Issues
Select Version
Sīlakkhandhavaggaabhinavaṭīkā
Sīlakkhandhavaggaabhinavaṭīkā

Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā

248. Idha vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabbaṃ , na lokiyābhiññāsu viya abhiññāpādakaṃ .
Vipassanāpādakan ti ca vipassanāya padaṭṭhānabhūtaṃ , vipassanā ca nāmesā tividhā vipassakapuggalabhedena mahābodhisattānaṃ vipassanā , paccekabodhisattānaṃ vipassanā , sāvakānaṃ vipassanā cāti .
Tattha mahābodhisattānaṃ , paccekabodhisattānañca vipassanā cintāmayañāṇasambandhikā sayambhuñāṇabhūtā , sāvakānaṃ pana sutamayañāṇasambandhikā paropadesasambhūtā .
Sā ‘‘ ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ avasesarūpārūpajjhānānaṃ aññatarato vuṭṭhāyā ’’ tiādinā anekadhā , arūpamukhavasena catudhātuvavatthāne vuttānaṃ tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānañca aññataramukhavasena anekadhā ca visuddhimagge ( visuddhi .2.664) nānānayato vibhāvitā , mahābodhisattānaṃ pana catuvīsatikoṭisatasahassamukhena pabhedagamanato nānānayaṃ sabbaññutaññāṇasannissayassa ariyamaggañāṇassa adhiṭṭhānabhūtaṃ pubbabhāgañāṇagabbhaṃ gaṇhāpentaṃM2.155 paripākaṃ gacchantaṃ paramagambhīraṃ saṇhasukhumataraṃ anaññasādhāraṇaṃ vipassanāñāṇaṃ hotiV2.134 , yaṃ aṭṭhakathāsu ‘‘ mahāvajirañāṇan ’’ ti vuccati , yassa ca pavattivibhāgena catuvīsatikoṭisatasahassappabhedassa pādakabhāvena samāpajjiyamānā catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā devasikaṃ satthu vaḷañjanasamāpattiyo vuccanti .
Svāyaṃ buddhānaṃ vipassanācāro paramatthamañjusāyaṃ visuddhimaggavaṇṇanāyaṃ ( visuddhi . ṭī .1.144) uddesato ācariyena dassito , tato so atthikehi gahetabbo .
Idha pana sāvakānaṃ vipassanāva adhippetā .
‘‘ Āsavānaṃ khayañāṇāyā ’’ ti idaṃ kiriyāpayojanabhūte tadatthe sampadānavacanaṃ , tasmā asatipi payojanavācake payojanavaseneva attho veditabboti āha ‘‘ khayañāṇanibbattanatthāyā ’’ ti .
Evamīdisesu .
Nibbānaṃ , arahattamaggo ca ukkaṭṭhaniddesena idha khayo nāma , tattha ñāṇaṃ khayañāṇaṃ , tassa nibbattanasaṅkhāto attho payojanaṃ , tadatthāyāti attho .
Khepeti pāpadhamme samucchindatīti khayo , maggo .
So pana pāpakkhayo āsavakkhayena vinā natthi , tasmā ‘‘ khaye ñāṇan ’’ ti ( dha . sa . suttantadukamātikā 148) ettha khayaggahaṇena āsavakkhayova vuttoti dasseti ‘‘ āsavānaṃ khayo ’’ ti iminā .
Anuppāde ñāṇan ti āsavānamanuppādabhūte ariyaphale ñāṇaṃ .
Khīyiṃsu āsavā etthāti khayo , phalaṃ .
Samitapāpatāya samaṇo , samitapāpatā ca nippariyāyato arahattaphalenevāti āha ‘‘ āsavānaṃ khayā samaṇo hotīti ettha phalan ’’ ti .
Khayāti ca khīṇattāti attho .
Khīyanti āsavā etthāti khayo , nibbānaṃ .
‘‘ Āsavakkhayā ’’ ti pana samāsavasena dvibhāvaṃ katvā vuttattā ‘‘ āsavānaṃ khayo ’’ ti padassa atthuddhāre āsavakkhayapadaggahaṇaṃ .
‘‘ Paravajjānupassissā ’’ tiādigāthā dhammapade ( dha . pa .253).
Tattha ujjhānasaññinoti garahasaññino .
Arāti dūrā .
‘‘ Arā siṅghāmi vārijan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.234; jā .1.6.116) viya hi dūratthoyaṃ nipāto .
