atthamattaṃ pana dassetuṃ yathāvuttavikappadvaye dutiyavikappameva paccāmasitvā ‘‘ tādisovassa gaṇo atthī ’’ ti vuttattā avasiṭṭhassapi paṭhamavikappassa saṅgahaṇatthaṃ ‘‘ purimapadasseva vā vevacanametan ’’ ti vuttanti .
Evampi vadanti – dhammasenāpatittherādīnaṃ paccekagaṇīnaṃ gaṇaṃ , suttantikādigaṇaṃ vā sandhāya ‘‘ tādiso ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatthāpi hi sabbova bhikkhugaṇo anusāsitabbo nāma , nibbattitaariyagaṇo pana sayaṃ uppādito nāma , tasmā ‘‘ tādiso ’’ ti iminā vikappadvayassāpi paccāmasanaṃ upapannaṃ hoti .
Evaṃ padadvayassa visesatthataṃ dassetvā sabbathā samānatthataṃ dassetuṃ ‘‘ purimapadassevā ’’ tiādi vuttanti .
Pūraṇamakkhaliādīnaṃ bahūnaṃ titthakarānaṃ , niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ .
Acelakādimattakenapi kāraṇenāti niccoḷatādimattakenapi appicchasantuṭṭhatādisamāropanalakkhaṇena kāraṇena .
Navakāti abhinavā .
Pāhunakāti paheṇakaṃ paṭiggaṇhitumanucchavikā , etena duvidhesu āgantukesu puretaramāgatavasena idha atithino , na bhojanavelāyamāgatavasena
M2.294 abbhāgatāti dasseti .Pariyāpuṇāmīti paricchindituṃ jānāmi , dhātvatthamattaṃ pana dassetuṃ ‘‘ jānāmī ’’ ti vuttaṃ .
Kappampīti āyukappampi , bhaṇeyya ceti sambandho .
Ciraṃ cirakāle kappo khīyetha , dīghamantare dīghakālantarepi tathāgatassa vaṇṇo na khīyethāti yojanā .
‘‘ Ciran ’’ ti cettha vattabbepi chandahānibhayā rassatthaṃ niggahitalopo , atidīghakālaṃ vā sandhāya ‘‘ ciradīghamantare ’’ ti vuttaṃ , ubhayattha sambandhitabbametaṃ , kiriyārahādiyoge viya ca antarayoge adhikakkharapādo anupavajjo , ayañca gāthā abhūtaparikappanāvasena aṭṭhakathāsu ( dī . ni . aṭṭha .1.304;3.141; ma . ni . aṭṭha .2.425; udā . aṭṭha .53; bu . vaṃ . aṭṭha .4.4; cariyā . aṭṭha . nidānakathā , pakiṇṇakakathā ; apa . aṭṭha .2.7.20) vuttā
V2.256 tathā bhāsamānassa abhāvato . 305. Nan ti ācariyaṃ .
Alaṃ -saddo idha arahattho ‘‘ alameva nibbinditun ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.272; saṃ . ni .2.134,143) viyāti āha ‘‘ yuttamevā ’’ ti .
Puṭena netvā asitabbato paribhuñjitabbato puṭosaṃ vuccati pātheyyaṃ .
Itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ dasseti ‘‘ taṃ gahetvā ’’ ti iminā .
Pāḷiyaṃ puṭaṃsenapi kulaputtenāti sambandhaṃ dassetuṃ ‘‘ tena puṭaṃsenā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Aṃsenā ’’ tiādi adhippāyamattadassanaṃ , vahantena kulaputtena upasaṅkamituṃ alamevāti attho .