Nīvaraṇappahānakathāvaṇṇanā

216. PubbeM2.118 vuttasseva atthacatukkassa puna sampiṇḍetvā kathanaṃ kimatthanti adhippāyena anuyogaṃ uddharitvā sodheti ‘‘ so … pe … kiṃ dassetī ’’ tiādinā .

Paccayasampattin ti sambhārapāripūriṃ .

Ime cattāroti sīlasaṃvaro indriyasaṃvaro sampajaññaṃ santosoti pubbe vuttā cattāro āraññikassa sambhārā .

Na ijjhatīti na sampajjati na saphalo bhavati .

Na kevalaṃ anijjhanamattaṃ , atha kho ayampi dosoti dasseti ‘‘ tiracchānagatehi vā ’’ tiādinā .

Vattabbataṃ āpajjatīti ‘‘ asukassa bhikkhuno araññe tiracchānagatānaṃ viya , vanacarakānaṃ viya ca nivāsanamattameva , na pana araññavāsānucchavikā kāci sammāpaṭipatti atthī ’’ ti apavādavasena vacanīyabhāvamāpajjati , imassatthassa pana dassanena virujjhanato saddhiṃ-saddo na porāṇoti daṭṭhabbaṃ .

Atha vā āraññakehi tiracchānagatehi , vanacaravisabhāgajanehi vā saddhiṃ vippaṭipattivasena vasanīyabhāvaṃ āpajjati .

‘‘ Na bhikkhave paṇidhāya araññe vatthabbaṃ , yo vaseyya , āpatti dukkaṭassā ’’ tiādīsu ( pārā .223) viya hi vatthabba -saddo vasitabbapariyāyo .

Tathā hi vibhaṅgaṭṭhakathāyampi vuttaṃ ‘‘ evarūpassa hi araññavāso kāḷamakkaṭaacchataracchadīpimigānaṃ aṭavivāsasadiso hotī ’’ ti ( vibha . aṭṭha .526) adhivatthāti adhivasantā .

Paṭhamaṃ bheravasaddaṃ sāventi .

Tāvatā apalāyantassa hatthehi pi sīsaṃ paharitvāV2.103 palāpanākāraṃ karontīti ācariyasāriputtattherena kathitaṃ .

Evaṃ byatirekato paccayasampattiyā dassitabhāvaṃ pakāsetvā idāni anvayatopi pakāsetuṃ ‘‘ yassa panete ’’ tiādi vuttaṃ .

Kathaṃ ijjhatīti āha ‘‘ so hī ’’ tiādi .

Kāḷako tilakoti vaṇṇavikārāpanarogavasena aññattha pariyāyavacanaṃ .

Vuttañhi –

‘‘ Dunnāmakañca arisaṃ , chaddiko vamathūrito ;

Davathu paritāpotha , tilako tilakāḷako ’’ ti .

Tilasaṇṭhānaṃ viya jāyatīti hi tilako , kāḷo hutvā jāyatīti kāḷako .

Idha pana paṇṇattivītikkamasaṅkhātaṃ thullavajjaṃ kāḷakasadisattā kāḷakaṃ , micchāvītikkamasaṅkhātaṃ aṇumattavajjaṃ tilakasadisattā tilakan tiM2.119 ayaṃ viseso .

Tan ti tathā uppāditaṃ pītiṃ .

Vigatabhāvena upaṭṭhānato khayavayavasena sammasanaṃ .

Khīyanaṭṭhena hi khayo va vigato , viparīto vā hutvā ayanaṭṭhena vayo tipi vuccati .

Ariyabhūmi nāma lokuttarabhūmi .

Itīti ariyabhūmiokkamanato , devatānaṃ vaṇṇabhaṇanato vā , tattha tattha devatānaṃ vacanaṃ sutvā tassa yaso patthaṭoti vuttaṃ hoti , evañca katvā heṭṭhā vuttaṃ ayasapattharaṇampi devatānamārocanavasenāti gahetabbaṃ .

Vivitta-saddo janaviveketi āha ‘‘ suññan ’’ ti .

Taṃ pana janasaddanigghosābhāvena veditabbaṃ saddakaṇṭakattā jhānassāti dassetuṃ ‘‘ appasaddaṃ appanigghosanti attho ’’ ti vuttaṃ .

Janakaggahaṇeneva hi idha jaññaṃ gahitaṃ .

Tathā hi vuttaṃ vibhaṅge ‘‘ yadeva taṃ appanigghosaṃ , tadeva taṃ vijanavātan ’’ ti ( vibha .533).

Appasaddan ti ca pakatisaddābhāvamāha .

Appanigghosan ti nagaranigghosādisaddābhāvaṃ .

Īdisesu hi byañjanaṃ sāvasesaṃ viya , attho pana niravasesoti aṭṭhakathāsu vuttaṃ .

Majjhimāgamaṭṭhakathāvaṇṇanāyaṃ ( ma . ni . aṭṭha .3.364) pana ācariyadhammapālatthero evamāha ‘‘ appasaddassa parittapariyāyaṃ manasi katvā vuttaṃ ‘ byañjanaṃ sāvasesaṃ siyā ’ ti .

Tenāha ‘ na hi tassā ’ tiādi .

Appa saddo panettha abhāvatthotipi sakkā viññātuṃ ‘ appābādhatañca sañjānāmī ’ tiādīsu ( ma . ni .1.225) viyā ’’ ti .

Tamatthaṃ vibhaṅgapāḷiyā ( vibha .528) saṃsandanto ‘‘ etadevā ’’ tiādimāha .

Etadevāti ca mayā saṃvaṇṇiyamānaṃ nissaddataṃ evāti attho .

Santikepīti gāmādīnaṃ samīpepi edisaṃ vivittaṃ nāma , pageva dūreti attho .

Anākiṇṇan ti asaṅkiṇṇaṃ asambādhaṃ .

Yassa senāsanassa samantā gāvutampi aḍḍhayojanampi pabbatagahanaṃ vanagahanaṃ nadīgahanaṃ hoti , na koci avelāya upasaṅkamituṃV2.104 sakkoti , idaṃ santikepi anākiṇṇaṃ nāma .

Setīti sayati .

Āsatīti nisīdati .

‘‘ Etthā ’’ ti iminā sena -saddassa , āsana -saddassa ca adhikaraṇatthabhāvaṃ dasseti , ca -saddena ca tadubhayapadassa catthasamāsabhāvaṃ .

‘‘ Tenāhā ’’ tiādinā vibhaṅgapāḷi meva āharati .

Idāni tassāyevatthaṃ senāsanappabhedadassanavasena vibhāvetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .

Vibhaṅgapāḷiyaṃ nidassananayena sarūpato dassitasenāsanasseva hi ayaṃ vibhāgo .

Tattha vihāro pākāraparicchinno sakaloM2.120 āvāso .

Aḍḍhayogo dīghapāsādo ,‘‘ garuḷasaṇṭhānapāsādo ’’ tipi vadanti .

Pāsādo caturassapāsādo .

Hammiyaṃ muṇḍacchadanapāsādo .

Aṭṭo paṭirājūnaṃ paṭibāhanayoggo catupañcabhūmako patissayaviseso .

Māḷo ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto patissayaviseso .

Aparo nayo – vihāro dīghamukhapāsādo .

Aḍḍhayogo ekapassachadanakagehaṃ .

Tassa kira ekapasse bhitti uccatarā hoti , itarapasse nīcā , tena taṃ ekachadanakaṃ hoti .

Pāsādo āyatacaturassapāsādo .

Hammiyaṃ muṇḍacchadanakaṃ candikaṅgaṇayuttaṃ .

Guhā kevalā pabbataguhā .

Leṇaṃ dvārabandhaṃ pabbhāraṃ .

Sesaṃ vuttanayameva .

‘‘ Maṇḍapoti sākhāmaṇḍapo ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.216) evaṃ ācariyadhammapālattherena , aṅguttaraṭīkākārena ca ācariyasāriputtattherena vuttaṃ .

Vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ ( vibha . aṭṭha .527) pana vihāroti samantā parihārapathaṃ , antoyeva ca rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni dassetvā katasenāsanaṃ .

Aḍḍhayogoti supaṇṇavaṅkagehaṃ .

Pāsādoti dve kaṇṇikāni gahetvā kato dīghapāsādo .

Aṭṭoti paṭirājādipaṭibāhanatthaṃ iṭṭhakāhi kato bahalabhittiko catupañcabhūmako patissayaviseso .