‘‘ Ārā ’’ tipi pāṭho .
Arāsaddo viya ārāsaddopi dūratthe eko nipātoti veditabbo .
Tadeva hi padaṃ saddasatthe udāhaṭaṃ .
Kāmañca dhammapadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ arahattamaggasaṅkhātā ārā dūraṃ gatova hotī ’’ ti ( dha . pa . aṭṭha .2.253) vuttaṃ , tathāpi āsavavaḍḍhiyā saṅkhāre vaḍḍhentoM2.156 visaṅkhārato suvidūradūro , tasmā ‘‘ ārā so āsavakkhayā ’’ ti ettha āsavakkhayapadaṃ visaṅkhārādhivacanampi sambhavatīti āha ‘‘ nibbānan ’’ ti .
Khayanaṃ khayo , āsavānaṃ khaṇanirodho .
Sesaṃ tassa pariyāyavacanaṃ .
Bhaṅgo āsavānaṃ khayoti vuttoti yojanā .
Idha pana nibbānampi maggopi avinābhāvato .
Na hi nibbānamanārabbha maggeneva āsavānaṃ khayo hotīti .
Tanninnan tiV2.135 tasmiṃ āsavānaṃ khayañāṇe ninnaṃ .
Sesaṃ tasseva vevacanaṃ .
Pāḷiyaṃ idaṃ dukkhan ti dukkhassa ariyasaccassa paricchinditvā , anavasesetvā ca tadā tassa bhikkhuno paccakkhato gahitabhāvadassananti dassetuṃ ‘‘ ettakan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha hi ettakaṃ dukkhan ti tassa paricchijja gahitabhāvadassanaṃ .
Na ito bhiyyoti anavasesetvā gahitabhāvadassanaṃ .
Tenāha ‘‘ sabbampi dukkhasaccan ’’ tiādi .
Sarasalakkhaṇapaṭivedhavasena pajānanameva yathābhūtaṃ pajānanaṃ nāmāti dasseti ‘‘ sarasalakkhaṇapaṭivedhenā ’’ ti iminā .
Rasoti sabhāvo rasitabbo jānitabboti katvā , attano raso saraso , so eva lakkhaṇaṃ , tassa asammohato paṭivijjhanenāti attho .
Asammohato paṭivijjhanañca nāma yathā tasmiṃ ñāṇe pavatte pacchā dukkhasaccassa sarūpādiparicchede sammoho na hoti , tathā tassa pavattiyeva .
Tena vuttaṃ ‘‘ yathābhūtaṃ pajānātī ’’ ti .
‘‘ Nibbattikan ’’ ti iminā ‘‘ dukkhaṃ samudeti etasmāti dukkhasamudayo ’’ ti nibbacanaṃ dasseti .
Tadubhayan ti dukkhaṃ , dukkhasamudayo ca .
Yaṃ ṭhānaṃ patvāti yaṃ nibbānaṃ maggassa ārammaṇapaccayaṭṭhena kāraṇabhūtaṃ āgamma .
Ṭhānan ti hi kāraṇaṃ vuccati tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattatāyāti katvā .
Tadubhayaṃ patvāti ca tadubhayavato puggalassa tadubhayassa patti viya vuttā .
Puggalasseva hi ārammaṇakaraṇavasena nibbānappatti , na tadubhayassa .
Apica patvāti pāpuṇanahetu , puggalassa ārammaṇakaraṇavasena samāpajjanatoti attho .
Asamānakattuke viya hi samānakattukepi tvāpaccayassa hetvatthe pavatti saddasatthesu pākaṭā .
Appavattīti appavattinimittaṃ ‘‘ na pavattati tadubhayametenā ’’ ti katvā , appavattiṭṭhānaṃ vā ‘‘ na pavattati tadubhayametthā ’’ ti katvā , anena ca ‘‘ dukkhaṃ nirujjhati ettha , etenāti vā dukkhanirodho ’’ ti nibbacanaṃ dasseti , dukkhasamudayassa pana gahaṇaṃ taṃnibbattakassa nirujjhanato tassāpi nirujjhanadassanatthanti daṭṭhabbaṃ .
NibbānapadeyevaM2.157 ta-saddo nivattatīti ayaṃ-saddo puna vutto .
Sabbanāmikañhi padaṃ vuttassa vā liṅgassa gāhakaṃ , vuccamānassa vā .
Tassāti dukkhanirodhassa .
