Makkhaligosālavādavaṇṇanā
168. Ubhayenāti hetupaccayapaṭisedhavacanena .
‘‘ Vijjamānamevā ’’ ti iminā sabhāvato vijjamānasseva paṭikkhipane tassa aññāṇameva kāraṇanti dasseti .
Saṃkilesapaccayan ti saṃkilissanassa malīnassa kāraṇaṃ
M2.39 .Visuddhipaccayan ti saṃkilesato visuddhiyā vodānassa paccayaṃ .
Attakāreti paccattavacanassa e-kāravasena padasiddhi yathā ‘‘ vanappagumbe yathā phusitagge ’’ ti ,( khu . pā .13; su . ni .236) paccattatthe vā bhummavacanaṃ yathā ‘‘ idampissa hoti sīlasmin ’’ ti ( dī . ni .1.194), tadevatthaṃ dasseti ‘‘ attakāro ’’ ti iminā .
So ca tena tena sattena attanā kātabbakammaṃ , attanā nipphādetabbapayogo vā .
Tenāha ‘‘ yenā ’’ tiādi .
Sabbaññutan ti sammāsambodhiṃ .
Tan ti attanā katakammaṃ .
Dutiyapadenāti ‘‘ natthi parakāre ’’ ti padena .
Parakāro ca nāma parassa vāhasā ijjhanakapayogo .
Tena vuttaṃ ‘‘ yaṃ parakāran ’’ tiādi .
Ovādānusāsanin ti ovādabhūtamanusāsaniṃ , paṭhamaṃ vā ovādo , pacchā anusāsanī .
‘‘ Parakāran ’’ ti padassa upalakkhaṇavasena atthadassanañcetaṃ , lokuttaradhamme parakārāvassayo natthīti āha ‘‘ ṭhapetvā mahāsattan ’’ ti .
Atthevesa lokiyadhamme yathā taṃ amhākaṃ bodhisattassa āḷārudake nissāya pañcābhiññālokiyasamāpattilābho , tañca pacchimabhavikamahāsattaṃ sandhāya vuttaṃ , paccekabodhisattassapi ettheva saṅgaho tesampi tadabhāvato .
Manussasobhagyatan ti manussesu subhagabhāvaṃ .
Evan ti vuttappakārena kammavādassa , kiriyavādassa ca paṭikkhipanena .
Jinacakketi ‘‘ atthi bhikkhave kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākan ’’ tiādi ( a . ni .4.232) nayappavatte kammānaṃ , kammaphalānañca atthitāparidīpane buddhasāsane .
Paccanīkakathanaṃ pahāradānasadisanti ‘‘ pahāraṃ deti nāmā ’’ ti .
Yathāvuttaattakāraparakārābhāvato
V2.35 eva sattānaṃ paccattapurisakāro nāma koci natthīti sandhāya ‘‘ natthipurisakāre ’’ ti tassa paṭikkhipanaṃ dassetuṃ ‘‘ yenā ’’ tiādi vuttaṃ .‘‘ Devattampī ’’ tiādinā ,‘‘ manussasobhagyatan ’’ tiādinā ca vuttappakārā .
‘‘ Bale patiṭṭhitā ’’ ti vatvā vīriyamevidha balanti dassetuṃ ‘‘ vīriyaṃ katvā ’’ ti vuttaṃ .
Sattānañhi diṭṭhadhammikasamparāyika nibbānasampattiāvahaṃ vīriyabalaṃ natthīti so paṭikkhipati , nidassanamattañcetaṃ vodāniyabalassa paṭikkhipanaṃ saṃkilesikassāpi balassa tena paṭikkhipanato .
Yadi vīriyādīni purisakāravevacanāni , atha kasmā tesaṃ visuṃ gahaṇanti āha ‘‘ idaṃ no vīriyenā ’’ tiādi .
Idaṃ no vīriyenāti idaṃ phalaṃ amhākaṃ vīriyena pavattaṃ .
Pavattavacanapaṭikkhepakaraṇavasenāti aññesaṃ pavattavohāravacanassa paṭikkhepakaraṇavasena
M2.40 .Vīriyathāmaparakkamasambandhanena pavattabalavādīnaṃ vādassa paṭikkhepakaraṇavasena ‘‘ natthi balan ’’ ti padamiva sabbānipetāni tena ādīyantīti adhippāyo .
