Ajitakesakambalavādavaṇṇanā
171. Dinnan ti deyyadhammasīsena dānacetanāyeva vuttā .
Taṃmukhena ca phalanti dasseti ‘‘ dinnassa phalābhāvan ’’ ti iminā .
Dinnañhi mukhyato annādivatthu , taṃ kathamesa paṭikkhipissati
V2.40 .Esa nayo yiṭṭhaṃ hutan ti etthāpi .
Sabbasādhāraṇaṃ mahādānaṃ mahāyāgo .
Pāhunabhāvena kattabbasakkāro pāhunakasakkāro .
Phalan ti ānisaṃsaphalaṃ , nissandaphalañca .
Vipākoti sadisaphalaṃ .
Caturaṅgasamannāgate dāne ṭhānantarādipatti viya hi ānisaṃso , saṅkhabrāhmaṇassa dāne ( jā .1.10.39) tāṇalābhamattaṃ viya nissando , paṭisandhisaṅkhātaṃ sadisaphalaṃ vipāko .
Ayaṃ loko , paralokoti ca kammunā laddhabbo vutto phalābhāvameva sandhāya paṭikkhipanato .
Paccakkhadiṭṭho hi loko kathaṃ tena paṭikkhitto siyā .
‘‘ Sabbe tattha tattheva ucchijjantī ’’ ti iminā kāraṇamāha , yattha yattha bhavayoniādīsu ṭhitā ime sattā , tattha tattheva ucchijjanti , nirudayavināsavasena vinassantīti attho .
Tesūti mātāpitūsu .
Phalābhāvavaseneva vadati , na mātāpitūnaṃ , nāpi tesu idāni kariyamānasakkārāsakkārānamabhāvavasena tesaṃ loke paccakkhattā .
Pubbuḷassa viya imesaṃ sattānaṃ uppādo nāma kevalo , na cavitvā āgamanapubbako atthīti dassanatthaṃ
M2.46 ‘‘ natthi sattā opapātikā ’’ ti vuttanti āha ‘‘ cavitvā upapajjanakā sattā nāma natthī ’’ ti .Samaṇena nāma yāthāvato jānantena kassaci akathetvā saññatena bhavitabbaṃ , aññathā ahopurisikā nāma siyā .
Kiñhi paro parassa karissati , tathā ca attano sampādanassa kassaci avassayo eva na siyā tattha tattheva ucchijjanatoti imamatthaṃ sandhāya ‘‘ ye imañca … pe … pavedentī ’’ ti āha .
Ayaṃ aṭṭhakathāvasesako attho .
Catūsu mahābhūtesu niyutto cātumahābhūtiko , atthamattato pana dassetuṃ ‘‘ catumahābhūtamayo ’’ ti vuttaṃ .
Yathā hi mattikāya nibbattaṃ bhājanaṃ mattikāmayaṃ , evamayampi catūhi mahābhūtehi nibbatto catumahābhūtamayoti vuccati .
Ajjhattikapathavīdhātūti sattasantānagatā pathavīdhātu .
Bāhirapathavīdhātun ti bahiddhā mahāpathaviṃ , tena pathavīyeva kāyoti dasseti .
Anugacchatīti anubandhati .
Ubhayenāpīti padadvayenapi .
Upeti upagacchatīti bāhirapathavikāyato tadekadesabhūtā pathavī āgantvā ajjhattikabhāvappatti hutvā sattabhāvena saṇṭhitā , sā ca mahāpathavī ghaṭādigatapathavī viya idāni tameva bāhiraṃ pathavikāyaṃ samudāyabhūtaṃ puna upeti upagacchati , sabbaso tena bāhirapathavikāyena nibbisesataṃ ekībhāvameva gacchatīti attho .
Āpādīsupi eseva nayoti ettha pajjunnena mahāsamuddato gahitaāpo viya vassodakabhāvena punapi mahāsamuddaṃ , sūriyaraṃsito gahitaindaggisaṅkhātatejo viya punapi sūriyaraṃsiṃ , mahāvāyukkhandhato niggatamahāvāto viya punapi mahāvāyukkhandhaṃ upeti upagacchatīti parikappanāmattena diṭṭhigatikassa adhippāyo .
Manacchaṭṭhāni
V2.41 indriyānīti manameva chaṭṭhaṃ yesaṃ cakkhusotaghānajivhākāyānaṃ , tāni indriyāni .Ākāsaṃ pakkhandanti tesaṃ visayabhāvāti vadanti .