Sampāpakan ti sacchikaraṇavasena sammadeva pāpakaṃ , etena ca ‘‘ dukkhanirodhaṃ gamayati , gacchati vā etāyāti dukkhanirodhagāminī , sāyeva paṭipadā dukkhanirodhagāminipaṭipadā ’’ ti nibbacanaṃ dasseti .
Kilesavasenāti āsavasaṅkhātakilesavasena .
Tadeva āsavapariyāyena dassento puna āha , tasmā na ettha punaruttidosoti adhippāyo .
Pariyāyadesanābhāvo nāma hi āveṇiko buddhadhammoti heṭṭhā vuttovāyamattho .
Nanu ca āsavānaṃ dukkhasaccapariyāyova atthi , na sesasaccapariyāyo , atha kasmā sarūpato dassitasaccāniyeva kilesavasena pariyāyato puna dassento evamāhāti vuttanti ?
Saccaṃ , taṃsambandhattā pana sesasaccānaṃ taṃsamudayādipariyāyopi labbhatītiV2.136 katvā evaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Dukkhasaccapariyāyabhūtaāsavasambandhāni hi āsavasamudayādīnīti , saccāni dassentotipi yojetabbaṃ .
‘‘ Āsavānaṃ khayañāṇāyā ’’ ti āraddhattā cettha āsavānameva gahaṇaṃ , na sesakilesānaṃ tathā anāraddhattāti daṭṭhabbaṃ .
Tathā hi ‘‘ kāmāsavāpi cittaṃ vimuccatī ’’ tiādinā ( dī . ni .1.248; ma . ni .1.433;3.19) āsavavimuttasīseneva sabbakilesavimutti vuttā .
‘‘ Idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānātī ’’ tiādinā missakamaggova idha kathito lokiyavipassanāya lokuttaramaggassa missakattāti vuttaṃ ‘‘ saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ kathesī ’’ ti .
‘‘ Jānato passato ’’ ti iminā tayopi pariññāsacchikiriyābhāvanābhisamayā vuttā catusaccapajānanāya eva catukiccasiddhito , pahānābhisamayo pana pārisesato ‘‘ vimuccatī ’’ ti iminā vuttoti āha ‘‘ maggakkhaṇaṃ dassetī ’’ ti .
Cattāri hi kiccāni catusaccapajānanāya eva siddhāni .
Yathāha ‘‘ taṃ kho panidaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ pariññātanti me bhikkhave pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādī ’’ tiādi ( saṃ . ni .5.1081; mahāva .15; paṭi . ma .2.29).
Ayaṃ aṭṭhakathā muttako nayo – jānato passatoti ca hetuniddeso ,‘‘ jānanahetu passanahetu kāmāsavāpi cittaṃ vimuccatī ’’ tiādinā yojanā .
Kāmañcettha jānanapassanakiriyānaṃ , vimuccanakiriyāya ca samānakālatā , tathāpiM2.158 dhammānaṃ samānakālikānampi paccayapaccayuppannatā sahajātādikoṭiyā labbhatīti , hetugabbhavisesanatādassanametantipi vadanti .
Bhavāsavaggahaṇena cettha bhavarāgassa viya bhavadiṭṭhiyāpi samavarodhoti diṭṭhāsavassāpi saṅgaho daṭṭhabbo , adhunā pana ‘‘ diṭṭhāsavāpi cittaṃ vimuccatī ’’ ti katthaci pāṭho dissati , so na porāṇo , pacchā pamādalikhitoti veditabbo .
Bhayabheravasuttasaṃvaṇṇanā dīsu ( ma . ni . aṭṭha .1.54) anekāsupi tatheva saṃvaṇṇitattā .
Ettha ca kiñcāpi pāḷiyaṃ saccapaṭivedho aniyamitapuggalassa aniyamitakālavasena vutto , tathāpi abhisamayakāle tassa paccuppannataṃ upādāya ‘‘ evaṃ jānato evaṃ passato ’’ ti vattamānakālaniddeso kato , so ca kāmaṃ kassaci maggakkhaṇato paraṃ yāvajjatanā atītakāliko eva , sabbapaṭhamaṃ panassa atītakālikattaṃ phalakkhaṇena veditabbanti āha ‘‘ vimuttasminti iminā phalakkhaṇan ’’ ti .
Paccavekkhaṇañāṇan ti phalapaccavekkhaṇañāṇaṃ tathā ceva vuttattā .
