Dāsiputtavādavaṇṇanā

267. Nimmādetīti a-kārassa ā-kāraṃ katvā niddeso ummāde madasaddena nipphannattāti dasseti ‘‘ nimmadetī ’’ ti iminā .

Nimmāneti vigatamāne .

Yadi panāhaṃ gottaṃ puccheyyaṃ sādhu vatāti attho .

Pākaṭaṃ kātukamyatāya tikkhattuṃ mahāsaddena avoca .

Kasmā avocāti pana asuddhabhāvaṃ jānantassāpi tathāvacane kāraṇapucchā .

Gottabhūtaṃ nāmameva adhippetaṃ , na visuṃ gottanti āha ‘‘ mātāpettikanti mātāpitūnaṃ santakan ’’ ti .

Gottañhi pitito laddhabbaṃ pettikameva , na mātāpettikaṃ .

Na hi brāhmaṇānaṃ sagottāya eva āvāhavivāho icchito , gottanāmaṃ pana jātisiddhaṃ , na kittimaṃ , na guṇanāmaṃ vā , jāti ca ubhayasambandhinīti mātāpettikameva , na pettikamattaṃ .

Nāmagottan ti gottabhūtaṃ nāmaṃ , na kittimaṃ , na guṇanāmaṃ vā visesanaparanipātavasena vuttattā yathā ‘‘ agyāhito ’’ ti .

Nāmañca tadeva paveṇīvasena pavattattā gottañcāti hi nāmagottaṃ .

Tattha yā ‘‘ kaṇhāyano ’’ ti nāmapaṇṇatti niruḷhā , taṃ sandhāyāha ‘‘ paṇṇattivasena nāman ’’ ti .

Taṃ panetaṃ nāmaṃ kaṇhaisito paṭṭhāya tasmiṃ kulaparamparāvasena āgataṃ , na etasmiṃyeva niruḷhanti vuttaṃ ‘‘ paveṇīvasena gottan ’’ ti .

Gottapadassa vacanattho heṭṭhā vuttoyeva .

‘‘ Anussarato ’’ ti ettha na kevalaṃ anussaraṇamattaṃ adhippetaṃ , atha kho kulasuddhivīmaṃsanavasenevāti āha ‘‘ kulakoṭiṃ sodhentassā ’’ ti , kulaggaṃ visodhentassāti attho .

‘‘ Ayyaputtā ’’ ti ettha ayyasaddo ayyiraketi vuttaṃ ‘‘ sāmino puttā ’’ ti .

Catūsu dāsīsuM2.255 disā okkākarañño antojātadāsī .

Tenāha ‘‘ gharadāsiyā putto ’’ ti .

Ettha ca yasmā ambaṭṭho jātiṃ nissāya mānathaddho , na ca tassa yāthāvato jātiyā avibhāvitāya mānaniggaho karīyati , akate ca mānaniggahe mānavasena ratanattayaṃ aparajjhissati , kate pana mānaniggahe aparabhāge ratanattaye pasīdissati , na cedisī vācā pharusavācā nāma hoti cittassa saṇhabhāvato .

Majjhimapaṇṇāsake abhayasuttañca ( ma . ni .2.83) ettha nidassanaṃV2.220 .

Keci ca janā kakkhaḷāya vācāya vuttā agginā viya lohādayo mudubhāvaṃ gacchanti , tasmā bhagavā ambaṭṭhaṃ nibbisevanaṃ kattukāmo ‘‘ ayyaputtā sakyā bhavanti , dāsiputto tvamasi sakyānan ’’ ti avoca .

‘‘ Idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ pariyāpuṇitvā attano dahatī ’’ tiādīsu ( pārā .195) viya dahasaddo dhāraṇattho , dhāraṇañcettha pubbapurisavasena saññāpananti āha ‘‘ okkāko no pubbapuriso ’’ tiādi .

Dahasaddañhi bhasmīkaraṇe , dhāraṇe ca icchanti saddavidū .

Pabhā niccharatīti pabhassaraṃ hutvā nikkhamati tathārūpena puññakammena dantānaṃ pabhassarabhāvato .

Teti jeṭṭhakumāre .

Paṭhamakappikānan ti paṭhamakappassa ādikāle nibbattānaṃ .

Kirasaddena cettha anussavatthena , yo vuccamānāya rājaparamparāya kesañci matibhedo , taṃ ulliṅgeti .

Anussavavacaneneva hi ananussuto uttaravihāravāsiādīnaṃ matibhedo nirākarīyatīti .