Māḷoti bhojanasālāsadiso maṇḍalamāḷo .

Vinayaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ ekakūṭasaṅgahito caturassapāsādo ’’ ti ( pārā . aṭṭha .2.482-487) vuttaṃ .

Leṇan ti pabbataṃ khaṇitvā vā pabbhārassa appahonakaṭṭhāne kuṭṭaṃ uṭṭhāpetvā vā katasenāsanaṃ .

Guhāti bhūmidari vā yattha rattindivaṃ dīpaṃ laddhuṃ vaṭṭati , pabbataguhā vā bhūmiguhā vāti vuttaṃ .

Taṃ āvasathabhūtaṃ patissayasenāsanaṃ viharitabbaṭṭhena , vihāraṭṭhānaṭṭhena ca vihārasenāsanaṃ nāma .

Masārakādicatubbidho mañco .

Tathā pīṭhaṃ .

Uṇṇabhisiādipañcavidhā bhisi .

Sīsappamāṇaṃ bimbohanaṃ .

Vitthārato vidatthicaturaṅgulatā , dīghato mañcavitthārappamāṇatā cettha sīsappamāṇaṃ .

Masārakādīni mañcapīṭhabhāvato , bhisiupadhānañca mañcapīṭhasambandhato mañcapīṭhasenāsanaṃ .

Mañcapīṭhabhūtañhi senāsanaṃ , mañcapīṭhasambandhañca sāmaññaniddesena , ekasesena vā ‘‘ mañcapīṭhasenāsanan ’’ tiV2.105 vuccati .

Ācariyasāriputtattheropi evameva vadati .

Ācariyadhammapālattherena pana ‘‘ mañcapīṭhasenāsanan ti mañcapīṭhañceva mañcapīṭhasambandhasenāsanañcā ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.216) vuttaṃ .

CimilikāM2.121 nāma sudhāparikammakatāya bhūmiyā vaṇṇānurakkhaṇatthaṃ paṭakhaṇḍādīhi sibbetvā katā .

Cammakhaṇḍo nāma sīhabyagghadīpitaracchacammādīsupi yaṃ kiñci cammaṃ .

Aṭṭhakathāsu ( pāci . aṭṭha .112; vi . saṅga . aṭṭha .82) hi senāsanaparibhoge paṭikkhittacammaṃ na dissati .

Tiṇasanthāroti yesaṃ kesañci tiṇānaṃ santhāro .

Eseva nayo paṇṇasanthāre pi .

Cimilikādi bhūmiyaṃ santharitabbatāya santhatasenāsanaṃ .

Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti ṭhapetvā vā etāni mañcādīni yattha bhikkhū sannipatanti , sabbametaṃ senāsanaṃ nāmāti evaṃ vuttaṃ avasesaṃ rukkhamūlādipaṭikkamitabbaṭṭhānaṃ abhisaṅkharaṇābhāvato kevalaṃ sayanassa , nissajjāya ca okāsabhūtattā okāsasenāsanaṃ .

Senāsanaggahaṇenāti ‘‘ vivittaṃ senāsanan ’’ ti iminā senāsanasaddena vivittasenāsanassa vā ādānena , vacanena vā gahitameva sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato , visesatthinā ca visesassa payujjitabbato .

Yadevaṃ kasmā ‘‘ araññan ’’ tiādi puna vuttanti anuyogena ‘‘ idha panassā ’’ tiādimāha .

Evaṃ gahitesupi senāsanesu yathāvuttassa bhikkhuno anucchavikameva senāsanaṃ dassetukāmattā puna evaṃ vuttanti adhippāyo .

‘‘ Bhikkhunīnaṃ vasena āgatan ’’ ti idaṃ vinaye āgatameva sandhāya vuttaṃ , na abhidhamme .

Vinaye hi gaṇamhāohīyanasikkhāpade ( pāci .691) bhikkhunīnaṃ āraññakadhutaṅgassa paṭikkhittattā idampi ca tāsaṃ araññaṃ nāma , na pana pañcadhanusatikaṃ pacchimaṃ araññameva senāsanaṃ , idampi ca tāsaṃ gaṇamhāohīyanāpattikaraṃ , na tu pañcadhanusatikādimeva araññaṃ .

Vuttañhi tattha –

‘‘ Ekā vā gaṇamhā ohīyeyyāti agāmake araññe dutiyikāya bhikkhuniyā dassanūpacāraṃ vā savanūpacāraṃ vā vijahantiyā āpatti thullaccayassa , vijahite āpatti saṅghādisesassā ’’ ti .

Vinayaṭṭhakathāsu pi ( pāci . aṭṭha .692) hi tathāva attho vuttoti .

Abhidhamme pana ‘‘ araññanti nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ araññan ’’ ti ( vibha .529) āgataṃ .

Vinayasuttantā hi ubhopi pariyāyadesanā nāma , abhidhammo pana nippariyāyadesanā , tasmā yaṃ na gāmapadesantogadhaṃ , taṃ araññanti nippariyāyena dassetuṃ tathā vuttaṃ .

Indakhīlā bahi nikkhamitvāV2.106 yaṃ ṭhānaṃ pavattaṃM2.122 , sabbametaṃ araññaṃ nāmāti cettha attho .

Āraññakaṃ nāma … pe … pacchimanti idaṃ pana suttantanayena āraññakasikkhāpade ( pārā .652) āraññikaṃ bhikkhuṃ sandhāya vuttaṃ imassa bhikkhuno anurūpaṃ , tasmā visuddhimagge dhutaṅganiddese ( visuddhi .1.19) yaṃ tassa lakkhaṇaṃ vuttaṃ , taṃ yuttameva , ato tattha vuttanayena gahetabbanti adhippāyo .

Sandacchāyan ti sītacchāyaṃ .

Tenāha ‘‘ tattha hī ’’ tiādi .

Rukkhamūlan ti rukkhasamīpaṃ .

Vuttañhetaṃ ‘‘ yāvatā majjhanhike kāle samantā chāyā pharati , nivāte paṇṇāni nipatanti , ettāvatā rukkhamūlan ’’ ti .

Pabbatan ti suddhapāsāṇasuddhapaṃsuubhayamissakavasena tividhopi pabbato adhippeto , na silāmayo eva .

Sela -saddo pana avisesato pabbatapariyāyoti katvā evaṃ vuttaṃ .

‘‘ Tattha hī ’’ tiādinā tadubhayassa anurūpataṃ dasseti .

Disāsu khāyamānāsūti dasasu disāsu abhimukhībhāvena dissamānāsu .

Tathārūpenapi kāraṇena siyā cittassa ekaggatāti etaṃ vuttaṃ , sabbadisāhi āgatena vātena bījiyamānabhāvahetudassanatthanti keci .

Kaṃ vuccati udakaṃ pipāsavinodanassa kārakattā .

‘‘ Yaṃ nadītumbantipi nadīkuñjantipi vadanti , taṃ kandaranti apabbatapadesepi vidugganadīnivattanapadesaṃ kandaranti dassetī ’’ ti ( vibha . mūlaṭī .530) ācariyānandatthero , teneva viññāyati ‘‘ nadītumbanadīkuñjasaddā nadīnivattanapadesavācakā ’’ ti .

Nadīnivattanapadeso ca nāma nadiyā nikkhamanaudakena puna nivattitvā gato viduggapadeso .

‘‘ Apabbatapadesepī ’’ ti vadanto pana aṭṭhakathāyaṃ nidassanamattena paṭhamaṃ pabbatapadesanti vuttaṃ , yathāvutto pana nadīpadesopi kandaro evāti dasseti .

‘‘ Tattha hī ’’ tiādināpi nidassanamatteneva tassānurūpabhāvamāha .

Ussāpetvāti puñjaṃ katvā .

‘‘ Dvinnaṃ pabbatānampi āsannatare ṭhitānaṃ ovarakādisadisaṃ vivaraṃ hoti , ekasmiṃyeva pana pabbate umaṅgasadisan ’’ ti vadanti ācariyā .

Ekasmiṃyeva hi umaṅgasadisaṃ antoleṇaṃ hoti upari paṭicchannattā , na dvīsu tathā appaṭicchannattā , tasmā ‘‘ umaṅgasadisan ’’ ti idaṃ ‘‘ ekasmiṃ yevā ’’ ti iminā sambandhanīyaṃ .

‘‘ Mahāvivaran ’’ ti idaṃ pana ubhayehipi .