Taggahaṇena pana tadavinābhāvato sesāni niravasesāni gahetabbāni , ekadesāni vā aparipuṇṇāyapi paccavekkhaṇāya sambhavato .
‘‘ Khīṇā jātī ’’ tiādīhi padehi ‘‘ nāparaṃ itthattāyā ’’ ti padapariyosānehi .
Tassāti paccavekkhaṇañāṇassa .
Bhūmin ti pavattiṭṭhānaṃ .
Nanu ca ‘‘ vimuttasmiṃ vimuttan ’’ ti vuttaṃ phalameva tassa ārammaṇasaṅkhātā bhūmi , atha kathaṃ ‘‘ khīṇā jātī ’’ tiādīhi tassa bhūmidassananti codanaṃV2.137 sodhetuṃ ‘‘ tena hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Yasmā pana pahīnakilesapaccavekkhaṇena vijjamānassāpi kammassa āyatiṃ appaṭisandhikabhāvato ‘‘ khīṇā jātī ’’ ti pajānāti , yasmā ca maggapaccavekkhaṇādīhi ‘‘ vusitaṃ brahmacariyan ’’ tiādīni pajānāti , tasmā ‘‘ khīṇā jātī ’’ tiādīhi tassa bhūmidassananti vuttaṃ hoti .
‘‘ Tena ñāṇenā ’’ ti hi yathārutato , avinābhāvato ca gahitena pañcavidhena paccavekkhaṇañāṇenāti attho .
‘‘ Khīṇā jātī ’’ ti ettha sotujanānaṃ suviññāpanatthaṃ parammukhā viya codanaṃ samuṭṭhāpeti ‘‘ katamā panā ’’ tiādinā .
Yena panādhippāyena codanā katā , tadadhippāyaṃ pakāsetvā parihāraṃ vattukāmo ‘‘ na tāvassā ’’ tiādimāha .
‘‘ Na tāva … pe … vijjamānattā ’’ ti vakkhamānameva hi atthaṃ manasi katvā ayaṃ codanā samuṭṭhāpitā , tattha na tāvassa atītāM2.159 jāti khīṇāti assa bhikkhuno atītā jāti , na tāva maggabhāvanāya khīṇā .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ pubbeva khīṇattā ’’ ti , maggabhāvanāya purimatarameva nirujjhanavasena khīṇattāti adhippāyo .
Na anāgatā assa jāti khīṇā maggabhāvanāyāti yojanā .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ anāgate vāyāmābhāvato ’’ ti , idañca anāgatabhāvasāmaññameva gahetvā lesena codanādhippāyavibhāvanatthaṃ vadati , na anāgatavisesaṃ anāgate maggabhāvanāya khepanapayogābhāvatoti attho .
Vijjamāneyeva hi payogo sambhavati , na avijjamāneti vuttaṃ hoti .
Anāgataviseso panettha adhippeto , tassa ca khepane vāyāmopi labbhateva .
Tenāha ‘‘ yā pana maggassā ’’ tiādi .
Anāgatavisesoti ca abhāvite magge uppajjanāraho anantarajātibhedo vuccati .
Na paccuppannā assa jāti khīṇā maggabhāvanāyāti yojanā .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ vijjamānattā ’’ ti , ekabhavapariyāpannatāya vijjamānattāti attho .
Tattha tattha bhave paṭhamābhinibbattilakkhaṇā hi jāti .
‘‘ Yā panā ’’ tiādinā pana maggabhāvanāya kilesahetuvināsanamukhena anāgatajātiyā eva khīṇabhāvo pakāsitoti daṭṭhabbaṃ .
Ekacatupañcavokārabhavesūti bhavattayaggahaṇaṃ vuttanayena anavasesato jātiyā khīṇabhāvadassanatthaṃ , pubbapadadvayepettha uttarapadalopo .
Ekacatupañcakkhandhappabhedāti etthāpi eseva nayo .
‘‘ Taṃ so ’’ tiādi ‘‘ kathañca naṃ pajānātī ’’ ti codanāya sodhanāvacanaṃ .
Tattha tan ti yathāvuttaṃ jātiṃ .
Soti khīṇāsavo bhikkhu .
Paccavekkhitvāti pajānanāya pubbabhāge pahīnakilesapaccavekkhaṇadassanaṃ .
Evañca katvā paccavekkhaṇaparamparāya tathā pajānanā siddhāti daṭṭhabbaṃ .