Tañca vacanīyatthato vuttaṃ , vacanatthato pana tassā tassā kiriyāya ussannaṭṭhena balaṃ .
Sūravīrabhāvāvahaṭṭhena vīriyaṃ .
Tadeva daḷhabhāvato , porisadhuraṃ vahantena pavattetabbato ca purisathāmo .
Paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanavasena pavattiyā purisaparakkamoti veditabbaṃ .
Rūpādīsu sattavisattatāya sattā .
Assasanapassasanavasena pavattiyā pāṇanato pāṇāti iminā atthena samānepi padadvaye ekindriyādivasena pāṇe vibhajitvā sattato visesaṃ katvā esa vadatīti āha ‘‘ ekindriyo ’’ tiādi .
Bhavantīti bhūtāti sattapāṇapariyāyepi sati aṇḍakosādīsu sambhavanaṭṭhena tato visesāva , tena vuttāti dasseti ‘‘ aṇḍa … pe … vadatī ’’ ti iminā .
Vatthikoso gabbhāsayo .
Jīvanato pāṇaṃ dhārento viya vaḍḍhanato jīvā .
Tenāha ‘‘ sāliyavā ’’ tiādi .
Ādi saddena viruḷhadhammā tiṇarukkhā gahitā .
Natthi etesaṃ saṃkilesavisuddhīsu vaso sāmatthiyanti avasā .
Tathā abalā avīriyā .
Tenāha ‘‘ tesan ’’ tiādi .
Niyatāti niyamanā , achejjasuttāvutassa abhejjamaṇino viya niyatappavattitāya gatijātibandhāpavaggavasena niyāmoti attho .
Tattha tatthāti tāsu tāsu jātīsu .
Channaṃ abhijātīnaṃ sambandhībhūtānaṃ gamanaṃ samavāyena samāgamo .
Sambandhīnirapekkhopi bhāvasaddo sambandhīsahito viya pakatiyatthavācakoti āha ‘‘ sabhāvoyevā ’’ ti , yathā kaṇṭakassa tikkhatā , kapitthaphalādīnaṃ parimaṇḍalatā , migapakkhīnaṃ vicittākāratā ca , evaṃ sabbassāpi lokassa hetupaccayamantarena tathā tathā pariṇāmo akuttimo sabhāvoyevāti attho .
Tena vuttaṃ ‘‘ yenā ’’ tiādi .
Pariṇamanaṃ nānappakāratāpatti .
Yenāti sattapāṇādinā .
Yathā bhavitabbaṃ , tathevāti sambandho .
Chaḷabhijātiyo
V2.36 parato vitthārīyissanti .‘‘ Sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedentī ’’ ti vadanto makkhali adukkhamasukhabhūmiṃ sabbena sabbaṃ na jānātīti vuttaṃ ‘‘ aññā adukkhamasukhabhūmi natthīti dassetī ’’ ti .
Ayaṃ ‘‘ sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedentī ’’ ti
M2.41 vacanaṃ karaṇabhāvena gahetvā vuttā ācariyassa mati .Potthakesu pana ‘‘ aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dassetī ’’ ti ayameva pāṭho diṭṭho , na ‘‘ adukkhamasukhabhūmī ’’ ti .
Evaṃ sati ‘‘ chasvevābhijātīsū ’’ ti vacanaṃ adhikaraṇabhāvena gahetvā chasu eva abhijātīsu sukhadukkhapaṭisaṃvedanaṃ , na tehi aññattha , tāyeva sukhadukkhabhūmi , na tadaññāti dassetīti vuttanti veditabbaṃ .
Ayameva ca yuttataro paṭikkhepitabbassa atthassa bhūmivasena vuttattā .
Yadi hi ‘‘ sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedentī ’’ ti vacanena paṭikkhepitabbassa dassanaṃ siyā , atha ‘‘ aññā adukkhamasukhā natthī ’’ ti dasseyya , na ‘‘ adukkhamasukhabhūmī ’’ ti dassanahetuvacanassa bhūmiatthābhāvato .
Dasseti cetaṃ tāsaṃ bhūmiyā abhāvameva , tena viññāyati ayaṃ pāṭho , ayañcattho yuttataroti .
Pamukhayonīnan ti manussesu khattiyabrāhmaṇādivasena , tiracchānādīsu sīhabyagghādivasena padhānayonīnaṃ , padhānatā cettha uttamatā .
Tenāha ‘‘ uttamayonīnan ’’ ti .
