Pokkharasātivatthuvaṇṇanā

255. Manteti iruvedādimantasatthe .

Iruvedādayo hi guttabhāsitabbaṭṭhena ‘‘ mantā ’’ ti vuccanti .

Aṇa-saddo saddeti āha ‘‘ sajjhāyatī ’’ ti .

Lokiyā pana vadanti ‘‘ brahmuno apaccaṃ brāhmaṇo , nāgamo , ṇattaṃ , dīghādī ’’ ti .

Kasmā ayameva vacanattho vuttoti āha ‘‘ idamevā ’’ tiādi .

Atha kesaṃ itaro vacanatthoti codanamapaneti ‘‘ ariyā panā ’’ tiādinā .

Atha vā yaṃ lokiyā vadanti ‘‘ brahmunā jāto brāhmaṇo ’’ tiādiniruttiṃ , taṃ paṭikkhipituṃ evaṃ vuttaṃ .

‘‘ Idamevā ’’ ti hi avadhāraṇena taṃ paṭikkhipati .

‘‘ Jātibrāhmaṇānan ’’ ti pana iminā saddantarena dassitesu jātibrāhmaṇavisuddhibrāhmaṇavasena duvidhesu brāhmaṇesu visuddhibrāhmaṇānaṃ niruttiṃ dassento ‘‘ ariyā panā ’’ tiādimāha .

Bahanti pāpe bahi karontīti hi ariyā brāhmaṇā niruttinayena .

‘‘ Tassa kira kāyo setapokkharasadiso ’’ ti idamevassa nāmalābhahetudassanaṃ , sesaṃ pana tappasaṅgena yathāvijjamānavisesadassanameva .

Tenāha ‘‘ iti naṃ pokkharasadisattā pokkharasātīti sañjānantī ’’ ti .

Pokkharena sadiso kāyo yassāti hi pokkharasātī niruttinayenaM2.209 .

Sātasaddo vā sadisattho , pokkharena sāto sadiso kāyo tathā , so yassāti pokkharasātī .

Setapokkharasadisoti setapadumavaṇṇo .

Devanagareti ālakamandādidevapure .

Ussāpitarajatatoraṇan ti gambhīranemanikhātaṃ accuggataṃ rajatamayaṃ indakhīlaṃV2.180 .

Kāḷamegharājīti kadāci dissamānā kāḷaabbhalekhā .

Rajatapanāḷikāti rajatamayatumbaṃ .

Suvaṭṭitāti vaṭṭabhāvassa yuttaṭṭhāne suṭṭhu vaṭṭulā .

Kāḷavaṅgatilakādīnamabhāvena suparisuddhā .

‘‘ Arājake ’’ tiādināpi sobhaggappattabhāvameva nidasseti .

Idāni aparampi tassa nāmalābhahetuṃ dassento ‘‘ ayaṃ panā ’’ tiādimāha .

Tattha ca ‘‘ himavantapadese mahāsare padumagabbhe nibbattī ’’ ti idamevassa nāmalābhahetudassanaṃ .

Sesaṃ pana tappasaṅgena tathāpavattākāradassanameva .

Tenāha ‘‘ iti naṃ pokkhare sayitattā pokkharasātīti sañjānantī ’’ ti .

Pokkhare kamale sayatīti hi pokkharasātī , sātaṃ vā vuccati samasaṇṭhānaṃ , pokkhare jātaṃ samasaṇṭhānaṃ tathā , tamassatthītipi pokkharasātī .

Yaṃ pana ācariyena vuttaṃ ‘‘ imassa brāhmaṇassa kīdiso pubbayogo , yena naṃ bhagavā anuggaṇhituṃ taṃ ṭhānaṃ upagatoti āhā ’’ ti ,( dī . ni . ṭī .1.255) tadetaṃ ‘‘ ayaṃ panā ’’ tiādivacanaṃ ekadesameva sandhāya vuttaṃ .

‘‘ So tato manussalokan ’’ tiādivacanato devaloke nibbattīti ettha aparāparaṃ nibbatti eva vuttāti daṭṭhabbaṃ .

Tathārūpena kammena nibbattimeva sandhāya ‘‘ mātukucchivāsaṃ jigucchitvā ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Padumagabbhe nibbattī ’’ ti iminā saṃsedajoyeva hutvā nibbattīti dasseti .

Na pupphatīti na vikasati .

Tenāti tāpasena .

Nāḷatoti pupphadaṇḍato .