Umaṅgasadisan ti ca ‘‘ suduṅgāsadisan ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.216) ācariyena vuttaṃ .

Suduṅgāti hi bhūmigharassetaṃM2.123 adhivacanaṃ ,‘‘ taṃ gahetvā suduṅgāya ravantaṃ yakkhinī khipī ’’ tiādīsu viya .

Manussānaṃ anupacāraṭṭhānan ti pakatisañcāravasena manussehi na sañcaritabbaṭṭhānaṃ .

Kassanavappanādivasena hi pakatisañcārapaṭikkhepo idhādhippeto .

Tenāha ‘‘ yatthaV2.107 na kasanti na vapantī ’’ ti .

Ādi saddena pana ‘‘ vanapatthanti vanasaṇṭhānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanaṃ , vanapatthanti bhīsanakānametaṃ , vanapatthanti salomahaṃsānametaṃ , vanapatthanti pariyantānametaṃ , vanapatthanti na manussūpacārānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanan ’’ ti ( vibha .531) imaṃ vibhaṅgapāḷisesaṃ saṅgaṇhāti .

Patthoti hi pabbatassa samānabhūmi , yo ‘‘ sānū ’’ tipi vuccati , tassadisattā pana manussānamasañcaraṇabhūtaṃ vanaṃ , tasmā patthasadisaṃ vanaṃ vanapatthoti visesanaparanipāto daṭṭhabbo .

Sabbesaṃ sabbāsu disāsu abhimukho okāso abbhokāsoti āha ‘‘ acchannan ’’ ti , kenaci chadanena antamaso rukkhasākhāyapi na chāditanti attho .

Daṇḍakānaṃ upari cīvaraṃ chādetvā katā cīvarakuṭi .

Nikkaḍḍhitvāti nīharitvā .

Antopabbhāraleṇasadiso palālarāsiyeva adhippeto , itarathā tiṇapaṇṇasanthārasaṅgopi siyāti vuttaṃ ‘‘ pabbhāraleṇasadise ālaye ’’ ti , pabbhārasadise , leṇasadise vāti attho .

Gacchagumbādīnampīti pi -saddena purimanayaṃ sampiṇḍeti .

Piṇḍapātassa pariyesanaṃ piṇḍapāto uttarapadalopena , tato paṭikkanto piṇḍapātapaṭikkantoti āha ‘‘ piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto ’’ ti .

Pallaṅkan ti ettha pari -saddo ‘‘ samantato ’’ ti etasmiṃ atthe , tasmā parisamantato aṅkanaṃ āsanaṃ pallaṅko ra-kārassa la-kāraṃ , dvibhāvañca katvā yathā ‘‘ palibuddho ’’ ti ,( mi . pa .6.3.6) samantabhāvo ca vāmoruṃ , dakkhiṇoruñca samaṃ ṭhapetvā ubhinnaṃ pādānaṃ aññamaññasambandhanakaraṇaṃ .

Tenāha ‘‘ samantato ūrubaddhāsanan ’’ ti .

Ūrūnaṃ bandhanavasena nisajjāva idha pallaṅko , na āharimehi vāḷehi katoti vuttaṃ hoti .

Ābhujitvāti ca yathā pallaṅkavasena nisajjā hoti , tathā ubho pāde ābhugge samiñjite katvā , taṃ pana ubhinnaṃ pādānaṃ tathābandhatākaraṇamevāti āha ‘‘ bandhitvā ’’ ti .

Ujuṃ kāyan ti ettha kāya -saddo uparimakāyavisayo heṭṭhimakāyassa anujukaṃ ṭhapanassa nisajjāvacaneneva viññāpitattāti vuttaṃ ‘‘ uparimaṃ sarīraṃ ujuṃ ṭhapetvā ’’ ti .

Taṃ pana uparimakāyassaM2.124 ujukaṃ ṭhapanaṃ sarūpato dasseti ‘‘ aṭṭhārasā ’’ tiādinā , aṭṭhārasannaṃ piṭṭhikaṇṭakaṭṭhikānaṃ koṭiyā koṭiṃ paṭipādanameva tathā ṭhapananti adhippāyo .

Idāni tathā ṭhapanassa payojanaṃ dassento ‘‘ evañhī ’’ tiādimāha .

Tattha evan ti tathā ṭhapane sati , iminā vā tathāṭhapanahetunā .

Na paṇamantīti na onamanti .

‘‘ Athassā ’’ tiādi pana paramparapayojanadassanaṃ .

Athāti evaṃ anonamane .

Vedanāti piṭṭhigilānādivedanā .

Na paripatatīti na vigacchati vīthiṃ na vilaṅgheti .

Tato eva pubbenāparaṃ visesappattiyā kammaṭṭhānaṃ vuddhiṃ phātiṃ vepullaṃ upagacchati .

Parisaddo cettha abhisaddapariyāyo abhimukhatthoti vuttaṃV2.108 ‘‘ kammaṭṭhānābhimukhan ’’ ti , bahiddhā puthuttārammaṇato nivāretvā kammaṭṭhānaṃyeva purakkhatvāti attho .

Parisaddassa samīpatthataṃ dasseti ‘‘ mukhasamīpe vā katvā ’’ ti iminā , mukhassa samīpe viya citte nibaddhaṃ upaṭṭhāpanavasena katvāti vuttaṃ hoti .

Parisaddassa samīpatthataṃ vibhaṅgapāḷiyā ( vibha .537) sādhetuṃ ‘‘ tenevā ’’ tiādi vuttaṃ .

Nāsikaggeti nāsapuṭagge .

Mukhanimittaṃ nāma uttaroṭṭhassa vemajjhappadeso , yattha nāsikavāto paṭihaññati .

Ettha ca yathā ‘‘ vivittaṃ senāsanaṃ bhajatī ’’ tiādinā ( vibha .508) bhāvanānurūpaṃ senāsanaṃ dassitaṃ , evaṃ ‘‘ nisīdatī ’’ ti iminā alīnānuddhaccapakkhiko santo iriyāpatho dassito ,‘‘ pallaṅkaṃ ābhujitvā ’’ ti iminā nisajjāya daḷhabhāvo ,‘‘ parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā ’’ ti iminā ārammaṇapariggahaṇūpāyoti .

Pari -saddo pariggahaṭṭho ‘‘ pariṇāyikā ’’ tiādīsu ( dha . sa .16) viya .

Mukha -saddo niyyānaṭṭho ‘‘ suññatavimokkhamukhan ’’ tiādīsu viya .

Paṭipakkhato nikkhamanameva hi niyyānaṃ .

Asammosanabhāvo upaṭṭhānaṭṭho .

Tatrāti paṭisambhidānaye .

Pariggahitaniyyānan ti sabbathā gahitāsammosatāya pariggahitaṃ , pariccattasammosapaṭipakkhatāya ca niyyānaṃ satiṃ katvā , paramaṃ satinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti vuttaṃ hoti .

Ayaṃ ācariyadhammapālattherassa , ācariyasāriputtattherassa ca mati .

Atha vā ‘‘ kāyādīsu suṭṭhupavattiyā pariggahitaṃ , tato eva ca niyyānabhāvayuttaṃ , kāyādipariggahaṇañāṇasampayuttatāya vā pariggahitaṃ , tatoyeva ca niyyānabhūtaṃM2.125 upaṭṭhānaṃ katvāti attho ’’ ti ayaṃ ācariyānandattherassa ( vibha . mūlaṭī .537) mati .

217. Abhijjhāyati gijjhati abhikaṅkhati etāyāti abhijjhā , kāmacchandanīvaraṇaṃ .

Luccanaṭṭhenāti bhijjanaṭṭhena , khaṇe khaṇe bhijjanaṭṭhenāti atthoti ācariyadhammapālattherena ,( dī . ni . ṭī .1.217) aṅguttaraṭīkākārena ca ācariyasāriputtattherena vuttaṃ .

Suttesu ca dissati ‘‘ luccatīti kho bhikkhu lokoti vuccati .

Kiñca luccati ?

Cakkhu kho bhikkhu luccati , rūpā luccanti , cakkhuviññāṇaṃ luccatī ’’ tiādi .( Saṃ . ni .4.82) abhidhammaṭṭhakathāyaṃ ,( dha . sa . aṭṭha .7-13) pana idha ca adhunā potthake ‘‘ luccanapaluccanaṭṭhenā ’’ ti likhitaṃ .

Tattha luccanameva paluccanapariyāyena visesetvā vuttaṃ .