Mahāsammatassāti aggaññasutte vakkhamānanayena ‘‘ ayaṃ no rājā ’’ ti mahājanena sammannitvā ṭhapitattā ‘‘ mahāsammato ’’ ti evaṃ sammatassa .

Yaṃ sandhāya vadanti –

‘‘ Ādiccakulasambhūto , suvisuddhaguṇākaro ;

Mahānubhāvo rājāsi , mahāsammatanāmako .

Yo cakkhubhūto lokassa , guṇaraṃsisamujjalo ;

Tamonudo virocittha , dutiyo viya bhāṇumā .

ṬhapitāM2.256 yena mariyādā , loke lokahitesinā ;

Vavatthitā sakkuṇanti , na vilaṅghayitu janā .

Yasassinaṃ tejassinaṃ , lokasīmānurakkhakaṃ ;

Ādibhūtaṃ mahāvīraṃ , kathayanti ‘ manū ’ ti yan ’’ ti .( dī . ni . ṭī .1.267);

Tassa ca puttapaputtaparamparaṃ sandhāya evaṃ vadanti –

‘‘ TassaV2.221 putto mahātejo , rojo nāma mahīpati ;

Tassa putto vararojo , pavaro rājamaṇḍale .

Tassāsi kalyāṇaguṇo , kalyāṇo nāma atrajo ;

Rājā tassāsi tanayo , varakalyāṇanāmako .

Tassa putto mahāvīro , mandhātā kāmabhoginaṃ ;

Aggabhūto mahindena , aḍḍharajjena pūjito .

Tassa sūnu mahātejo , varamandhātunāmako ;

‘ Uposatho ’ ti nāmena , tassa putto mahāyaso .

Varo nāma mahātejo , tassa putto mahāvaro ;

Tassāsi upavaroti , putto rājā mahābalo .

Tassa putto maghadevo , devatulyo mahīpati ;

Caturāsīti sahassāni , tassa puttaparamparā .

Tesaṃ pacchimako rājā ,‘ okkāko ’ iti vissuto ;

Mahāyaso mahātejo , akhuddo rājamaṇḍale ’’ ti .( dī . ni . ṭī .1.267);

Idaṃ aṭṭhakathānuparodhavacanaṃ .

Yaṃ pana dīpavaṃse vuttaṃ –

‘‘ Paṭhamābhisitto rājā , bhūmipālo jutindharo ;

Mahāsammato nāmena , rajjaṃ kāresi khattiyo .

Tassa putto rojo nāma , vararojo ca khattiyo ;

Kalyāṇo varakalyāṇo , uposatho mahissaro .

MandhātāM2.257 sattamo tesaṃ , catudīpamhi issaro ;

VaroV2.222 upavaro rājā , cetiyo ca mahissaro ’’ tiādi .

Yañca mahāvaṃsādīsu vuttaṃ –

‘‘ Mahāsammatarājassa , vaṃsajo hi mahāmuni ;

Kappādismiṃ rājāsi , mahāsammatanāmako .

Rojo ca vararojo ca , tathā kalyāṇakā duve ;

Uposatho ca mandhātā , varako pavarā duve ’’ tiādi .

Sabbametaṃ yebhuyyato aṭṭhakathāvirodhavacanaṃ .

Aṭṭhakathāyañhi mandhāturājā chaṭṭho vutto , maghadevarājā ekādasamo , tassa ca puttaparamparāya caturāsītisahassarājūnaṃ pacchimako okkākarājā , tesu pana mandhāturājā sattamo vutto , maghadevarājā anekesaṃ rājasahassānaṃ pacchimako , tassa ca puttaparamparāya anekarājasahassānaṃ pacchimako okkākarājāti evamādinā anekadhā virodhavacanaṃ aṭṭhakathāyaṃ nirākaroti .

Nanu avocumha ‘‘ kirasaddena cettha anussavatthena , yo vuccamānāya rājaparamparāya kesañci matibhedo , taṃ ulliṅgetī ’’ ti .

Tesaṃ pacchatoti maghadevaparamparābhūtānaṃ kaḷārajanakapariyosānānaṃ caturāsītikhattiyasahassānaṃ aparabhāgeti yathānussutaṃ ācariyena vuttaṃ .

Dīpavaṃsādīsu pana ‘‘ kaḷārajanakarañño puttaparamparāya anekakhattiyasahassānaṃ pacchimako rājā sujāto nāma , tassa putto okkāko rājā ’’ ti vuttaṃ .