Saṭṭhi satānīti cha sahassāni .
‘‘ Pañca ca kammuno satānī ’’ ti padassa atthadassanaṃ ‘‘ pañca kammasatāni cā ’’ ti .
‘‘ Eseva nayo ’’ ti iminā ‘‘ kevalaṃ takkamattakena niratthakaṃ diṭṭhiṃ dīpetī ’’ ti imamevatthamatidisati .
Ettha ca ‘‘ takkamattakenā ’’ ti vadanto yasmā takkikā avassayabhūtatathatthaggahaṇaaṅkusanayamantarena niraṅkusatāya parikappanassa yaṃ kiñci attanā parikappitaṃ sārato maññamānā tatheva abhinivissa tattha ca diṭṭhigāhaṃ gaṇhanti , tasmā na tesaṃ diṭṭhivatthusmiṃ viññūhi vicāraṇā kātabbāti imamadhippāyaṃ vibhāveti .
Kecīti uttaravihāravāsino .
Pañcindriyavasenāti cakkhādipañcindriyavasena .
Te hi ‘‘ cakkhusotaghānajivhākāyasaṅkhātāni imāni pañcindriyāni ‘ pañca kammānī ’ ti titthiyā paññapentī ’’ ti vadanti ‘‘ kāyavacīmanokammāni ca ‘ tīṇi kammānī ’ ti ’’.
Kammanti laddhīti tadubhayaṃ oḷārikattā paripuṇṇakammanti laddhi .
Manokammaṃ anoḷārikattā upaḍḍhakammanti laddhīti yojanā .
‘‘ Dvāsaṭṭhi paṭipadā ’’ ti vattabbe sabhāvaniruttiṃ ajānanto ‘‘ dvaṭṭhipaṭipadā ’’ ti vadatīti āha ‘‘ dvāsaṭṭhi paṭipadā ’’ ti .
Saddaracakā pana ‘‘ dvāsaṭṭhiyā salopo , attamā ’’ ti vadanti , tadayuttameva sabhāvaniruttiyā yogato asiddhattā
M2.42 .Yadi hi sā yogena siddhā assa , evaṃ sabhāvaniruttiyeva siyā , tathā ca sati ācariyānaṃ matena virujjhatīti vadanti .
‘‘ Cullāsīti sahassānī ’’ tiādikā pana aññatra diṭṭhapayogā sabhāvaniruttiyeva .
Dissati hi visuddhimaggādīsu –
‘‘ Cullāsīti
V2.37 sahassāni , kappā tiṭṭhanti ye marū ;Na tveva tepi tiṭṭhanti , dvīhi cittehi samohitā ’’ ti .( visuddhi .2.715; mahāni .10,39);
Ekasmiṃ kappeti catunnamasaṅkhyeyyakappānaṃ aññatarabhūte ekasmiṃ asaṅkhyeyyakappe .
Tatthāpi ca vivaṭṭaṭṭhāyīsaññitaṃ ekameva sandhāya ‘‘ dvaṭṭhantarakappā ’’ ti vuttaṃ .
Na hi so assutasāsanadhammo itare jānāti bāhirakānamavisayattā , ajānanto evamāhāti attho .
Urabbhe hananti , hantvā vā jīvitaṃ kappentīti orabbhikā .
Esa nayo sākuṇikā dīsupi .
Luddāti vuttāvasesakā ye keci cātuppadajīvikā nesādā .
Māgavikapadasmiñhi rohitādimigajātiyeva gahitā .
Bandhanāgāre niyojentīti bandhanāgārikā .
Kurūrakammantāti dāruṇakammantā .
Ayaṃ sabbopi kaṇhakammapasutatāya kaṇhābhijātīti vadati kaṇhassa dhammassa abhijāti abbhuppatti yassāti katvā .
Bhikkhūti buddhasāsane bhikkhū .
Kaṇṭaketi chandarāge .
Saññogavasena tesaṃ pakkhipanaṃ .
Kaṇṭakasadisachandarāgena saññuttā bhuñjantīti hi adhippāyena ‘‘ kaṇṭake pakkhipitvā ’’ ti vuttaṃ .
Kasmāti ce ?
Yasmā ‘‘ te paṇītapaṇīte paccaye paṭisevantī ’’ ti tassa micchāgāho , tasmā ñāyaladdhepi paccaye bhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomagāhitāya paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti nāmāti vadati kaṇṭakavuttikāti kaṇṭakena yathāvuttena saha jīvikā .