Lucasaddo hi apekkhanādiatthopi bhavati ‘‘ oloketī ’’ tiādīsu , bhijjanapabhijjanaṭṭhenāti attho .

Vaṃsatthapakāsiniyaṃ pana vuttaṃ ‘‘ khaṇabhaṅgavasena luccanasabhāvato , cutibhaṅgavasena ca paluccanasabhāvato loko nāmā ’’ ti ( vaṃsatthapakāsiniyaṃ nāma mahāvaṃsaṭīkāyaṃ paṭhamaparicchede pañcamagāthā vaṇṇanāyaṃ ) keci pana ‘‘ bhijjanauppajjanaṭṭhenā ’’ ti atthaṃ vadanti .

Āhaccabhāsitavacanatthena virujjhanato , lucasaddassa caV2.109 anuppādavācakattā ayuttamevetaṃ .

Apica ācariyehipi ‘‘ luccanapaluccanaṭṭhenā ’’ ti pāṭhameva ulliṅgetvā tathā attho vutto siyā , pacchā pana paramparābhatavasena pamādalekhattā tattha tattha na diṭṭhoti daṭṭhabbaṃ , na luccati na paluccatīti yo gahitopi tathā na hoti , sveva loko , aniccānupassanāya vā luccati bhijjati vinassatīti gahetabbova lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā , dukkhasaccaṃ vā lokoti vuttaṃ ‘‘ pañcupādānakkhandhā loko ’’ ti .

Evaṃ tattha tattha vacanatopi yathāvutto kesañci attho na yuttoti .

Tasmāti pañcupādānakkhandhānameva lokabhāvato .

Vikkhambhanavasenāti ettha vikkhambhanaṃ tadaṅgappahānavaseneva anuppādanaṃ appavattanaṃ , na pana vikkhambhanappahānavasena paṭipakkhānaṃ suṭṭhupahīnaṃ .

‘‘ Pahīnattā ’’ ti hi tathāpahīnasadisataṃ eva sandhāya vuttaṃ .

Kasmāti ce ?

Jhānassa anadhigatattā .

Evaṃ pana pubbabhāgabhāvanāya tathā pahānatoyevetaṃ cittaṃ vigatābhijjhaṃ nāma , naM2.126 tu cakkhuviññāṇamiva sabhāvato abhijjhāvirahitattāti dassetuṃ ‘‘ na cakkhuviññāṇasadisenā ’’ ti vuttaṃ .

Yathā tan ti ettha tan ti nipātamattaṃ , taṃ cittaṃ vā .

Adhunā muñcanassa , anāgate ca puna anādānassa karaṇaṃ parisodhanaṃ nāmāti vuttaṃ hoti .

Yathā ca imassa cittassa pubbabhāgabhāvanāya parisodhitattā vigatābhijjhatā , evaṃ abyāpannatā , vigatathinamiddhatā , anuddhatatā , nibbicikicchatā ca veditabbāti nidassento ‘‘ byāpādapadosaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo ’’ ti āha .

Pūtikummāsādayoti ābhidosikayavakummāsādayo .

Purimapakatin ti parisuddhapaṇḍarasabhāvaṃ , iminā vikāramāpajjatīti atthaṃ dasseti .

Vikārāpattiyāti purimapakativijahanasaṅkhātena vikāramāpajjanena .

‘‘ Ubhayan ’’ tiādinā tulyatthasamāsabhāvamāha .

‘‘ Yā tasmiṃ samaye cittassa akallatā ’’ tiādinā ( dha . sa .1162; vibha .546) thinassa ,‘‘ yā tasmiṃ samaye kāyassa akallatā ’’ tiādinā ca middhassa abhidhamme niddiṭṭhattā ‘‘ thinaṃ cittagelaññaṃ , middhaṃ cetasikagelaññan ’’ ti vuttaṃ .

Satipi hi thinamiddhassa aññamaññaṃ avippayoge cittakāyalahutādīnaṃ viya cittacetasikānaṃ yathākkamaṃ taṃtaṃvisesassa yā tesaṃ akallatādīnaṃ visesapaccayatā , ayametesaṃ sabhāvoti daṭṭhabbaṃ .

Diṭṭhāloko nāma passito rattiṃ candālokadīpālokaukkālokādi , divā ca sūriyālokādi .

Rattimpi divāpi tassa sañjānanasamatthā saññā ālokasaññā , tassā ca vigatanīvaraṇāya parisuddhāya atthitā idha adhippetā .

Atisayatthavisiṭṭhassa hi atthiatthassa avabodhako ayamīkāroti dassento ‘‘ rattimpī ’’ tiādimāha , vigatathinamiddhabhāvassa kāraṇattā cetaṃ vuttaṃ .

Suttesu pākaṭovāyamattho .

SaratītiV2.110 sato , sampajānātīti sampajānoti evaṃ puggalaniddesoti dasseti ‘‘ satiyā ca ñāṇena ca samannāgato ’’ ti iminā .

Santesupi aññesu vīriyasamādhiādīsu kasmā idameva ubhayaṃ vuttaṃ , vigatābhijjhādīsu vā idaṃ ubhayaṃ avatvā kasmā idheva vuttanti anuyogamapanetuṃ ‘‘ idaṃ ubhayan ’’ tiādi vuttaṃ , puggalādhiṭṭhānena niddiṭṭhasatisampajaññasaṅkhātaṃ idaṃ ubhayanti attho .

Atikkamitvā ṭhitoti ta-saddassa atītatthataṃ āha , pubbabhāgabhāvanāya pajahanameva ca atikkamanaṃ .

‘‘ Kathaṃ idaṃM2.127 kathaṃ idan ’’ ti pavattatīti kathaṃkathā , vicikicchā , sā etassa atthīti kathaṃkathī , na kathaṃkathī akathaṃkathī , nibbicikicchoti vacanattho , atthamattaṃ pana dassetuṃ ‘‘ kathaṃ idaṃ kathaṃ idan ’ ti evaṃ nappavattatīti akathaṃkathī ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Kusalesu dhammesū ’’ ti idaṃ ‘‘ akathaṃkathī ’’ ti iminā sambajjhitabbanti āha ‘‘ na vicikicchati , na kaṅkhatīti attho ’’ ti .

Vacanatthalakkhaṇādibhedatoti ettha ādi saddena paccayapahānapahāyakādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo .

Tepi hi pabhedato vattabbāti .

218. Vaḍḍhiyā gahitaṃ dhanaṃ iṇaṃ nāmāti vuttaṃ ‘‘ vaḍḍhiyā dhanaṃ gahetvā ’’ ti .

Vigato anto byanto , so yassāti byantī .

Tenāha ‘‘ vigatantan ’’ ti , virahitadātabbaiṇapariyantaṃ kareyyāti cetassa attho .

Tesan ti vaḍḍhiyā gahitānaṃ iṇadhanānaṃ .

Pariyanto nāma taduttari dātabbaiṇaseso .

Natthi iṇamassāti aṇaṇo .

Tassa bhāvo āṇaṇyaṃ .

Tameva nidānaṃ āṇaṇyanidānaṃ , āṇaṇyahetu āṇaṇyakāraṇāti attho .

Āṇaṇyameva hi nidānaṃ kāraṇamassāti vā āṇaṇyanidānaṃ ,‘‘ pāmojjaṃ somanassan ’’ ti imehi sambandho .

‘‘ Iṇapalibodhato muttomhī ’’ ti balavapāmojjaṃ labhati .

‘‘ Jīvikānimittampi me avasiṭṭhaṃ atthī ’’ ti somanassaṃ adhigacchati .

219. Visabhāgavedanā nāma dukkhavedanā .

Sā hi kusalavipākasantānassa virodhibhāvato sukhavedanāya visabhāgā , tassā uppattiyā karaṇabhūtāya .

Kakacenevāti kakacena iva .

Catuiriyāpathan ti catubbidhampi iriyāpathaṃ .

Byādhito hi yathā ṭhānagamanesu asamattho , evaṃ nisajjādīsupi .

Ābādhetīti pīḷeti .

Vātādīnaṃ vikārabhūtā visamāvatthāyeva ‘‘ ābādho ’’ ti vuccati .

Tenāha ‘‘ taṃsamuṭṭhānena dukkhena dukkhito ’’ ti , ābādhasamuṭṭhānena dukkhavedanāsaṅkhātena dukkhena dukkhito dukkhasamannāgatoti attho .