Maghadevaparamparāya anekasahassarājūnaṃ aparabhāge paṭhamo okkāko nāma rājā ahosi , tassa paramparābhūtānaṃ pana anekasahassarājūnaṃ aparabhāge dutiyo okkāko nāma rājā ahosi , tassapi paramparāya anekasahassarājūnaṃ aparabhāge tatiyo okkāko nāma rājā ahosi .

Taṃ sandhāyāha ‘‘ tayo okkākavaṃsā ahesun ’’ tiādi .

Jātiyā pañcamadivase nāmakammādimaṅgalaṃ lokāciṇṇanti vuttaṃ ‘‘ pañcamadivase alaṅkaritvā ’’ ti .

Sahasā varaṃ adāsin ti puttadassanena balavasomanassappattoM2.258 turitaṃ avīmaṃsitvā tuṭṭhidāyavasena varaṃ adāsiṃ ‘‘ yaṃ icchasi , taṃ gaṇhāhī ’’ ti .

Sāti jantukumāramātā .

Rajjaṃ pariṇāmetuṃ icchatīti mama varadānaṃ antaraṃ katvā imaṃ rajjaṃ pariṇāmetuṃ icchati .

RajjaṃV2.223 kāressantīti rājabhāvaṃ mahājanena mahājanaṃ vā kārāpessanti .

Nappasaheyyāti nivāsatthāya pariyatto na bhaveyya .

Kaḷāravaṇṇatāya kapilabrāhmaṇo nāma ahosi .

Nikkhammāti gharāvāsato kāmehi ca nikkhamitvā .

Sāko nāma sabbasāramayo rukkhaviseso , yena pāsādādi karīyate , taṃsamudāyabhūte vanasaṇḍeti attho .

Bhūmiyā pavattaṃ bhummaṃ , taṃ guṇadosaṃ jāleti joteti , taṃ vā jalati jotati pākaṭaṃ bhavati etāyāti bhummajālā .

Heṭṭhā cāti ettha ca -saddena ‘‘ asītihatthe ’’ ti idamanukaḍḍhati .

Etasmiṃ padeseti sākavanasaṇḍamāha .

Khandhapantivasena dakkhiṇāvaṭṭā .

Sākhāpantivasena pācīnābhimukhā .

Tehīti migasūkarehi , maṇḍūkamūsikehi ca .

Teti sīhabyagghādayo sappabiḷārā ca .

Etthāti evaṃ māpiyamāne nagare .

Tumhākaṃ purisesu pariyāpannaṃ ekekampi purisaṃ paccatthikabhūtaṃ aññaṃ purisasatampi purisasahassampi abhibhavituṃ na sakkhissatīti yojanā .

Cakkavattibalenāti cakkavattibalabhāvena .

Atiseyyoti ativiya uttamo bhaveyya .

Kapilassa isino vasanaṭṭhānattā kapilavatthu .

Nesaṃ santike bhaveyyāti sambandho .

Asadisasaṃyogeti jātiyā asadisānaṃ gharāvāsapayoge hetubhūte .

Avasesāhi attano attano kaṇiṭṭhāhi .

Vaḍḍhamānānan ti anādare sāmivacanaṃ , anantarāyikāya puttadhītuvaḍḍhanāya vaḍḍhamānesu eva udapādīti attho .

Lohitakatāya koviḷārapupphasadisāni .

Kuṭṭharogo nāma sāsamasūrīrogā viya yebhuyyena saṅkamanasabhāvoti vuttaṃ ‘‘ ayaṃ rogo saṅkamatī ’’ ti .

Upari padarena paṭicchādetvā paṃsuṃ rāsikaraṇena datvā .

NāṭakitthiyoM2.259 nāma naccantiyo .

Rājabhariyāyo orodhā nāma .

Tassāti susirassa .

Migasakuṇādīnan ti ettha ādi saddena vanacarakapetādike saṅgaṇhāti .

Tasmiṃ rāmaraññe nisinneti sambandho .

Padareti dāruphalake .

Khattiyamāyārocanena attano khattiyabhāvaṃ jānāpetvā .

Mātikan ti mātito āgataṃ .

Pābhatan ti mūlabhaṇḍaṃ , paṇṇākāro vā .

Raññoti rāmarājassa jeṭṭhaputtabhūtassa bārāṇasirañño .

Tatthāti bārāṇasiyaṃ .

Idhevāti himavantapasseyeva .

Nagaran ti rājadhānībhūtaṃ mahānagaraṃ .

KolarukkhoV2.224 nāma kuṭṭhabhesajjupago eko rukkhaviseso .

Byagghapatheti byagghamagge .

Mātulāti mātu bhātaro .

Kesaggahaṇan ti kesaveṇibandhanaṃ .

Dussaggahaṇan ti vatthassa nivasanākāro .