Ayañhissa pāḷiyevāti ayaṃ makkhalissa vādadīpanā attanā racitā pāḷiyevāti yathāvuttamatthaṃ samattheti .
Kaṇṭakavuttikā eva nāma eke apare pabbajitā bāhirakā santi , te nīlābhijātīti vadatīti attho .
Te hi savisesaṃ attakilamathānuyogamanuyuttā .
Tathā hi te kaṇṭake vattantā viya bhavantīti kaṇṭakavuttikāti vuttā .
Nīlassa dhammassa abhijāti yassāti nīlābhijāti .
Evamitaresupi .
Amhākaṃ
M2.43 saññojanagaṇṭho natthīti vādino bāhirakapabbajitā nigaṇṭhā .Ekameva sāṭakaṃ paridahantā ekasāṭakā .
Kaṇhato parisuddho nīlo , tato pana lohitotiādinā yathākkamaṃ tassa parisuddhaṃ vādaṃ dassetuṃ ‘‘ ime kirā ’’ tiādi vuttaṃ .
Paṇḍaratarāti bhuñjananahānapaṭikkhepādivatasamāyogena parisuddhatarā kaṇhanīlamupādāya lohitassāpi parisuddhabhāvena vattabbato .
Odātavasanāti odātavatthaparidahanā .
Acelakasāvakāti ājīvakasāvakabhūtā .
Te kira ājīvakaladdhiyā visuddhacittatāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā haliddābhānampi
V2.38 purime upādāya parisuddhabhāvappattito .‘‘ Evan ’’ tiādinā tassa chandāgamanaṃ dasseti .
Nandādīnaṃ sāvakabhūtā pabbajitā ājīvakā .
Tathā ājīvakiniyo .
Nandādayo kira tathārūpaṃ ājīvakapaṭipattiṃ ukkaṃsaṃ pāpetvā ṭhitā , tasmā nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi pabbajitehi paṇḍaratarā vuttā paramasukkābhijātīti ayaṃ tassa laddhi .
Purisabhūmiyoti padhānaniddeso .
Itthīnampi hetā bhūmiyo esa icchateva .
Satta divaseti accantasaññogavacanaṃ , ettakampi mandā momūhāti .
Sambādhaṭṭhānatoti mātukucchiṃ sandhāyāha .
Rodanti ceva viravanti ca tamanussaritvā .
Khedanaṃ , kīḷanañca khiḍḍāsaddeneva saṅgahetvā khiḍḍābhūmi vuttā .
Padassa nikkhipanaṃ padanikkhipanaṃ .
Yadā tathā padaṃ nikkhipituṃ samattho , tadā padavīmaṃsabhūmi nāmāti bhāvo .
Vatāvatassa jānanakāle .
Bhikkhu ca pannakotiādipi tesaṃ bāhirakānaṃ pāḷiyeva .
Tattha pannakoti bhikkhāya vicaraṇako , tesaṃ vā paṭipattiyā paṭipannako .
Jinoti jiṇṇo jarāvasena hīnadhātuko , attano vā paṭipattiyā paṭipakkhaṃ jinitvā ṭhito .
So kira tathābhūto dhammampi kassaci na kathesi .
Tenāha ‘‘ na kiñci āhā ’’ ti .
Oṭṭhavadanādivippakāre katepi khamanavasena na kiñci kathetītipi vadanti .
Alābhin ti ‘‘ so na kumbhimukhā paṭiggaṇhātī ’’ tiādinā nayena mahāsīhanādasutte ( dī . ni .1.394; ma . ni .1.155) vuttaalābhahetusamāyogena alābhiṃ .
Tatoyeva jighacchādubbalaparetatāya sayanaparāyanaṭṭhena samaṇaṃ pannabhūmīti vadati .
Ājīvavuttisatānīti sattānamājīvabhūtāni jīvikāvuttisatāni .
‘‘ Paribbājakasatānī ’’ ti vuccamānepi cesa sabhāvaliṅgamajānanto ‘‘ paribbājakasate ’’ ti
M2.44 vadati .Evamaññesupi .
Tenāha ‘‘ paribbājakapabbajjāsatānī ’’ ti .
Nāgabhavanaṃ nāgamaṇḍalaṃ yathā ‘‘ mahiṃsakamaṇḍalan ’’ ti .