Dukkhavedanāya pana ābādhabhāvena ādimhi bādhatīti ābādhoti katvā ābādhasaṅkhātena mūlabyādhinā ābādhiko , aparāparaṃ sañjātadukkhasaṅkhātena anubandhabyādhinā dukkhitoti attho gahetabbo .

Evañhi sati dukkhavedanāvasena vuttassa dukkhitapadassa ābādhikapadena visesitabbatā pākaṭā hotīti ayametthaM2.128V2.111 ācariyadhammapālattherena ( dī . ni . ṭī .1.219) vuttanayo .

Adhikaṃ mattaṃ pamāṇaṃ adhimattaṃ , bāḷhaṃ , adhimattaṃ gilāno dhātusaṅkhayena parikkhīṇasarīroti adhimattagilāno .

Adhimattabyādhiparetatāyāti adhimattabyādhipīḷitatāya .

Na rucceyyāti na ruccetha , kammatthapadañcetaṃ ‘‘ bhattañcassā ’’ ti ettha ‘‘ assā ’’ ti kattudassanato .

Mattāsaddo anatthakoti vuttaṃ ‘‘ balamattāti balamevā ’’ ti , appamattakaṃ vā balaṃ balamattā .

Tadubhayan ti pāmojjaṃ , somanassañca .

Labhetha pāmojjaṃ ‘‘ rogato muttomhī ’’ ti .

Adhigaccheyya somanassaṃ ‘‘ atthi me kāyabalan ’’ ti pāḷiyā attho .

220. Kākaṇikamattaṃ nāma ‘‘ ekaguñjamattan ’’ ti vadanti .

‘‘ Diyaḍḍhavīhimattan ’’ ti vinayaṭīkāyaṃ vuttaṃ .

Apica kaṇa -saddo kuṇḍake –

‘‘ Akaṇaṃ athusaṃ suddhaṃ , sugandhaṃ taṇḍulapphalaṃ ;

Tuṇḍikīre pacitvāna , tato bhuñjanti bhojanan ’’ ti .( dī . ni .3.281) ādīsu viya ;

‘‘ Kaṇo tu kuṇḍako bhave ’’ ti ( abhidhāne bhakaṇḍe catubbaṇṇavagge 454 gāthā ) hi vuttaṃ .

Appako pana kaṇo kākaṇoti vuccati yathā ‘‘ kālavaṇan ’’ ti , tasmā kākaṇova pamāṇamassāti kākaṇikaṃ , kākaṇikameva kākaṇikamattaṃ , khuddakakuṇḍakappamāṇamevāti attho daṭṭhabbo .

Evañhi sati ‘‘ rājadāyo nāma kākaṇikamattaṃ na vaṭṭati , aḍḍhamāsagghanikaṃ maṃsaṃ detī ’’ ti ( jā . aṭṭha .6. umaṅgajātakavaṇṇanāya ) vuttena umaṅgajātakavacanena ca aviruddhaṃ hoti .

Vayoti khayo bhaṅgo , tassa ‘‘ bandhanā muttomhī ’’ ti āvajjayato tadubhayaṃ hoti .

Tena vuttaṃ ‘‘ labhetha pāmojjaṃ , adhigaccheyya somanassan ’’ ti .

Vacanāvasesaṃ sandhāya ‘‘ sesaṃ vuttanayenevā ’’ tiādi vuttaṃ .

Vuttanayenevāti ca paṭhamadutiyapadesu vuttanayeneva .

Sabbapadesūti tatiyādīsu tīsu koṭṭhāsesu .

Ekeko hi upamāpakkho ‘‘ padan ’’ ti vutto .

221-222.

Adhīnoti āyatto , na seribhāvayutto .

Tenāha ‘‘ attano ruciyā kiñci kātuṃ na labhatī ’’ ti .

Evamitarasmimpi .

Yena gantukāmo , tena kāmaṃ gamo na hotīti sapāṭhasesayojanaṃ dassetuṃ ‘‘ yenā ’’ tiādi vuttaṃ .

Kāman ti cetaṃ bhāvanapuṃsakavacanaṃ , kāmena vā icchāya gamo kāmaṃgamo niggahītāgamena .

DāsabyātiM2.129 ettha bya -saddassa bhāvatthataṃ dasseti ‘‘ dāsabhāvā ’’ ti iminā .

Aparādhīnatāya attano bhujo viya sakicce esitabbo pesitabbotiV2.112 bhujisso , sayaṃvasīti nibbacanaṃ .

‘‘ Bhujo nāma attano yathāsukhaṃ viniyogo , so isso icchitabbo etthāti bhujisso , assāmiko ’’ ti mūlapaṇṇāsakaṭīkāyaṃ vuttaṃ .

Atthamattaṃ pana dassento ‘‘ attano santako ’’ ti āha , attāva attano santako , na parassāti vuttaṃ hoti .

Anudakatāya kaṃ pānīyaṃ tārenti etthāti kantāro , addhānasaddo ca dīghapariyāyoti vuttaṃ ‘‘ nirudakaṃ dīghamaggan ’’ ti .

223. Sesānīti byāpādādīni .

Tatrāti dassane .

Ayan ti idāni vuccamānā sadisatā , yena iṇādīnaṃ upamābhāvo , kāmacchandādīnañca upameyyabhāvo hoti , so nesaṃ upamopameyyasambandho sadisatāti daṭṭhabbaṃ .

Tehīti parehi iṇasāmikehi .

Kiñci paṭibāhitun ti pharusavacanādikaṃ kiñcipi paṭisedhetuṃ na sakkoti iṇaṃ dātumasakkuṇattā .

Kasmāti vuttaṃ ‘‘ titikkhākāraṇan ’’ tiādi , iṇassa titikkhākāraṇattāti attho .

Yo yamhi kāmacchandena rajjatīti yo puggalo yamhi kāmacchandassa vatthubhūte puggale kāmacchandena rajjati .

Taṇhāsahagatena taṃ vatthuṃ gaṇhātīti taṇhābhūtena kāmacchandena taṃ kāmacchandassa vatthubhūtaṃ puggalaṃ ‘‘ mametan ’’ ti gaṇhāti .

Sahagatasaddo hettha tabbhāvamatto ‘‘ yāyaṃ taṇhā ponobhavikā nandīrāgasahagatā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.400; ma . ni .1.133,480;3.373; saṃ . ni .5.1081; mahāva .15; paṭi . ma .2.30) viya .

Tenāti kāmacchandassa vatthubhūtena puggalena .

Kasmāti āha ‘‘ titikkhākāraṇan ’’ tiādi , kāmacchandassa titikkhākāraṇattāti attho .

Titikkhāsadiso cettha rāgapadhāno akusalacittuppādo ‘‘ titikkhā ’’ ti vutto , na tu ‘‘ khantī paramaṃ tapo titikkhā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.91; dha . pa .184) viya tapabhūto adosapadhāno cittuppādo .

Gharasāmikehīti gharassa sāmikabhūtehi sassusasurasāmikehi .

Itthīnaṃ kāmacchando titikkhākāraṇaṃ hoti viyāti sambandho .

‘‘ Yathā panā ’’ tiādinā sesānaṃ rogādisadisatā vuttā .

Tattha pittadosakopanavasena pittarogāturo .

Tassa pittakopanato sabbampiM2.130 madhusakkarādikaṃ amadhurabhāvena sampajjatīti vuttaṃ ‘‘ tittakaṃ tittakanti uggiratiyevā ’’ ti .

Tumhe upaddavethāti ṭīkāyaṃ ( dī . ni . ṭī .1.223) uddhaṭapāṭho ,‘‘ upaddavaṃ karothā ’’ ti nāmadhātuvasena attho , idāni pana ‘‘ tumhehi upaddutā ’’ ti pāṭho dissati .

Vibbhamatīti ito cito ca āhiṇḍati , hīnāya vā āvattati .

Madhusakkarādīnaṃ rasaṃ na vindati nānubhavati na jānāti na labhati ca viyāti sambandho .

Sāsanarasan ti sāsanassa rasaṃ , sāsanameva vā rasaṃ .

NakkhattachaṇaṃV2.113 nakkhattaṃ .

Tenāha ‘‘ aho naccaṃ , aho gītan ’’ ti .

Muttoti bandhanato pamutto .

Dhammassavanassāti sotabbadhammassa .

Sīghaṃ pavattetabbakiccaṃ accāyikaṃ .

Sīghattho hi ati saddo ‘‘ pāṇātipāto ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.193; vibha .968) viya .

Vinaye apakataññunāti vinayakkame akusalena .