Paccavekkhaṇantaravibhāvanatthameva hi ‘‘ jānanto pajānātī ’’ ti vattamānavacanadvayaṃ vuttaṃ , jānanto hutvā , jānanahetu vā pajānāti nāmāti attho .
BrahmacariyavāsoV2.138 nāma ukkaṭṭhaniddesato maggabrahmacariyassa nibbattanamevāti āha ‘‘ parivutthan ’’ ti , samantato niravasesena vasitaṃ pariciṇṇanti attho .
Kasmā panidaṃ so atītakālavasena pajānātīti anuyogenāha ‘‘ puthujjanakalyāṇakena hi saddhin ’’ tiādi .
Puthujjanakalyāṇakopi hi heṭṭhā vuttalakkhaṇo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannoM2.160 nāma dakkhiṇavibhaṅgasuttā dīsu ( ma . ni .3.379) tathā eva vuttattā .
Vasanti nāmāti vasantā eva nāma honti , na vutthavāsā .
Tasmāti vutthavāsattā .
Nanu ca ‘‘ so ‘ idaṃ dukkhan ’’ ti yathābhūtaṃ pajānātī ’’ tiādinā pāḷiyaṃ sammādiṭṭhiyeva vuttā , na sammāsaṅkappādayo , atha kasmā ‘‘ catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena soḷasavidhaṃ kiccaṃ niṭṭhāpitan ’’ ti aṭṭhaṅgikassa maggassa sādhāraṇato vuttanti ?
Sammāsaṅkappādīnampi catukiccasādhanavasena pavattito .
Sammādiṭṭhiyā hi catūsu saccesu pariññādikiccasādhanavasena pavattamānāya sammāsaṅkappādīnampi sesānaṃ dukkhasacce pariññābhisamayānuguṇāva pavatti , itarasaccesu ca nesaṃ pahānābhisamayādivasena pavatti pākaṭā evāti .
Dukkhanirodhamaggesu yathākkamaṃ pariññāsacchikiriyābhāvanāpi yāvadeva samudayapahānatthāti katvā tadattheyeva tāsaṃ pakkhipanena ‘‘ kataṃ karaṇīyan ’’ ti padassa adhippāyaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ tenā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Dukkhamūlaṃ samucchinnan ’’ ti imināpi tadeva pakārantarena vibhāveti .
Kasmā panettha ‘‘ kataṃ karaṇīyan ’’ ti atītaniddeso katoti āha ‘‘ puthujjanakalyāṇakādayo ’’ tiādi .
Ime pakārā itthaṃ , tabbhāvo itthattan ti dasseti ‘‘ itthabhāvāyā ’’ ti iminā , āya -saddo ca sampadānatthe , tadatthāyāti attho .
Te pana pakārā ariyamaggabyāpārabhūtā pariññādayo idhādhippetāti vuttaṃ ‘‘ evaṃ soḷasakiccabhāvāyā ’’ ti .
Te hi maggaṃ paccavekkhato maggānubhāvena pākaṭā hutvā upaṭṭhahanti magge paccavekkhite taṃkiccapaccavekkhaṇāyapi sukhena siddhito .
Evaṃ sādhāraṇato catūsu maggesu paccekaṃ catukiccavasena soḷasakiccabhāvaṃ pakāsetvā tesupi kiccesu pahānameva padhānaṃ tadatthattā itaresaṃ pariññādīnanti tadeva visesato pakāsetuṃ ‘‘ kilesakkhayabhāvāya vā ’’ ti āha .
Apica purimanayena paccavekkhaṇaparamparāya paccavekkhaṇavidhiṃ dassetvā idāni padhānattā pahīnakilesapaccavekkhaṇavidhimeva dassetuṃ evaṃ vuttantipi daṭṭhabbaṃ .
Dutiyavikappe ayaṃ pakāro itthaṃ , tabbhāvo itthattaṃ , āya saddo cettha sampadānavacanassa kāriyabhūto nissakkattheti dasseti ‘‘ itthabhāvato ’’ ti iminā .
‘‘ Imasmā evaṃ pakārā ’’ ti pana vadanto pakāro nāmaM2.161 pakāravantato atthato bhedo natthi .
Yadi hi so bhedo assa , tasseva so pakāro na siyā , tasmāV2.139 itthaṃ-saddo pakāravantavācako , atthato pana abhedepi sati avayavāvayavitādinā bhedaparikappanāvasena siyā kiñci bhedamatthaṃ , tasmā itthattasaddo pakāravācakoti dasseti .