Nhānatitthan ti yathāvuttāya pokkharaṇiyā udakanhānatitthaṃ .

Idānipi tesaṃ jātisambhedābhāvaṃ dassento ‘‘ evaṃ tesan ’’ tiādimāha .

Āvāho dārikāharaṇaṃ .

Vivāho dārikādānaṃ .

Tatthāti tesu sakyakoliyesu .

Dhātusaddānamanekatthattā samusaddo nivāsatthoti vuttaṃ ‘‘ vasantī ’’ ti .

Aggeti upayogatthe bhummavacanaṃ , ādyatthe ca aggasaddo , kiriyāvisesoti ca dasseti ‘‘ taṃ aggan ’’ tiādinā .

Yadettha bhagavatā vuttaṃ ‘‘ atha kho ambaṭṭha rājā okkāko udānaṃ udānesi ‘ sakyā vata bho kumārā , paramasakyā vata bho kumārā ’ ti , tadagge kho pana ambaṭṭha sakyā paññāyantī ’’ ti , tadetaṃ saddato , atthato ca sābhāvikanibbacananidassanaṃ ‘‘ sakāhi bhaginīhipi saddhiṃ saṃvāsavasena jātisambhedamakatvā kulavaṃsaṃ anurakkhituṃ sakkuṇanti samatthentīti sakyā ’’ ti teyeva saddaracanāvisesena sākiyā .

Yaṃ panetaṃ sakkatanighaṇṭusatthesu vuttaṃ –

‘‘ Sākarukkhapaṭicchannaṃ , vāsaṃ yasmā purākaṃsu ;

Tasmā diṭṭhā vaṃsajāte , bhuvi ‘ sakyā ’ ti vissutā ’’ ti .

Tadetaṃ saddamattaṃ pati asābhāvikanibbacananidassanaṃ ‘‘ kapilamunino vasanaṭṭhāne sākavane vasantīti sakyā , sākiyā ’’ ti ca .

KāḷavaṇṇatāyaM2.260 kaṇho nāmāti vuttaṃ ‘‘ kāḷavaṇṇan ’’ tiādi .

Hanuyaṃ jātā massū , uttaroṭṭhassa ubhosu passesu dāṭhākārena jātā dāṭhikā .

Idañca atthamattena vuttaṃ , taddhitavasena pana yathā etarahi yakkhe ‘‘ pisāco ’’ ti samaññā , evaṃ tadā ‘‘ kaṇho ’’ ti , tasmā jātamatteyeva sabyāharaṇena pisācasadisatāya kaṇhoti .

Tathāhi vuttaṃ ‘‘ yathā kho pana ambaṭṭha etarahi manussā pisāce disvā ‘ pisācā ’ ti sañjānanti , evameva kho ambaṭṭha tena kho pana samayena manussā pisāce ‘ kaṇhā ’ ti sañjānantī ’’ tiādi .

Tattha pisāco jātoti idāni pākaṭanāmena suviññāpanatthaṃ purimapadasseva vevacanaṃ vuttaṃ .

‘‘ Na sakabaḷena mukhena byāharissāmī ’’ tiādīsu ( pāci .619) viya upasaggavasena saddakaraṇattho harasaddo , puna dutiyopasaggena yutto uccāsaddakaraṇe vattatīti vuttaṃ ‘‘ uccāsaddamakāsī ’’ ti .

268. AttanoV2.225 upārambhamocanatthāyāti ācariyena , ambaṭṭhena ca attano attano upari pāpetabbopavādassa apanayanatthaṃ .

‘‘ Attano ’’ ti hetaṃ vicchālopavacanaṃ .

Paribhindissatīti anatthakāmatāpavedanena paribhedaṃ karissati , pesuññaṃ upasaṃharissatīti vuttaṃ hoti .

Atthaviññāpane sādhanatāya vācā eva karaṇaṃ vākkaraṇaṃ niruttinayena , taṃ kalyāṇamassāti kalyāṇavākkaraṇo .

Asmiṃ vacaneti ettha tasaddena kāmaṃ ‘‘ cattārome bho gotama vaṇṇā ’’ tiādinā ( dī . ni .1.266) ambaṭṭhena heṭṭhā vutto jātivādo parāmasitabbo hoti , tathāpesa jātivādo vede vuttavidhināyeva tena paṭimantetabbo , tasmā paṭimantanahetubhāvena pasiddhaṃ vedattayavacanameva parāmasitabbanti dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ attanā uggahite vedattayavacane ’’ ti .