Visayīgahaṇena hi visayāpi gahitā eva honti .
Kathaṃ gaṇitā mañcapañcamāti āha ‘‘ mañco ceva … pe … attho ’’ ti .
Āḷāhanaṃ susānanti atthato ekaṃ .
Guṇāguṇapadānīti guṇadosakoṭṭhāsāni .
Sarīrameva vā padāni taṃtaṃkiriyāya pajjitabbato .
Pārāvatapakkhivaṇṇānīti pārāvatassa nāma pakkhino vaṇṇāni .
‘‘ Pārāvatapakkhavaṇṇānī ’’ ti pāṭho , pārāvatasakuṇassa pattavaṇṇānīti attho .
Bhasmantāti
M2.47 chārikāpariyantā .Tenāha ‘‘ chārikāvasānamevā ’’ ti .
Āhutisaddenettha ‘‘ dinnaṃ yiṭṭhaṃ hutan ’’ ti vuttappakāraṃ dānaṃ sabbampi gahitanti dasseti ‘‘ pāhunakasakkārādibhedaṃ dinnadānan ’’ ti iminā , virūpekasesaniddeso vā esa .
Atthoti adhippāyato attho saddato tassa anadhigamitattā .
Evamīdisesu .
Dabbanti muyhantīti dattū , bālapuggalā , tehi dattūhi .
Kiṃ vuttaṃ hotīti āha ‘‘ bālā dentī ’’ tiādi .
Pāḷiyaṃ ‘‘ loko atthī ’’ ti mati yesaṃ te atthikā ,‘‘ atthī ’’ ti cedaṃ nepātikapadaṃ , tesaṃ vādo atthikavādo , taṃ atthikavādaṃ .
Tatthāti tesu yathāvuttesu tīsu micchāvādīsu .
Kammaṃ paṭibāhati akiriyavādibhāvato .
Vipākaṃ paṭibāhati sabbena sabbaṃ āyatiṃ upapattiyā paṭikkhipanato .
Vipākan ti ca ānisaṃsanissandasadisaphalavasena tividhampi vipākaṃ .
Ubhayaṃ paṭibāhati sabbaso hetupaṭisedhaneneva phalassāpi paṭisedhitattā .
Ubhayan ti ca kammaṃ vipākampi .
So hi ‘‘ ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti , visujjhanti cā ’’ ti vadanto kammassa viya vipākassāpi saṃkilesavisuddhīnaṃ paccayattābhāvajotanato tadubhayaṃ paṭibāhati nāma .
Vipāko paṭibāhito hoti asati kammasmiṃ vipākābhāvato .
Kammaṃ paṭibāhitaṃ hoti asati vipāke kammassa niratthakatāpattito .
Itīti vuttatthanidassanaṃ .
Atthatoti sarūpato , visuṃ visuṃ taṃtaṃdiṭṭhidīpakabhāvena pāḷiyaṃ āgatāpi tadubhayapaṭibāhakāvāti attho .
Paccekaṃ tividhadiṭṭhikā eva te ubhayapaṭibāhakattā .
‘‘ Ubhayappaṭibāhakā ’’ ti hi hetuvacanaṃ hetugabbhattā tassa visesanassa .
Ahetukavādā cevātiādi paṭiññāvacanaṃ tapphalabhāvena nicchitattā .
Tasmā vipākapaṭibāhakattā natthikavādā , kammapaṭibāhakattā akiriyavādā , tadubhayapaṭibāhakattā ahetukavādāti yathālābhaṃ hetuphalatāsambandho veditabbo .
Yo hi vipākapaṭibāhanena natthikadiṭṭhiko ucchedavādī , so atthato kammapaṭibāhanena akiriyadiṭṭhiko , ubhayapaṭibāhanena ahetukadiṭṭhiko ca hoti .
Sesadvayepi eseva nayo .
‘‘ Ye vā panā ’’ tiādinā tesamanudiṭṭhikānaṃ niyāmokkantivinicchayo vutto .
Tattha tesan ti
V2.42 pūraṇādīnaṃ .Sajjhāyantīti taṃ diṭṭhidīpakaṃ ganthaṃ yathā
M2.48 tathā tehi kataṃ uggahetvā paṭhanti .Vīmaṃsantīti tassa atthaṃ vicārenti .
‘‘ Tesan ’’ tiādi vīmaṃsanākāradassanaṃ .