Ayamidha ṭīkāyaṃ ,( dī . ni . ṭī .1.248) majjhimāgamaṭīkāvinayaṭīkā dīsu ( sārattha . ṭī .1.14) ca āgatanayo .
Saddavidū pana pavattinimittānusārena evamicchanti – ayaṃ pakāro assāti itthaṃ , pakāravanto .
Vicitrā hi taddhitavutti .
Tassa bhāvo itthattaṃ , pakāro , imamatthaṃ dassento ‘‘ itthabhāvato imasmā evaṃ pakārā ’’ ti āhāti .
Paṭhamavikappepi yathārahaṃ esa nayo .
Idāni vattamānakhandhasantānāti sarūpakathanaṃ .
Aparan ti anāgataṃ .
‘‘ Ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhantī ’’ ti idāni pāṭho ,‘‘ ime pana carimakattabhāvasaṅkhātā pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhantī ’’ ti pana majjhimāgamavinayaṭīkā dīsu ,( sārattha . ṭī .1.14) idha ca ṭīkāyaṃ ( dī . ni . ṭī .1.248) ulliṅgitapāṭho .
Tattha carimakattabhāvasaṅkhātāti ekasantatipariyāpannabhāvena pacchimakattabhāvakathitā .
Pariññātāti maggena paricchijja ñātā .
Tiṭṭhantīti appatiṭṭhā anokāsā tiṭṭhanti .
Etena hi tesaṃ khandhānaṃ apariññāmūlābhāvena apatiṭṭhābhāvaṃ dasseti .
Apariññāmūlikā hi patiṭṭhā , tadabhāvato pana appatiṭṭhābhāvo .
Yathāha ‘‘ kabaḷīkāre ce bhikkhave āhāre atthi rāgo , atthi nandī , atthi taṇhā , patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷhan ’’ tiādi ( saṃ . ni .2.64; kathā .296; mahāni .7).
Tadupamaṃ vibhāveti ‘‘ chinnamūlakā rukkhā viyā ’’ ti iminā , yathā chinnamūlakā rukkhā mūlābhāvato appatiṭṭhā anokāsā tiṭṭhanti , evametepi apariññāmūlābhāvatoti .
Ayamettha opammasaṃsandanā .
Carimakacittanirodhenāti parinibbānacittanirodhena .
Anupādānoti anindhano .
Apaṇṇattikabhāvan ti yesu khandhesu vijjamānesu tathā tathā parikappanāsiddhā paññatti , tadabhāvato tassāpi dharamānakapaññattiyā abhāvena apaññattikabhāvaṃ gamissanti .
Paṇṇatti paññattīti hi atthato ekaṃ yathā ‘‘ paññāsa paṇṇāsā ’’ ti .
Paññāsa paṇṇādesoti hi akkharacintakā vadanti .
249. YebhuyyenaM2.162 saṃkhipati saṅkucito bhavatīti saṅkhepo , pabbatamatthakaṃ .
Tañhi pabbatapādato anukkamena bahulaṃ saṃkhittaṃ saṅkucitaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ pabbatamatthake ’’ ti , pabbatasikhareti attho .
Ayaṃ aṭṭhakathā muttako nayo – saṅkhipīyati pabbatabhāvena gaṇīyatīti saṅkhepo , pabbatapariyāpanno padeso , tasmiṃ pabbatapariyāpanne padeseti atthoti .
Anāviloti akālusiyo , sā cassa anāvilatā kaddamābhāvena hotīti āha ‘‘ nikkaddamo ’’ ti .
Sapati apadāpiV2.140 samānā gacchatīti sippi , khuddakā sippi sippiyo kā-kārassa ya-kāraṃ katvā , yo ‘‘ muttiko ’’ tipi vuccati .
Savati pasavatīti sambuko , yaṃ ‘‘ jalasutti , saṅkhalikā ’’ ti ca voharanti .
Samāhāre yebhuyyato napuṃsakapayogoti vuttaṃ ‘‘ sippiyasambukan ’’ ti .
Evamīdisesu .
Sakkharāti muṭṭhippamāṇā pāsāṇā .
Kathalānīti kapālakhaṇḍāni .
Samūhavācakassa ghaṭāsaddassa itthi liṅgassāpi dissanato ‘‘ gumban ’’ ti padassatthaṃ dasseti ‘‘ ghaṭā ’’ ti iminā .
