Iddhividhañāṇādikathāvaṇṇanā
239. Bhājanādivikatikiriyānissayabhūtā
M2.151 suparikammakatamattikādayo viya vikubbanakiriyānissayabhāvato iddhividhañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ . 241. Pubbe nīvaraṇappahānavāre viya kantāraggahaṇaṃ akatvā kevalaṃ addhānamaggaggahaṇaṃ khemamaggadassanatthaṃ .
Kasmā pana khemamaggasseva dassanaṃ , na kantāramaggassa , nanu upamādassanamattametanti codanaṃ pariharanto ‘‘ yasmā ’’ tiādimāha .
‘‘ Appaṭibhayañhī ’’ tiādi pana khemamaggasseva gahaṇakāraṇadassanaṃ .
Vātātapādinivāraṇatthaṃ sīse sāṭakaṃ katvā .
Tathā tathā pana paripuṇṇavacanaṃ upamāsampattiyā upameyyasampādanatthaṃ , adhippetassa ca upameyyatthassa suviññāpanatthaṃ , hetudāharaṇabhedyabhedakādisampannavacanena ca viññūjātikānaṃ cittārādhanatthanti veditabbaṃ .
Evaṃ sabbattha .
Sukhaṃ vavatthapetīti akicchaṃ akasirena sallakkheti , paricchindati ca .
243. Mando uttānaseyyakadārakopi ‘‘ daharo ’’ ti vuccatīti tato visesanatthaṃ ‘‘ yuvā ’’ ti
V2.131 vuttanti mantvā yuvasaddena visesitabbameva daharasaddassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ taruṇo ’’ ti vuttaṃ .Tathā yuvāpi koci anicchanako , anicchanato ca amaṇḍanajātikoti tato visesanatthaṃ ‘‘ maṇḍanajātiko ’’ tiādi vuttanti mantvā maṇḍanajātikādisaddena visesitabbameva yuvasaddassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ yobbannena samannāgato ’’ ti vuttaṃ .
Pāḷiyañhi yathākkamaṃ padattayassa visesitabbavisesakabhāvena vacanato tathā saṃvaṇṇanā katā , itarathā ekakenāpi padena adhippetatthādhigamikā saparivārā saṃvaṇṇanāva kātabbā siyāti .
‘‘ Maṇḍanapakatiko ’’ ti vuttameva vivarituṃ ‘‘ divasassā ’’ tiādimāha .
Kaṇika saddo dosapariyāyo , doso ca nāma kāḷatilakādīti dasseti ‘‘ kāḷatilakā ’’ tiādinā .
Kāḷatilappamāṇā bindavo kāḷatilakāni , kāḷā vā kammāsā , ye ‘‘ sāsapabījikā ’’ tipi vuccanti .
Tilappamāṇā bindavo tilakāni .
Vaṅgaṃ nāma viyaṅgaṃ vipariṇāmitamaṅgaṃ .
Yobbannapīḷakādayo mukhadūsipīḷakā , ye ‘‘ kharapīḷakā ’’ tipi vuccanti .
Mukhanimittan ti mukhacchāyaṃ .
Mukhe gato doso mukhadoso
M2.152 .Lakkhaṇavacanamattametaṃ mukhe adosassapi pākaṭabhāvassa adhippetattā , yathā vā mukhe doso , evaṃ mukhe adosopi mukhadosoti saralopena vutto sāmaññaniddesatopi anekatthassa viññātabbattā , pisaddalopena vā ayamattho veditabbo .
Avuttopi hi attho sampiṇḍanavasena vutto viya viññāyati , mukhadoso ca mukhaadoso ca mukhadosoti ekadesasarūpekasesanayenapettha attho daṭṭhabbo .
Evañhi atthassa paripuṇṇatāya ‘‘ paresaṃ soḷasavidhaṃ cittaṃ pākaṭaṃ hotī ’’ ti vacanaṃ samatthitaṃ hoti .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ Vattabbassāvasiṭṭhassa , gāho nidassanādinā ;
Apisaddādilopena , ekasesanayena vā .
Asamāne sadde tidhā , catudhā ca samānake ;
Sāmaññaniddesatopi , veditabbo vibhāvinā ’’ ti .
‘‘ Sarāgaṃ vā cittan ’’ tiādinā pāḷiyaṃ vuttaṃ soḷasavidhaṃ cittaṃ .
245. Pubbenivāsañāṇūpamāyan ti pubbenivāsañāṇassa , pubbenivāsañāṇe vā dassitāya upamāya .
Kasmā pana pāḷiyaṃ gāmattayameva upamāne gahitanti codanaṃ sodhetuṃ ‘‘ taṃ divasan ’’ tiādi vuttaṃ .
Taṃ divasaṃ katakiriyā nāma pākatikasattassāpi yebhuyyena pākaṭā hoti .
Tasmā taṃ divasaṃ gantuṃ sakkuṇeyyaṃ gāmattayameva bhagavatā gahitaṃ , na taduttarīti adhippāyo
V2.132 .Kiñcāpi pāḷiyaṃ taṃdivasaggahaṇaṃ natthi , gāmattayaggahaṇena pana tadaheva katakiriyā adhippetāti mantvā aṭṭhakathāyaṃ taṃdivasaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ .
Taṃdivasagatagāmattayaggahaṇeneva ca mahābhinīhārehi aññesampi pubbenivāsañāṇalābhīnaṃ tīsupi bhavesu katakiriyā yebhuyyena pākaṭā hotīti dīpitanti daṭṭhabbaṃ .