Pakataṃ niṭṭhānaṃ vinicchayaṃ jānātīti pakataññū , na pakataññū tathā .

So hi kappiyākappiyaṃ yāthāvato na jānāti .

Tenāha ‘‘ kismiñcidevā ’’ tiādi .

Kappiyamaṃsepīti sūkaramaṃsādikepi .

Akappiyamaṃsasaññāyāti acchamaṃsādisaññāya .

Daṇḍakasaddenāpīti sākhādaṇḍakasaddenapi .

Ussaṅkitaparisaṅkitoti avasaṅkito ceva samantato saṅkito ca , ativiya saṅkitoti vuttaṃ hoti .

Tadākāradassanaṃ ‘‘ gacchatipī ’’ tiādi .

So hi thokaṃ gacchatipi .

Gacchanto pana tāya ussaṅkitaparisaṅkitatāya tattha tattha tiṭṭhatipi .

Īdise kantāre gate ‘‘ ko jānāti , kiṃ bhavissatī ’’ ti nivattatipi , tasmā ca gataṭṭhānato agataṭṭhānameva bahutaraṃ hoti , tato eva ca so kicchena kasirena khemantabhūmiṃ pāpuṇāti vā , na vā pāpuṇāti .

Kicchena kasirenāti pariyāyavacanaṃ , kāyikadukkhena khedanaṃ vā kicchaṃ , cetasikadukkhena pīḷanaṃ kasiraṃ .

Khemantabhūmin ti khemabhūtaṃ bhūmiṃ antasaddassa tabbhāvattā , bhayassa khīyanaṃ vā khemo , sova anto paricchedo yassā tathā , sā eva bhūmīti khemantabhūmi , taṃ nibbhayappadesanti attho .

Aṭṭhasu ṭhānesūti ‘‘ tattha katamā vicikicchā ?

Satthari kaṅkhati vicikicchati .

Dhamme .

Saṅghe .

Sikkhāya .

Pubbante .

Aparante .

Pubbantāparante .

Idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhati vicikicchatī ’’ ti ( vibha .915) vibhaṅgeM2.131 vuttesu aṭṭhasu ṭhānesu .

Adhimuccitvāti vinicchinitvā , saddahitvā vā .

Saddhāya gaṇhitun ti saddheyyavatthuṃ ‘‘ idamevan ’’ ti saddahanavasena gaṇhituṃ , saddahituṃ na sakkotīti attho .

Itīti tasmā vuttanayena asakkuṇanato antarāyaṃ karotīti sambandho .

‘‘ Atthi nu kho , natthi nu kho ’’ ti araññaṃ paviṭṭhassa ādimhi eva sappanaṃ saṃsayo āsappanaṃ .

Tato paraṃ samantato , uparūpari vā sappanaṃ parisappanaṃ .

Ubhayenapi tattheva saṃsayavasena paribbhamanaṃ dasseti .

Tenāha ‘‘ apariyogāhanan ’’ ti ,‘‘ evamidan ’’ ti samantato anogāhananti attho .

Chambhitattan ti araññasaññāya uppannaṃ chambhitabhāvaṃ hadayamaṃsacalanaṃ , utrāsanti vuttaṃ hoti .

Upameyyapakkhepi yathārahamesamattho .

224. Tatrāyaṃ sadisatāti ettha pana appahīnapakkhe vuttanayānusārena sadisatā veditabbāV2.114 .

Yadaggena hi kāmacchandādayo iṇādisadisā , tadaggena ca tesaṃ pahānaṃ āṇaṇyādisadisatāti .

Idaṃ pana anuttānapadatthamattaṃ – samiddhatan ti aḍḍhataṃ .

Pubbe paṇṇamāropitāya vaḍḍhiyā saha vattatīti savaḍḍhikaṃ .

Paṇṇan ti iṇadānaggahaṇe sallakkhaṇavasena likhitapaṇṇaṃ .

Puna paṇṇan ti iṇayācanavasena sāsanalikhitapaṇṇaṃ .

Nillepatāyāti dhanasambandhābhāvena avilimpanatāya .

Tathā alaggatāya .

Pariyāyavacanañhetaṃ dvayaṃ .

Atha vā nillepatāyāti vuttanayena avilimpanabhāvena visesanabhūtena alaggatāyāti attho .

Cha dhammeti asubhanimittassa uggaho , asubhabhāvanānuyogo , indriyesu guttadvāratā , bhojane mattaññutā , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti ime cha dhamme .

Bhāvetvāti brūhetvā , attani vā uppādetvā .

Anuppannaanuppādanauppannappahānādivibhāvanavasena mahāsatipaṭṭhānasutte savisesaṃ pāḷiyā āgatattā ‘‘ mahāsatipaṭṭhāne vaṇṇayissāmā ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Mahāsatipaṭṭhāne ’’ ti ca imasmiṃ dīghāgame ( dī . ni .2.372 ādayo ) saṅgītamāha , na majjhimāgame nikāyantarattā .

Nikāyantarāgatopi hi attho ācariyehi aññattha yebhuyyena vuttoti vadanti .

Esa nayo byāpādādippahānabhāgepi .

Paravatthumhīti ārammaṇabhūte parasmiṃ vatthusmiṃ .

Mamāyanābhāvena neva saṅgo .

Pariggahābhāvena na baddho .

Dibbānipi rūpāni passato kileso na samudācarati , pageva mānusiyānīti sambhāvane api -saddo .

AnatthakarotiM2.132 attano , parassa ca ahitakaro .

Cha dhammeti mettānimittassa uggaho , mettābhāvanānuyogo , kammassakatā , paṭisaṅkhānabahulatā , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti ime cha dhamme .

Tatthevāti mahāsatipaṭṭhāneyeva .

Cārittasīlameva uddissa paññattasikkhāpadaṃ ‘‘ ācārapaṇṇattī ’’ ti vuttaṃ .

Ādi -saddena vārittapaṇṇattisikkhāpadaṃ saṅgaṇhāti .

Pavesitoti pavesāpito .

Bandhanāgāraṃ pavesāpitattā aladdhanakkhattānubhavano puriso hi ‘‘ nakkhattadivase bandhanāgāraṃ pavesito puriso ’’ ti vutto , nakkhattadivase eva vā tadananubhavanatthaṃ tathā kato puriso evaṃ vuttotipi vaṭṭati .

Aparasmin ti tato pacchime , aññasmiṃ vā nakkhattadivase .

Okāsan ti kammakāraṇākāraṇaṃ , kammakāraṇakkhaṇaṃ vā .

Mahānatthakaran ti diṭṭhadhammikādiatthahāpanamukhena mahato anatthassa kārakaṃ .

Cha dhammeti atibhojane nimittaggāho , iriyāpathasamparivattanatā , ālokasaññāmanasikāro , abbhokāsavāso , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti ime cha dhamme , dhammanakkhattassāti yathāvuttasotabbadhammasaṅkhātassa mahassa .

Sādhūnaṃ ratijananato hi dhammopi chaṇasadisaṭṭhena ‘‘ nakkhattan ’’ ti vutto .

UddhaccakukkucceV2.115 mahānatthakaran ti parāyattatāpādanena vuttanayena mahato anatthassa kārakaṃ .

Cha dhammeti bahussutatā , paripucchakatā , vinaye pakataññutā , vuḍḍhasevitā , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti ime cha dhamme .

Balassa , balena vā attanā icchitassa karaṇaṃ balakkāro , tena .

Nekkhammapaṭipadan ti nīvaraṇato nikkhamanapaṭipadaṃ upacārabhāvanameva , na paṭhamaṃ jhānaṃ .

Ayañhi upacārabhāvanādhikāro .

Balavāti paccatthikavidhamanasamatthena balena balavā vantu-saddassa abhisayatthavisiṭṭhassa atthiyatthassa bodhanato .

Hatthasāran ti hatthagatadhanasāraṃ .

Sajjāvudhoti sajjitadhanvādiāvudho , sannaddhapañcāvudhoti attho .

Sūravīrasevakajanavasena saparivāro .

Tan ti yathāvuttaṃ purisaṃ .

Balavantatāya , sajjāvudhatāya , saparivāratāya ca corā dūratova disvā palāyeyyuṃ .

Anatthakārikāti sammāpaṭipattiyā vibandhakaraṇato vuttanayena ahitakārikā .

Cha dhammeti bahussutatā , paripucchakatāM2.133 , vinaye pakataññutā , adhimokkhabahulatā , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti ime cha dhamme .