‘‘ Karoto … pe … ucchijjatī ’’ ti evaṃ vīmaṃsantānaṃ tesanti sambandho .
Tasmiṃ ārammaṇeti yathāparikappite kammaphalābhāvādike ‘‘ karoto na karīyati pāpan ’’ tiādi nayappavattāya micchādassanasaṅkhātāya laddhiyā ārammaṇe .
Micchāsati santiṭṭhatīti micchāsatisaṅkhātā laddhisahagatā taṇhā santiṭṭhati .
‘‘ Karoto na karīyati pāpan ’’ tiādivasena hi anussavūpaladdhe atthe tadākāraparivitakkanehi saviggahe viya sarūpato cittassa paccupaṭṭhite cirakālaparicayena ‘‘ evametan ’’ ti nijjhānakkhamabhāvūpagamane , nijjhānakkhantiyā ca tathā tathā gahite punappunaṃ tatheva āsevantassa bahulīkarontassa micchāvitakkena samānīyamānā micchāvāyāmupatthambhitā ataṃsabhāvampi ‘‘ taṃsabhāvan ’’ ti gaṇhantī micchāladdhisahagatā taṇhā musā vitathaṃ saraṇato pavattanato micchāsatīti vuccati .
Caturaṅguttaraṭīkāya mpi ( a . ni . aṭṭha .2.4.30) cesa attho vuttoyeva .
Micchāsaṅkappādayo viya hi micchāsati nāma pāṭiyekko koci dhammo natthi , taṇhāsīsena gahitānaṃ catunnampi akusalakkhandhānametaṃ adhivacananti majjhimāgamaṭṭhakathāya mpi sallekhasuttavaṇṇanāyaṃ ( ma . ni . aṭṭha .1.83) vuttaṃ .
Cittaṃ ekaggaṃ hotīti yathāsakaṃ vitakkādipaccayalābhena tasmiṃ ārammaṇe avaṭṭhitatāya anekaggataṃ pahāya ekaggaṃ appitaṃ viya hoti , cittasīsena cettha micchāsamādhi eva vutto .
So hi paccayavisesehi laddhabhāvanābalo īdise ṭhāne samādhānapatirūpakakiccakaroyeva hoti vālavijjhanādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ .
Javanāni javantīti anekakkhattuṃ tenākārena pubbabhāgiyesu javanavāresu pavattesu sanniṭṭhānabhūte sabbapacchime javanavāre satta javanāni javanti .
‘‘ Paṭhamajavane satekicchā honti , tathā dutiyādīsū ’’ ti idaṃ dhammasabhāvadassanameva , na pana tasmiṃ khaṇe tesaṃ tikicchā kenaci sakkā kātunti dassanaṃ tesveva ṭhatvā sattamajavanassa avassamuppajjamānassa nivattituṃ asakkuṇeyyattā , evaṃ lahuparivatte ca cittavāre ovādānusāsana vasena tikicchāya asambhavato .
Tenāha ‘‘ buddhānampi atekicchā anivattino ’’ ti
M2.49 .Ariṭṭhakaṇṭakasadisāti ariṭṭhabhikkhukaṇṭakasāmaṇerasadisā , te viya atekicchā anivattino micchādiṭṭhigatikāyeva jātāti vuttaṃ hoti .
Tatthāti tesu tīsu micchādassanesu .
Koci ekaṃ dassanaṃ okkamatīti yassa ekasmiṃyeva abhiniveso , āsevanā ca pavattā , so ekameva dassanaṃ okkamati .
Koci dve , koci tīṇipīti yassa dvīsu , tīsupi vā abhiniveso , āsevanā ca pavattā , so dve
V2.43 , tīṇipi okkamati , etena pana vacanena yā pubbe ‘‘ iti sabbepete atthato ubhayappaṭibāhakā ’’ tiādinā ubhayappaṭibāhakatāmukhena dīpitā atthato siddhā sabbadiṭṭhikatā , sā pubbabhāgiyā .Yā pana micchattaniyāmokkantibhūtā , sā yathāsakaṃ paccayasamudāgamasiddhito bhinnārammaṇānaṃ viya visesādhigamānaṃ ekajjhaṃ anuppattiyā aññamaññaṃ abbokiṇṇā evāti dasseti .
‘‘ Ekasmiṃ okkantepī ’’ tiādinā tissannampi diṭṭhīnaṃ samānasāmatthiyataṃ , samānaphalatañca vibhāveti .