Kāmañca ‘‘ sippiyasambukampi sakkharakathalampi macchagumbampi tiṭṭhantampi carantampī ’’ ti ettha sakkharakathalaṃ tiṭṭhatiyeva , sippiyasambukamacchagumbāni carantipi tiṭṭhantipi , tathāpi sahacaraṇanayena sabbāneva caranti viya evaṃ vuttanti atthaṃ dassento ‘‘ tiṭṭhantampi carantampīti etthā ’’ tiādimāha .
Tattha hi ‘‘ sakkharakathalaṃ tiṭṭhatiyevā ’’ tiādinā yathāsambhavamatthaṃ dasseti ,‘‘ yathā panā ’’ tiādinā pana sahacaraṇanayaṃ .
Pana -saddo arucisaṃsūcane , tathāpīti attho .
Antarantarāti bahūnaṃ gāvīnamantarantarā ṭhitāsu gāvīsu vijjamānāsupi .
Gāvoti gāviyo .
Itarāpīti ṭhitāpi nisinnāpi .
Carantīti vuccanti sahacaraṇanayena .
Tiṭṭhantamevātiādīsu ayamadhippāyo – sippiyasambukamacchagumbānaṃ caraṇakiriyāyapi yogato ṭhānakiriyāya anekantattā ekantato tiṭṭhantameva na kadācipi carantaṃ sakkharakathalaṃ upādāya sippiyasambukampi macchagumbampi tiṭṭhantanti vuttaṃ , na tu tesaṃ ṭhānakiriyamupādāya .
Tesaṃ pana caraṇakiriyamupādāya ‘‘ carantampī ’’ ti pi-saddalopo hettha daṭṭhabbo .
Itarampi dvayan ti sippiyasambukamacchagumbaṃ padavasena evaṃ vuttaṃ .
Itarañca dvayan ti sippiyasambukamacchagumbameva .
Carantanti vuttan ti etthāpi tesaṃ ṭhānakiriyamupādāya ‘‘ tiṭṭhantampī ’’ ti pi-saddalopo , evamettha aṭṭhakathācariyehi sahacaraṇanayo dassito , ācariyadhammapālattherena pana yathālābhanayopi .
TathāM2.163 hi vuttaṃ ‘‘ kiṃ vā imāya sahacariyāya , yathālābhaggahaṇaṃ panettha daṭṭhabbaṃ .
Sakkharakathalassa hi vasena tiṭṭhantanti , sippisambukassa macchagumbassa ca vasena tiṭṭhantampi carantampīti evaṃ yojanā kātabbā ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.249).
Alabbhamānassāpi atthassa sahayogīvasena desanāmattaṃ pati sahacaraṇanayo , sādhāraṇato desitassāpi atthassa sambhavavasena vivecanaṃ pati yathālābhanayoti ubhayathāpi yujjati .
Evampettha vadanti – aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ sakkharakathalaṃ tiṭṭhatiyeva , itarāni carantipi tiṭṭhantipī ’’ ti iminā yathālābhanayo dassito yathāsambhavaṃ atthassa vivecitattā ,‘‘ yathā panā ’’ tiādinā pana sahacaraṇanayo alabbhamānassāpi atthassa sahayogīvasena desanāmattassa vibhāvitattātiV2.141 , tadetampi anupavajjameva atthassa yuttattā , aṭṭhakathāya ñca tathā dassanassāpi sambhavatoti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Tatthā ’’ tiādi upamāsaṃsandanaṃ .
Tīreti udakarahadassa tīre .
Udakarahado ca nāma katthaci samuddopi vuccati ‘‘ rahadopi tattha gambhīro , samuddo saritodako ’’ tiādīsu ( dī . ni .3.278).
Katthaci jalāsayopi ‘‘ rahadopi tattha dharaṇī nāma , yato meghā pavassanti , vassā yato patāyantī ’’ tiādīsu ,( dī . ni .3.281) idhāpi jalāsayoyeva .
So hi udakavasena raho cakkhurahādikaṃ dadātīti udakarahado o-kārassa a-kāraṃ katvā .
Saddavidū pana ‘‘ udakaṃ haratīti udakarahado niruttinayenā ’’ ti vadanti .
‘‘ Ettāvatā ’’ tiādinā catutthajjhānāntaraṃ dassitavipassanāñāṇato paṭṭhāya yathāvuttatthassa sampiṇḍanaṃ .
Tattha ettāvatāti ‘‘ puna caparaṃ mahārāja bhikkhu evaṃ samāhite citte … pe … ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharatī ’’ tiādinā ettakena , etaparimāṇavantena vā vacanakkamena .