Idāni ‘‘ porāṇaṃ kho pana te ambaṭṭha mātāpettikan ’’ tiādinā bhagavatā vuttavacanassapi parāmasanaṃ dassento ‘‘ etasmiṃ vā dāsiputtavacane ’’ ti āha .

Apica paṭimantetun ti ettha paṭimantanā nāma pañhāvissajjanā , uttarikathanā vā , tasmā atthadvayānurūpaṃ tabbisayassa ta-saddena parāmasanaṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ .

269. Tāvāti mantanāya paṭhamameva , akatāya eva mantanāyāti vuttaṃ hoti .

Dujjānāti dubbiññeyyā , paṭhamameva sīsamukkhipituṃ asamatthanatoM2.261 , jātiyā ca dubbiññeyyattā , aṭṭassa ca dukkaraṇato ambaṭṭho sayameva mocetūti adhippāyo .

Attanāva sakyesu ibbhavādanipātanena attano upari pāpuṇanaṃ sandhāya ‘‘ attanā baddhaṃ puṭakan ’’ ti vuttaṃ , attanāva baddhaṃ puṭoḷinti attho .

270. Dhammo nāma kāraṇaṃ ‘‘ dhammapaṭisambhidā ’’ tiādīsu ( vibha .718 ādayo ) viya , dhammena saha vattatīti sahadhammo , so eva sahadhammikoti āha ‘‘ sahetuko ’’ tiādi , pariyāyavacanametaṃ .

Janako vā hetu , upatthambhako kāraṇaṃ .

Aññena aṭṭhānagatena aññaṃ aṭṭhānagataṃ vacanaṃ .

Tenāha ‘‘ yo hī ’’ tiādi .

Tatoti dvikkhattuṃ codanāto paraṃ , tatiyacodanāya anāgatāya eva pakkamissāmīti vuttaṃ hoti .

271. Pūjitabbato sakko devarājā yakkho nāma .

Yo aggissa pakativaṇṇo , tena samannāgatanti vuttaṃ ‘‘ ādittanti aggivaṇṇan ’’ ti .

Kandalo nāma pupphūpagarukkhaviseso , yassa setaṃV2.226 pupphaṃ pupphati , makuḷampissa setavaṇṇaṃ dāṭhākāraṃ hoti .

Virūparūpan ti viparītarūpasaṇṭhānaṃ .

Aṭṭhamasattāhe ajapālanigrodhamūle nisinnassa sabbabuddhassa āciṇṇasamāciṇṇaṃ appossukkataṃ sandhāya ‘‘ ahañcevā ’’ tiādi vuttaṃ .

Avattamāneti appaṭipajjamāne , ananuvattamāne vā .

Tasmāti tadā tathāpaṭiññātattā .

Tāsetvā pañhaṃ vissajjāpessāmīti āgato yathā taṃ mūlapaṇṇāsake āgatassa saccakaparibbājakassa samāgame ( ma . ni .1.357).

‘‘ Bhagavā ceva passati ambaṭṭho cā ’’ ti ettha itaresamadassane duvidhampi kāraṇaṃ dassento ‘‘ yadi hī ’’ tiādimāha .

Hi -saddo kāraṇatthe nipāto .

Yasmā agaru , yasmā ca vadeyyuṃ , tasmāti sambandho .

Aññesampi sādhāraṇato agaru abhāriyaṃ .

Āvāhetvāti mantabalena avhānaṃ katvā .

Tassāti ambaṭṭhassa .

Antokucchi antaantaguṇādiko .

Vādasaṅghaṭṭeti vācāsaṅghaṭṭane .

Maññamānoti maññanato .

Sambandhadassanañhetaṃ .

272. Tāṇaṃ gavesamānoti ‘‘ ayameva samaṇo gotamo ito bhayato mama tāyako ’’ ti bhagavantaṃyeva ‘‘ tāṇan ’’ ti pariyesantoM2.262 , upagacchantoti vuttaṃ hoti .

Sesapadadvayepi eseva nayo .

Tāyatīti yathūpaṭṭhitabhayato pāleti .

Tenāha ‘‘ rakkhatī ’’ ti , kattusādhanametaṃ .

Nilīyatīti yathūpaṭṭhiteneva bhayena upadduto nilīno hoti , adhikaraṇasādhanametaṃ .

Sara saddo hiṃsane , tañca viddhaṃsanameva adhippetanti vuttaṃ ‘‘ bhayaṃ hiṃsati viddhaṃsetī ’’ ti , kattusādhanametaṃ .

Issues

Select Version

Sīlakkhandhavaggaabhinavaṭīkā

Sīlakkhandhavaggaabhinavaṭīkā