Etadatthampi hi gāmattayaggahaṇanti .
Tīsu bhavesu katakiriyāyāti abhisamparāyesu pubbe diṭṭhadhamme pana idāni , pubbe ca katakiccassa .
247. Pāḷiyaṃ rathikāya vīthiṃ sañcaranteti aññāya rathikāya aññaṃ rathiṃ sañcaranteti attho , tena aparāparaṃ sañcaraṇaṃ dassitanti āha ‘‘ aparāparaṃ sañcarante ’’ ti , taṃtaṃkiccavasena ito cito ca sañcaranteti vuttaṃ hoti , ayamevattho rathivīthisaddānamekatthattā .
Siṅghāṭakamhīti vīthicatukke .
Pāsādo viya bhikkhussa karajakāyo daṭṭhabbo
M2.153 tattha patiṭṭhitassa daṭṭhabbadassanasiddhito .Maṃsacakkhumato hi dibbacakkhusamadhigamo .
Yathāha ‘‘ maṃsacakkhussa uppādo , maggo dibbassa cakkhuno ’’ ti ( itivu .61).
Cakkhumā puriso viya ayameva dibbacakkhuṃ patvā ṭhito bhikkhu daṭṭhabbassa dassanato .
Gehaṃ pavisanto , tato nikkhamanto viya ca mātukucchiṃ paṭisandhivasena pavisanto , tato ca vijātivasena nikkhamanto mātukucchiyā gehasadisattā .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ mātaraṃ kuṭikaṃ brūsi , bhariyaṃ brūsi kulāvakan ’’ ti ( saṃ . ni .1.19).
Ayaṃ aṭṭhakathāmuttako nayo – gehaṃ pavisanto viya attabhāvaṃ upapajjanavasena okkamanto , gehā nikkhamanto viya ca attabhāvato cavanavasena apakkamanto attabhāvassa gehasadisattā .
Vuttañhi ‘‘ gahakāraka diṭṭhosi , puna gehaṃ na kāhasī ’’ ti ( dha . pa .154).
Aparāparaṃ sañcaraṇakasattāti punappunaṃ saṃsāre paribbhamanakasattā .
Abbhokāsaṭṭhāneti ajjhokāsadesabhūte .
Majjheti nagarassa majjhabhūte siṅghāṭake .
Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ bhavekadese .
Nibbattasattāti uppajjamānakasattā .
Iminā hi tasmiṃ tasmiṃ bhave jātasaṃvaddhe satte vadati ,‘‘ aparāparaṃ sañcaraṇakasattā ’’ ti pana etena tathā aniyamitakālike sādhāraṇasatte .
Evañhi tesaṃ yathākkamaṃ sañcaraṇakasannisinnakajanopamatā upapannā hotīti .
Tīsu bhavesu nibbattasattānaṃ āvibhūtakāloti ettha pana vuttappakārānaṃ sabbesampi sattānaṃ aniyamato gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Nanu cāyaṃ dibbacakkhukathā , atha kasmā ‘‘ tīsu bhavesū ’’ ti catuvokārabhavassāpi saṅgaho kato .
Na hi so arūpadhammārammaṇoti anuyogaṃ pariharanto ‘‘ idañcā ’’ tiādimāha .
Tattha
V2.133 ‘‘ idan ti tīsu bhavesu nibbattasattānanti idaṃ vacanan ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.247) ayamettha ācariyassa mati , evaṃ sati aṭṭhakathācariyehi aṭṭhakathāyameva yathāvutto anuyogo pariharitoti .Ayaṃ panettha amhākaṃ khanti – nanu cāyaṃ dibbacakkhukathā , atha kasmā ‘‘ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne ’’ tiādinā avisesato catuvokārabhavūpagassāpi saṅgaho kato .
Na hi
M2.154 so arūpadhammārammaṇoti anuyogaṃ pariharanto ‘‘ idañcā ’’ tiādimāha .Tattha idan ti ‘‘ satte passati cavamāne upapajjamāne ’’ tiādivacanaṃ .
Evañhi sati aṭṭhakathācariyehi pāḷiyameva yathāvutto anuyogo pariharitoti .
Yadaggena so pāḷiyaṃ pariharito , tadaggena aṭṭhakathāyampi tassā atthavaṇṇanābhāvato .
Desanāsukhatthamevāti kevalaṃ desanāsukhatthaṃ eva avisesena vuttaṃ , na pana catuvokārabhavūpagānaṃ dibbacakkhussa āvibhāvasabbhāvato .
‘‘ Ṭhapetvā arūpabhavan ’’ ti vā ‘‘ dvīsu bhavesū ’’ ti vā satte passati kāmāvacarabhavato , rūpāvacarabhavato ca cavamāneti vā kāmāvacarabhave , rūpāvacarabhave ca upapajjamāneti vā vuccamānā hi desanā yathārahaṃ bhedyabhedakādivibhāvanena sukhāsukhāvabodhā ca na hoti , avisesena pana evameva vuccamānā sukhāsukhāvabodhā ca .
Desetuṃ , avabodhetuñca sukaratāpayojanañhi ‘‘ desanāsukhatthan ’’ ti vuttaṃ .
Kasmāti āha ‘‘ āruppe … pe … natthī ’’ ti , dibbacakkhugocarabhūtānaṃ rūpadhammānamabhāvatoti vuttaṃ hoti .