Vipassanāñāṇan ti ñāṇadassananāmena dassitaṃ vipassanāñāṇaṃ , tassa ca visuṃ gaṇanadassanena heṭṭhā catutthajjhānānantaraṃ vattabbatākāraṇesu tīsu nayesu tatiyanayasseva yuttatarabhāvopi dīpitoti daṭṭhabbaṃ .
Manomayañāṇassa iddhividhasamavarodhitabhāve visuddhimagge ( visuddhi .2.379 ādayo ) vuttepi idha pāḷiyaṃ visuṃ desitattā visuṃ eva gahaṇaṃ , tathā desanā ca pāṭiyekkasandiṭṭhikasāmaññaphalatthāti daṭṭhabbaṃ .
AnāgataṃsañāṇayathākammūpagañāṇadvayassaM2.164 pāḷiyaṃ anāgatattā ‘‘ dibbacakkhuvasena nipphannan ’’ ti vuttaṃ , tabbasena nipphannattā taggahaṇeneva gahitaṃ taṃ ñāṇadvayanti vuttaṃ hoti .
Dibbacakkhussa hi anāgataṃsañāṇaṃ , yathākammūpagañāṇañcāti dvepi ñāṇāni paribhaṇḍāni hontīti .
Dibbacakkhuñāṇan ti cutūpapātañāṇanāmena dassitaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ .
Sabbesaṃ pana dasannaṃ ñāṇānaṃ ārammaṇavibhāgassa visuddhimagge anāgatattā tatthānāgatañāṇānaṃ ārammaṇavibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ tesan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tesan ti dasannaṃ ñāṇānaṃ .
Tatthāti tasmiṃ ārammaṇavibhāge , tesu vā dasasu ñāṇesu .
Bhūmibhedato parittamahaggataṃ , kālabhedato atītānāgatapaccuppannaṃ , santānabhedato ajjhattabahiddhā cāti vipassanāñāṇaṃ sattavidhārammaṇaṃ .
Parittārammaṇāditikattayeneva hi tassa ārammaṇavibhāgo , na maggārammaṇatikena .
Nimmitarūpāyatanamattamevāti attanā nimmitaṃ rūpārammaṇameva , attanā vā nimmite manomaye kāye vijjamānaṃ rūpāyatanamevātipi yujjati .
Idañhi tassa ñāṇassa abhinimmiyamāne manomaye kāye rūpāyatanamevārabbha pavattanato vuttaṃ , na pana tattha gandhāyatanādīnamabhāvatoV2.142 .
Na hi rūpakalāpo gandhāyatanādivirahito atthīti sabbathā parinipphannameva nimmitarūpaṃ .
Tenāha ‘‘ parittapaccuppannabahiddhārammaṇan ’’ ti , yathākkamaṃ bhūmikālasantānabhedato tibbidhārammaṇanti attho .
Nibbānavasena ekadhammārammaṇampi samānaṃ āsavakkhayañāṇaṃ parittārammaṇāditikavasena tividhārammaṇaṃ dassetuṃ ‘‘ appamāṇabahiddhānavattabbārammaṇan ’’ ti vuttaṃ .
Tañhi parittatikavasena appamāṇārammaṇaṃ , ajjhattikavasena bahiddhārammaṇaṃ , atītatikavasena navattabbārammaṇañca hoti .
Uttaritarasaddo , paṇītatarasaddo ca pariyāyoti dasseti ‘‘ seṭṭhataran ’’ ti iminā .
Ratanakūṭaṃ viya kūṭāgārassa arahattaṃ kūṭaṃ uttamaṅgabhūtaṃ bhagavato desanāya arahattapariyosānattāti āha ‘‘ arahattanikūṭenā ’’ ti .
Desanaṃ niṭṭhāpesīti titthakaramataharavibhāviniṃ nānāvidhakuhanalapanādimicchājīvaviddhaṃsiniṃ tividhasīlālaṅkataparamasallekhapaṭipattiparidīpiniṃ jhānābhiññādiuttarimanussadhammavibhūsiniṃ cuddasavidhamahāsāmaññphalapaṭimaṇḍitaṃ anaññasādhāraṇaṃ sāmaññaphaladesanaṃ ratanāgāraṃM2.165 viya ratanakūṭena arahattakūṭena niṭṭhāpesi ‘‘ vimuttasmin ’’ ti iminā , arahattaphalassa desitattāti attho .