Saggāvaraṇādinā hetā samānasāmatthiyā ceva samānaphalā ca , tasmā tissopi cetā ekassa uppannāpi abbokiṇṇā eva , ekāya vipāke dinne itarā tassā anubalappadāyikāyoti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Patto saggamaggāvaraṇañcevā ’’ tiādiṃ vatvā ‘‘ abhabbo ’’ tiādinā tadevatthaṃ āvikaroti .
Mokkhamaggāvaraṇan ti nibbānapathabhūtassa ariyamaggassa nivāraṇaṃ .
Pagevāti paṭikkhepatthe nipāto , mokkhasaṅkhātaṃ pana nibbānaṃ gantuṃ kā nāma kathāti attho .
Apica pagevāti pā eva , paṭhamatarameva mokkhaṃ gantumabhabbo , mokkhagamanatopi dūrataramevāti vuttaṃ hoti .
Evamaññatthāpi yathārahaṃ .
‘‘ Vaṭṭakhāṇu nāmesa satto ’’ ti idaṃ vacanaṃ neyyatthameva , na nītatthaṃ .
Tathā hi vuttaṃ papañcasūdaniyaṃ nāma majjhimāgamaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ kiṃ panesa ekasmiṃyeva attabhāve niyato hoti , udāhu aññasmimpīti ?
Ekasmiṃyeva niyato , āsevanavasena pana bhavantarepi taṃ taṃ diṭṭhiṃ rocetiyevā ’’ ti ( ma . ni . aṭṭha .3.103).
Akusalañhi nāmetaṃ abalaṃ dubbalaṃ , na kusalaṃ viya sabalaṃ mahābalaṃ , tasmā ‘‘ ekasmiṃyeva attabhāve niyato ’’ ti tattha vuttaṃ .
Aññathā sammattaniyāmo viya micchattaniyāmopi accantiko siyā , na ca accantiko .
Yadevaṃ vaṭṭakhāṇujotanā kathaṃ yujjeyyāti āha
M2.50 ‘‘ āsevanavasenā ’’ tiādi , tasmā yathā sattaṅguttarapāḷiyaṃ ‘‘ sakiṃ nimuggopi nimuggo eva bālo ’’ ti [ a . ni .7.15( atthato samānaṃ )] vuttaṃ , evaṃ vaṭṭakhāṇujotanāpi vuttā .Yādise hi paccaye paṭicca ayaṃ taṃ taṃ dassanaṃ okkanto , puna kadāci tappaṭipakkhe paccaye paṭicca tato sīsukkhipanamassa na hotīti na vattabbaṃ .
Tasmā tattha ,( ma . ni . aṭṭha .3.102) idha ca aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ evarūpassa hi yebhuyyena bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthī ’’ ti yebhuyyaggahaṇaṃ kataṃ , iti āsevanavasena bhavantarepi taṃtaṃdiṭṭhiyā rocanato yebhuyyenassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthīti katvā vaṭṭakhāṇuko nāmesa jāto , na pana micchattaniyāmassa accantikatāyāti nīharitvā ñātabbatthatāya neyyatthamidaṃ , na nītatthanti veditabbaṃ .
Yaṃ sandhāya abhidhamme pi ‘‘ arahā , ye ca puthujjanā maggaṃ na paṭilabhissanti , te rūpakkhandhañca na parijānanti , vedanākkhandhañca na parijānissantī ’’ tiādi
V2.44 ( yama .1. khandhayamaka 210) vuttaṃ .Pathavigopakoti yathāvuttakāraṇena pathavipālako .
Tadatthaṃ samatthetuṃ ‘‘ yebhuyyenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Evaṃ micchādiṭṭhiyā paramasāvajjānusārena sotūnaṃ satimuppādento ‘‘ tasmā ’’ tiādimāha .
Tattha tasmāti yasmā evaṃ saṃsārakhāṇubhāvassāpi paccayo apaṇṇakajāto , tasmā parivajjeyyāti sambandho .
Akalyāṇajanan ti kalyāṇadhammavirahitajanaṃ asādhujanaṃ .
Āsīvisan ti āsumāgatahalāhalaṃ .
Bhūtikāmoti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthānaṃ vasena attano guṇehi vuḍḍhikāmo .
Vicakkhaṇoti paññācakkhunā vividhatthassa passako , dhīroti attho .