Yathā bāhusaccādīni uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattanti , evaṃ vicikicchāyapīti idhāpi bahussutatādayo tayopi dhammā gahitā , kalyāṇamittatā , pana sappāyakathā ca pañcannampi pahānāya saṃvattanti , tasmā tāsu tassa tassa nīvaraṇassa anucchavikasevanatā daṭṭhabbā .

Tiṇaṃ viyāti tiṇaṃ bhayavasena na gaṇeti viya .

Duccaritakantāraṃ nittharitvāti duccaritacaraṇūpāyabhūtāya vicikicchāya nittharaṇavasena duccaritasaṅkhātaṃ kantāraṃ nittharitvā .

Vicikicchā hi sammāpaṭipattiyā appaṭipajjananimittatāmukhena micchāpaṭipattimeva paribrūhetīti tassā appahānaṃ duccaritacaraṇūpāyo , pahānañca duccaritavidhūnanūpāyoti .

225.‘‘ Tuṭṭhākāro ’’ ti iminā pāmojjaṃ nāma taruṇapītiṃ dasseti .

Sā hi taruṇatāya kathañcipi tuṭṭhāvatthā tuṭṭhākāramattaṃ .

‘‘ Tuṭṭhassā ’’ ti idaṃ ‘‘ pamuditassā ’’ ti etassa atthavacanaṃ , tassattho ‘‘ okkantikabhāvappattāya pītiyā vasena tuṭṭhassā ’’ ti ṭīkāyaṃ vutto , evaṃ sati pāmojjapadena okkantikā pītiyeva gahitā siyā .

‘‘ Sakalasarīraṃ khobhayamānā pīti jāyatī ’’ ti etassā cattho ‘‘ attano savipphārikatāya , attasamuṭṭhānapaṇītarūpuppattiyā ca sakalasarīraṃ khobhayamānā pharaṇalakkhaṇā pīti jāyatī ’’ ti vutto , evañca sati pītipadena pharaṇā pītiyeva gahitā siyā , kāraṇaṃ panettha gavesitabbaṃ .

Idha , pana aññattha ca taruṇabalavatāmattasāmaññena padadvayassa atthadīpanato yā kāci taruṇā pīti pāmojjaṃ , balavatī pīti , pañcavidhāya vā pītiyā yathākkamaṃ taruṇabalavatāsambhavato purimā purimā pāmojjaṃV2.116 , pacchimā pacchimā pītī tipi vadanti , ayamettha tadanucchaviko attho .

Tuṭṭhassāti pāmojjasaṅkhātāya taruṇapītiyā vasena tuṭṭhassa .

Ta-saddo hi atītattho , itarathā hetuphalasambandhābhāvāpattito , hetuphalasambandhabhāvassa ca vuttattā .

‘‘ Sakalasarīraṃ khobhayamānā ’’ ti iminā pīti nāma ettha balavapītīti dasseti .

Sā hi attano savipphārikatāya , attasamuṭṭhānapaṇītarūpuppattiyā ca sakalasarīraṃ saṅkhobhayamānā jāyati .

Sakalasarīre pītivegassa pītivipphārassa uppādanañcettha saṅkhobhanaṃ .

PītisahitaṃM2.134 pīti uttarapadalopena .

Kiṃ pana taṃ ?

Mano , pīti mano etassāti samāso .

Pītiyā sampayuttaṃ mano yassātipi vaṭṭati , tassa .

Atthamattaṃ pana dassetuṃ ‘‘ pītisampayuttacittassa puggalassā ’’ ti vuttaṃ .

Kāyoti idha sabbopi arūpakalāpo adhippeto , na pana kāyalahutādīsu viya vedanādikkhandhattayameva , na ca kāyāyatanādīsu viya rūpakāyampīti dasseti ‘‘ nāmakāyo ’’ ti iminā .

Passaddhidvayavaseneva hettha passambhanamadhippetaṃ , passambhanaṃ pana vigatakilesadarathatāti āha ‘‘ vigatadaratho hotī ’’ ti , pahīnauddhaccādikilesadarathoti attho .

Vuttappakārāya pubbabhāgabhāvanāya vasena cetasikasukhaṃ paṭisaṃvedentoyeva taṃsamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭasarīratāya kāyikampi sukhaṃ paṭisaṃvedetīti vuttaṃ ‘‘ kāyikampi cetasikampi sukhaṃ vedayatī ’’ ti .

Iminā nekkhammasukhenāti ‘‘ sukhaṃ vedetī ’’ ti evaṃ vuttena saṃkilesanīvaraṇapakkhato nikkhantattā , paṭhamajjhānapakkhikattā ca yathārahaṃ nekkhammasaṅkhātena upacārasukhena appanāsukhena ca .

Samādhānampettha tadubhayenevāti vuttaṃ ‘‘ upacāravasenāpi appanāvasenāpī ’’ ti .

Ettha panāyamadhippāyo – kāmacchandappahānato paṭṭhāya yāva passaddhakāyassa sukhapaṭisaṃvedanā , tāva yathā pubbe , tathā idhāpi pubbabhāgabhāvanāyeva vuttā , na appanā .

Tathā hi kāmacchandappahāne ācariyadhammapālattherena vuttaṃ ‘‘ vikkhambhanavasenāti ettha vikkhambhanaṃ anuppādanaṃ appavattanaṃ , na paṭipakkhānaṃ suppahīnatā , pahīnattāti ca pahīnasadisataṃ sandhāya vuttaṃ jhānassa anadhigatattā ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.261).

Passaddhakāyassa sukhapaṭisaṃvedanāya ca vuttappakārāya pubbabhāgabhāvanāya vasena cetasikasukhaṃ paṭisaṃvedentoyeva taṃsamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭasarīratāya kāyikampi sukhaṃ paṭisaṃvedetīti .

Apica kā nāma kathā aññehi vattabbā aṭṭhakathāyameva ‘‘ cha dhamme bhāvetvā ’’ ti tattha tattha pubbabhāgabhāvanāya vuttattā .

Sukhino cittasamādhāne pana sukhassa upacārabhāvanāya viya appanāyapi kāraṇattā ,‘‘ so vivicceva kāmehī ’’ tiādinā ca vakkhamānāya appanāya hetuphalavasena sambajjhanato pubbabhāgasamādhiV2.117 , appanāsamādhi ca vutto , pubbabhāgasukhamiva vā appanāsukhampi appanāsamādhissa kāraṇamevāti tampi appanāsukhaṃ appanāsamādhinoM2.135 kāraṇabhāvena ācariyadhammapālattherena gahitanti imamatthamasallakkhentā nekkhammapadatthaṃ yathātathaṃ aggahetvā pāḷiyaṃ , aṭṭhakathāyampi saṃkiṇṇākulaṃ keci karontīti .

Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā

226. Yadevaṃ ‘‘ sukhino cittaṃ samādhiyatī ’’ ti eteneva upacāravasenapi appanāvasenapi cittassa samādhānaṃ kathitaṃ siyā , evaṃ sante ‘‘ so vivicceva kāmehī ’’ tiādikā desanā kimatthiyāti codanāya ‘‘ so vivicceva … pe … vuttanti veditabban ’’ ti vuttaṃ .

Tattha ‘‘ samāhite ’’ ti padadvayaṃ ‘‘ dassanatthaṃ vuttan ’’ ti imehi sambandhitvā samāhitattā tathā dassanatthaṃ vuttanti adhippāyo veditabbo .

Uparivisesadassanatthan ti upacārasamādhito , paṭhamajjhānādisamādhito ca upari pattabbassa paṭhamadutiyajjhānādivisesassa dassanatthaṃ .

Upacārasamādhisamadhigameneva hi paṭhamajjhānādiviseso samadhigantuṃ sakkā , na pana tena vinā , dutiyajjhānādisamadhigamepi pāmojjuppādādikāraṇaparamparā icchitabbā , dutiyamaggādisamadhigame paṭipadāñāṇadassanavisuddhi viyāti daṭṭhabbaṃ .

Appanāsamādhināti paṭhamajjhānādiappanāsamādhinā .

Tassa samādhinoti yo appanālakkhaṇo samādhi ‘‘ sukhino cittaṃ samādhiyatī ’’ ti sabbasādhāraṇavasena vutto , tassa samādhino .

Pabhedadassanatthan ti dutiyajjhānādivibhāgassa ceva paṭhamābhiññādivibhāgassa ca pabhedadassanatthaṃ .