Suvaṇṇacuṇṇehi piñjaraṃ hemavaṇṇo yassāti suvaṇṇacuṇṇapiñjaro , taṃ , suvaṇṇacuṇṇehi vikiṇṇabhāvena hemavaṇṇanti attho .

Piñjarasaddo hi hemavaṇṇapariyāyoti sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī .1.22) vuttaṃ .

Esa nayo padumareṇupiñjaran ti etthāpi .

Rajatabimbakan ti rūpiyamayarūpakaṃ .

Paṭijaggāmīti posemi .

Pāran ti pariyosānaṃ , nipphatti vā vuccati nadīsamuddādīnaṃ pariyosānabhūtaṃ pāraṃ viyāti katvā .

Paṭisandhipaññāsaṅkhātena sabhāvañāṇena paṇḍito .

Iti kattabbesu , vedesu vā visāradapaññāsaṅkhātena veyyattiyenaM2.210 byatto .

Aggabrāhmaṇoti disāpāmokkhabrāhmaṇo .

Sippan ti vedasippaṃ tasseva pakaraṇādhigatattā .

Brahmadeyyaṃ adāsīti vakkhamānanayena brahmadeyyaṃ katvā adāsi .

‘‘ Ajjhāvasatī ’’ ti ettha adhi -saddo , ā -saddo ca upasaggamattaṃ , tato ‘‘ ukkaṭṭhan ’’ ti idaṃ ajjhāpubbavasayoge bhummatthe upayogavacanaṃ .

Adhi -saddo vā issariyattho , ā -saddo mariyādattho tato ‘‘ ukkaṭṭhan ’’ ti idaṃ kammappavacanīyayoge bhummatthe upayogavacananti dasseti ‘‘ ukkaṭṭhanāmake ’’ tiādinā .

Tadevatthaṃ vivarituṃ ‘‘ tassā ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Tassa nagarassa sāmiko hutvā ’’ ti hi ‘‘ abhibhavitvā ’’ ti etassatthavivaraṇaṃ , tenetaṃ dīpeti ‘‘ sāmibhāvo abhibhavanan ’’ ti .

‘‘ Yāya mariyādāyā ’’ tiādi pana ā-saddassatthavivaraṇaṃ , tenetaṃ dīpeti ‘‘ āsaddoV2.181 mariyādattho , mariyādā ca nāma yāya tattha vasitabbaṃ , sāyeva aparādhīnatā ’’ ti .

Yāya mariyādāyāti hi yāya aparādhīnatāsaṅkhātāya anaññasādhāraṇāya avatthāyāti attho .

‘‘ Upasaggavasenā ’’ tiādi pana ‘‘ ukkaṭṭhanāmake ’’ ti etassatthavivaraṇaṃ , tenetaṃ dīpeti ‘‘ satipi bhummavacanappasaṅge dhātvatthānuvattakavisesakabhūtehi duvidhehipi upasaggehi yuttattā upayogavacanamevettha vihitan ’’ ti .

‘‘ Tassa kirā ’’ tiādi pana atthānugatasamaññāparidīpanaṃ .

Vatthu nāma nagaramāpanārahabhūmippadeso ‘‘ ārāmavatthu , vihāravatthū ’’ tiādīsu viya .

Ukkāti daṇḍadīpikā .

Aggahesun ti ‘‘ ajja maṅgaladivaso , tasmā sunakkhattaṃ , tatthāpi ayaṃ sukhaṇo mā atikkamī ’’ ti rattivibhāyanaṃ anurakkhantā , rattiyaṃ ālokakaraṇatthāya ukkā ṭhapetvā ukkāsu jalamānāsu nagarassa vatthuṃ aggahesuṃ , tenetaṃ dīpeti – ukkāsu ṭhitāti ukkaṭṭhā .

Mūlavibhujādi ākatigaṇapakkhepena , niruttinayena vā ukkāsu vijjotayantīsu ṭhitāti ukkaṭṭhā , tathā ukkāsu ṭhitāsu ṭhitā āsītipi ukkaṭṭhāti .

Majjhimāgamaṭṭhakathāyaṃ pana evaṃ vuttaṃ ‘‘ tañca nagaraṃ ‘ maṅgaladivaso sukhaṇo , sunakkhattaṃ mā atikkamī ’ ti rattimpi ukkāsu ṭhitāsu māpitattā ukkaṭṭhātipi vuccati , daṇḍadīpikāsu jāletvā dhāriyamānāsu māpitattāti vuttaṃ hotī ’’ ti ,( ma . ni . aṭṭha .1. mūlapariyāyasuttavaṇṇanā ) tadapiminā saṃsandati ceva sametiM2.211 ca nagaravatthupariggahassapi nagaramāpanapariyāpannattāti daṭṭhabbaṃ .