Paramāṇuādi rajo .
Pasu ggahaṇena eḷakajāti gahitā .
Miga ggahaṇena rurugavayādi migajāti .
Gaṇṭhimhīti phaḷumhi , pabbeti attho .
Cātumahārājikādibrahmakāyikādivasena , tesañca antarabhedavasena bahū devā .
Tattha cātumahārājikānaṃ ekaccaantarabhedo mahāsamayasuttena ( dī . ni .2.331) dīpetabbo .
‘‘ So panā ’’ tiādinā ajānanto panesa bahū devepi satta eva vadatīti tassa appamāṇataṃ dasseti .
Manussāpi anantāti dīpadesakulavaṃsājīvādivibhāgavasena .
Pisācā eva pesācā , te aparapetādivasena mahantamahantā , bahutarāti attho .
Bāhirakasamaye pana ‘‘ chaddantadahamandākiniyo kuvāḷiyamucalindanāmena voharitā ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.168) ācariyena vuttaṃ .
Gaṇṭhikāti
V2.39 pabbagaṇṭhikā .Pabbagaṇṭhimhi hi pavuṭasaddo .
Mahāpapātāti mahātaṭā .
Pārisesanayena khuddakapapātasatāni .
Evaṃ supinesupi .
‘‘ Mahākappino ’’ ti idaṃ ‘‘ mahākappānan ’’ ti atthato veditabbaṃ .
Saddato panesa ajānanto evaṃ vadatīti na vicāraṇakkhamaṃ .
Tathā ‘‘ cullāsīti satasahassānī ’’ ti idampi .
So hi ‘‘ caturāsīti satasahassānī ’’ ti vattumasakkonto evaṃ vadati .
Saddaracakā pana ‘‘ caturāsītiyā tulopo , cassa cu , rassa lo , dvittañcā ’’ ti vadanti .
Ettakā mahāsarāti etappamāṇavatā mahāsarato , sattamahāsaratoti vuttaṃ hoti .
Kirāti tassa vādānussavane nipāto .
Paṇḍitopi … pe … na gacchati , kasmā ?
Sattānaṃ saṃsaraṇakālassa niyatabhāvato .
‘‘ Acelakavatena vā aññena vā yena kenacī ’’ ti vuttamatidisati ‘‘ tādisenevā ’’ ti iminā .
Tapokammenāti tapakaraṇena .
Etthāpi ‘‘ tādisenevā ’’ ti adhikāro .
Yo … pe … visujjhati , so aparipakkaṃ kammaṃ paripāceti nāmāti yojanā .
Antarāti caturāsītimahākappasatasahassānamabbhantare .
Phussa phussāti patvā patvā .
Vuttaparimāṇaṃ kālan ti caturāsītimahākappasatasahassapamāṇaṃ kālaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – aparipakkaṃ saṃsaraṇanimittaṃ kammaṃ sīlādinā sīghaṃyeva visuddhappattiyā
M2.45 paripāceti nāma .Paripakkaṃ kammaṃ phussa phussa kālena paripakkabhāvānāpādanena byantiṃ vigamanaṃ karoti nāmāti .
Doṇenāti pariminanadoṇatumbena .
Rūpakavasenattho labbhatīti vuttaṃ ‘‘ mitaṃ viyā ’’ ti .
Na hāpanavaḍḍhanaṃ paṇḍitabālavasenāti dasseti ‘‘ na saṃsāro ’’ tiādinā .
Vaḍḍhanaṃ ukkaṃso .
Hāpanaṃ avakaṃso .
Katasuttaguḷeti katasuttavaṭṭiyaṃ .
Paletīti pareti yathā ‘‘ abhisamparāyo ’’ ti ,( mahāni .69; cūḷani .85; paṭi . ma .3.4) ra-kārassa pana la-kāraṃ katvā evaṃ vuttaṃ yathā ‘‘ palibuddho ’’ ti ( cūḷani .15; mi . pa .3.6).
So ca curādigaṇavasena gatiyanti vuttaṃ ‘‘ gacchatī ’’ ti .
Imāya upamāya cesa sattānaṃ saṃsāro anukkamena khīyateva , na vaḍḍhati paricchinnarūpattāti imamatthaṃ vibhāvetīti āha ‘‘ sutte khīṇe ’’ tiādi .
Tatthevāti khīyanaṭṭhāneyeva .