Karajakāyan ti catusantatirūpasamudāyabhūtaṃ cātumahābhūtikakāyaṃ .

So hi gabbhāsaye karīyatīti katvā karasaṅkhātato pupphasambhavato jātattā karajoti vuccati .

Karoti hi mātu soṇitasaṅkhātapupphassa , pitu sukkasaṅkhātasambhavassa ca nāmaṃ , tato jāto pana aṇḍajajalābujavasena gabbhaseyyakakāyova .

Kāmaṃ opapātikādīnampi hetusampannānaṃ yathāvuttasamādhisamadhigamo sambhavati , tathāpi yebhuyyattā , pākaṭattā ca sveva kāyo vuttoti .

Karoti putte nibbattetīti karo , sukkasoṇitaṃ , karena jāto karajo tipi vadanti .

Nanu ca nāmakāyopi vivekajena pītisukhena tathā laddhūpakārova siyā , atha kasmā yathāvutto rūpakāyova idha gahitoti ?

Saddantarābhisambandhena adhigatattā .

‘‘ Abhisandetī ’’ tiādisaddantarābhisambandhato hi rūpakāyoM2.136 eva idha bhagavatā vuttoti adhigamīyati tasseva abhisandanādikiriyāyogyattāti .

Abhisandetīti abhisandanaṃ karoti , soV2.118 imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhenāti hi bhedavasena , samudāyāvayavavasena ca parikappanāmattasiddhā hetukiriyā ettha labbhati , abhisandanaṃ panetaṃ jhānamayena pītisukhena karajakāyassa tintabhāvāpādanaṃ , sabbatthakameva ca lūkhabhāvassāpanayananti āha ‘‘ temeti snehetī ’’ ti , avassutabhāvaṃ , allabhāvañca karotīti attho .

Atthato pana abhisandanaṃ nāma yathāvuttapītisukhasamuṭṭhānehi paṇītarūpehi kāyassa parippharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .

Tenevāha ‘‘ sabbattha pavattapīti sukhaṃ karotī ’’ ti .

Taṃsamuṭṭhānarūpapharaṇavaseneva hi sabbattha pavattapītisukhatā .

Parisandetītiādīsupi eseva nayo .

Bhastaṃ nāma cammapasibbakaṃ .

Parippharatīti suddhakiriyāpadaṃ .

Tena vuttaṃ ‘‘ samantato phusatī ’’ ti , so imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena samantato phuṭṭho bhavatīti attho .

Phusanakiriyāyevettha upapannā , na byāpanakiriyā bhikkhusseva suddhakattubhāvato .

Sabbaṃ etassa atthīti sabbavā yathā ‘‘ guṇavā ’’ ti , tassa sabbavato ,‘‘ avayavāvayavīsambandhe avayavini sāmivacanan ’’ ti saddalakkhaṇena panetassa ‘‘ kiñcī ’’ ti avayavena sambajjhanato avayavīvisayoyevesa sabbasaddoti mantvā chavimaṃsādikoṭṭhāsasaṅkhātena avayavena avayavībhāvaṃ dassento āha ‘‘ sabbakoṭṭhāsavato kāyassā ’’ ti .

‘‘ Kiñcī ’’ ti etassa ‘‘ upā … pe … ṭhānan ’’ ti atthavacanaṃ .

Upādinnakasantatipavattiṭṭhāneti kammajarūpasantatiyā pavattiṭṭhāne aphuṭaṃ nāma na hotīti sambandho .

Chavimaṃsalohitānugatan ti chavimaṃsalohitādikammajarūpamanugataṃ .

Yattha yattha kammajarūpaṃ , tattha tattha cittajarūpassāpi byāpanato tena tassa kāyassa phuṭabhāvaṃ sandhāya ‘‘ aphuṭaṃ nāma na hotī ’’ ti vuttaṃ .

227. Chekoti kusalo , taṃ pana kosallaṃ ‘‘ kaṃsathāle nhāniyacuṇṇāni ākiritvā ’’ tiādisaddantarasannidhānato , pakaraṇato ca nhāniyacuṇṇānaṃ karaṇe , payojane , piṇḍane ca samatthatāvasena veditabbanti dasseti ‘‘ paṭibalo ’’ tiādinā .

Kaṃsa saddo pana ‘‘ mahatiyā kaṃsapātiyā ’’ tiādīsuM2.137 ( ma . ni .1.61) suvaṇṇe āgato ,‘‘ kaṃso upahato yathā ’’ tiādīsu ( dha . pa .134) kittimalohe ,‘‘ upakaṃso nāma rājā mahākaṃsassa atrajo ’’ tiādīsu [ jā . aṭṭha .4.10.164( atthato samānaṃ )] paṇṇattimatte .

Idha pana yattha katthaci loheti āha ‘‘ yena kenaci lohena katabhājane ’’ ti .

Nanu upamākaraṇamattamevidaṃ , atha kasmā kaṃsathālakassa savisesassa gahaṇaṃ katanti anuyogaṃ pariharati ‘‘ mattikābhājanan ’’ tiādinā .

‘‘ Sandentassā ’’ ti parimaddetvā piṇḍaṃ karontasseva bhijjati , na pana sandanakkhamaṃ hoti , anādaralakkhaṇe cetaṃ sāmivacanaṃ .

Kiriyantarassa pavattanakkhaṇeyeva kiriyantarassa pavattanañhi anādaralakkhaṇaṃ .

‘‘ Paripphosakaṃ paripphosakan ’’ ti idaṃ bhāvanapuṃsakantiV2.119 dasseti ‘‘ siñcitvā siñcitvā ’’ ti iminā .

Phusasaddo cettha parisiñcane yathā taṃ vātavuṭṭhisamaye ‘‘ devo ca thokaṃ thokaṃ phusāyatī ’’ ti ,( pāci .362) tasmā tato tato nhāniyacuṇṇato upari udakena byāpanakaraṇavasena parisiñcitvā parisiñcitvāti attho .

Anupasaggopi hi saddo saupasaggo viya pakaraṇādhigatassa atthassa dīpako ,‘‘ siñcitvā siñcitvā ’’ ti pana vacanaṃ ‘‘ paripphosakaṃ paripphosakan ’’ ti etassa ‘‘ sandeyyā ’’ ti ettha visesanabhāvaviññāpanatthaṃ .

Evamīdisesu .

‘‘ Sandeyyā ’’ ti ettha sanda-saddo piṇḍakaraṇeti vuttaṃ ‘‘ piṇḍaṃ kareyyā ’’ ti .

Anugatāti anupavisanavasena gatā upagatā .

Pariggahitāti parito gahitā samantato phuṭṭhā .

Antaro ca bāhiro ca padeso , tehi saha pavattatīti santarabāhirā , nhāniyapiṇḍi ,‘‘ samantarabāhirā ’’ tipi pāṭho , ma-kāro padasandhivasena āgamo .

Yathāvuttena pariggahitatākāraṇeneva santarabāhiro nhāniyapiṇḍi phuṭā udakasnehenāti āha ‘‘ sabbatthakameva udakasinehena phuṭā ’’ ti .

Sabbattha pavattanaṃ sabbatthakaṃ , bhāvanapuṃsakañcetaṃ , sabbapadese hutvā eva phuṭāti attho .

‘‘ Santarabāhirā phuṭā ’’ ti ca iminā nhāniyapiṇḍiyā sabbaso udakena temitabhāvamāha ,‘‘ na ca paggharaṇī ’’ ti pana iminā tintāyapi tāya ghanathaddhabhāvaṃ .

Tenāha ‘‘ na ca binduṃ bindun ’’ tiādi .

Udakassa phusitaṃ phusitaṃ ,M2.138 na ca paggharaṇī sūdanīti attho ,‘‘ binduṃ udakaṃ ’’ tipi katthaci pāṭho , udakasaṅkhātaṃ bindunti tassattho .

Bindusaddo hi ‘‘ byālambambudharabindū ’’ tiādīsu viya dhārāvayave .

Evaṃ pana apaggharaṇato hatthenapi dvīhipi tīhipi aṅgulehi gahetuṃ , ovaṭṭikāya vā kātuṃ sakkā .

Yadi hi sā paggharaṇī assa , evaṃ sati snehavigamanena sukkhattā thaddhā hutvā tathā gahetuṃ , kātuṃ vā na sakkāti vuttaṃ hoti .

Ovaṭṭikāyāti parivaṭṭulavasena , guḷikāvasena sā piṇḍi kātuṃ sakkāti attho .