Ambaṭṭhavaṃsakathāvaṇṇanā
274. Gaṅgāya dakkhiṇatoti gaṅgāya nāma nadiyā dakkhiṇadisābhāge .
Brāhmaṇatāpasāti brahmakulino tāpasā .
Saraṃ vā sattiādayo vā parassa upari khipitukāmassa mantānubhāvena hatthaṃ na parivattati , hatthe pana aparivattante kuto āvudhaṃ parivattissatīti tathā aparivattanaṃ sandhāya ‘‘ āvudhaṃ na parivattatī ’’ ti vuttaṃ .
Bhadraṃ bhoti sampaṭicchanaṃ , sādhūti attho .
Dhanunā khittasarena agamanīyaṃ sasambhārakathānayena ‘‘ dhanu agamanīyan ’’ ti vuttaṃ yathā ‘‘ dhanunā vijjhati , cakkhunā passatī ’’ ti .
Ambaṭṭhaṃ nāma vijjan ti sattānaṃ sarīre abbhaṅgaṃ ṭhapetīti ambaṭṭhā niruttinayena , evaṃladdhanāmaṃ mantavijjanti attho .
Yato ambaṭṭhā vijjā etasmiṃ atthīti katvā
V2.227 kaṇho isi ‘‘ ambaṭṭho ’’ ti paññāyittha , tabbaṃsajātatāya panāyaṃ māṇavo ‘‘ ambaṭṭho ’’ ti voharīyati .So kira ‘‘ kathaṃ nāmāhaṃ disāya dāsiyā kucchimhi nibbatto ’’ ti taṃ hīnaṃ jātiṃ jigucchanto ‘‘ handāhaṃ yathā tathā imaṃ jātiṃ sodhessāmī ’’ ti niggato .
Tena vuttaṃ ‘‘ idāni me manorathaṃ pūressāmī ’’ ti .
Ayañhissa manoratho – vijjābalena rājānaṃ tāsetvā tassa dhītaraṃ laddhakālato paṭṭhāya myāyaṃ dāsajāti sodhitā bhavissatīti .
Seṭṭhamanteti seṭṭhabhūte vedamante .
Ko nu kiṃ kāraṇā dāsiputto samāno maddarūpiṃ dhītaraṃ yācatīti attho .
Khurati chindati , khuraṃ vā pāti pivatīti khurappo , khuramassa agge appīyati ṭhapīyatīti vā khurappo , saro .
Mantānubhāvena rañño bāhukkhambhamattaṃ jātaṃ , tena pana bāhukkhambhena ‘‘ ko jānāti , kiṃ bhavissatī ’’ ti rājā bhīto ussaṅkī utrasto ahosi .
Tathā ca vuttaṃ ‘‘ bhayena vedhamāno aṭṭhāsī ’’ ti .
Sarabhaṅgajātake
M2.263 ( jā .2.17.52) āgatānaṃ daṇḍakīrājādīnaṃ pacchā okkākarājā ahosi , tesaṃ pavatti ca sabbattha cirakālaṃ pākaṭāti āha ‘‘ daṇḍakīrañño ’’ tiādi .Aparaddhassa daṇḍakīrañño , aparaddho nāḷikero , ajjuno cāti sambandho .
Satipi vālukādivasse āvudhavasseneva vināsoti vuttaṃ ‘‘ āvudhavuṭṭhiyā ’’ ti .
‘‘ Ayampi īdiso mahānubhāvo ’’ ti maññamānā evaṃ cintayantā bhayena avocun ti daṭṭhabbaṃ .
Undriyissatīti bhindiyissati .
Kammarūpañhetaṃ ‘‘ pathavī ’’ ti kammakattuvasena vuttattā yathā ‘‘ kusulo bhijjatī ’’ ti .
Tenāha ‘‘ bhijjissatī ’’ ti .
Thusamuṭṭhīti palāsamuṭṭhi , bhusamuṭṭhi vā .
Kasmāti āha ‘‘ sarasanthambhanamatte ’’ tiādi .
Bhītatasitā bhayavasena chambhitasarīrā uddhaggalomā honti haṭṭhalomā , abhītatasitā pana bhayupaddavābhāvato acchambhitasarīrā patitalomā honti ahaṭṭhalomā , khemena sotthinā tiṭṭhanti , tāya pana patitalomatāya tassa sotthibhāvo pākaṭo hotīti phalena kāraṇaṃ vibhāvetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘ pallomo ’ ti vuttanti dasseti ‘‘ pannalomo ’’ tiādinā .
Niruttinayena padasiddhi yathā taṃ bhayabheravasutte ‘‘ bhiyyo pallomamāpādiṃ araññe vihārāyā ’’ ti ( ma . ni .1.36 ādayo ).
Idan ti osānavacanaṃ .
‘‘ Sace me rājā taṃ dārikaṃ dasseti , kumāro sotthi pallomo bhavissatī ’’ ti paṭiññākaraṇaṃ pakaraṇatoyeva pākaṭaṃ .
Tenāti kaṇhena .
Manteti bāhukkhambhakamantassa paṭippassambhakavijjāsaṅkhāte mante .
Evarūpānañhi bhayupaddavakarānaṃ mantānaṃ ekaṃseneva
V2.228 paṭippassambhakamantāhonti yathā taṃ kusumārakavijjādīnaṃ .Parivattiteti pajappite .
Attano dhītuyā apavādamocanatthaṃ taṃ adāsaṃ bhujissaṃ karoti .
Tassā anurūpe issariye ṭhapanatthaṃ uḷāre ca naṃ ṭhāne ṭhapesi .
Ekena pakkhenāti mātupakkhena .
Karuṇāyanto samassāsanatthaṃ āha , na pana uccākulīnabhāvadassanatthaṃ .
Tenāha ‘‘ atha kho bhagavā ’’ tiādi .