Apare pana bhaṇanti ‘‘ bhūmibhāgasampattiyā , upakaraṇasampattiyā , manussasampattiyā ca taṃ nagaraṃ ukkaṭṭhaguṇayogato ukkaṭṭhāti nāmaṃ labhatī ’’ ti .

Lokiyā pana vadanti ‘‘ ukkā dhārīyati etassa māpitakāleti ukkaṭṭhā , vaṇṇavikāroyan ’’ ti , itthiliṅgavasena cāyaṃ samaññā , tenevidha payogo dissati ‘‘ yathā ca bhavaṃ gotamo ukkaṭṭhāya aññāni upāsakakulāni upasaṅkamatī ’’ ti ( dī . ni .1.299) mūlapariyāyasuttādīsu ( ma . ni .1.1) ca ‘‘ ekaṃ samayaṃ bhagavā ukkaṭṭhāyaṃ viharati subhagavane sālarājamūle ’’ tiādi .

Evamettha hotu upasaggavasena upayogavacanaṃ , kathaṃ panetaṃ sesapadesu siyāti anuyogenāha ‘‘ tassa anupayogattā sesapadesū ’’ ti .

Tattha tassāti upasaggavasena upayogasaññuttassa ‘‘ ukkaṭṭhan ’’ ti padassa .

Anupayogattāti visesanabhāvena anupayuttattā .

Sesapadesūti ‘‘ sattussadan ’’ tiādīsu sattasu padesu .

Kiṃ nu khvāyaṃ saddapayogo saddalakkhaṇānugatoti codanamapaneti ‘‘ tattha … pe … pariyesitabban ’’ ti iminā .

Tatthāti upasaggavasena , anupayogavasena ca upayogavacananti vutte dubbidhepi vidhāne .

Lakkhaṇan ti gahaṇūpāyañāyabhūtaṃ saddalakkhaṇaṃ , suttaṃ vā .

Pariyesitabban ti saddasatthesuV2.182 vijjamānattā ñāṇena gavesitabbaṃ , gahetabbanti vuttaṃ hoti .

Etena hi saddalakkhaṇānugatovāyaṃ saddapayogoti dasseti , saddavidū ca icchanti ‘‘ upaanuadhiāiccādipubbavasayoge sattamiyatthe upayogavacanaṃ pāpuṇāti , visesitabbapade ca yathāvidhimanupayogo visesanapadānaṃ samānādhikaraṇabhūtānan ’’ ti .

Tatra yadā adhi-saddo , ā-saddo ca upasaggamattaṃ , tadā ‘‘ tatiyāsattamīnañcā ’’ ti lakkhaṇena ajjhāpubbavasayoge upayogavacanaṃ .

Tathā hi vadanti ‘‘ sattamiyatthe kāladisāsu upānvajjhāvasayoge , adhipubbasiṭhāvasānaṃ payoge , tappānacāresu ca dutiyā .

Kāle pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā , ekaṃ samayaṃ bhagavā , kañci kālaṃ purejātapaccayena paccayo , imaṃ rattiṃ cattāro mahārājāno .

Disāyaṃ purimaṃ disaṃ dhataraṭṭho .

Upādipubbavasayoge gāmaṃ upavasati , gāmaṃ anuvasati , gāmaṃ āvasati , agāraṃ ajjhāvasati , adhipubbasiṭhāvasānaṃ payogeM2.212 pathaviṃ adhisessati , gāmaṃ adhitiṭṭhati , gāmaṃ ajjhāvasati .

Tappānacāresu nadiṃ pivati , gāmaṃ carati iccādīti .

Yadā pana adhi-saddo issariyattho , ā-saddo ca mariyādattho , tadā ‘‘ kammappavacanīyayutte ’’ ti lakkhaṇena kammappavacanīyayoge upayogavacanaṃ .

Tathā hi vadanti ‘‘ anuādayo upasaggā , dhīādayo nipātā ca kammappavacanīyasaññā honti kiriyāsaṅkhātaṃ kammaṃ pavacanīyaṃ yesaṃ te kammappavacanīyā ’’ ti .

Sesapadānaṃ pana yathāvidhimanupayoge katarena lakkhaṇena upayogavacananti ?

Yathāvuttalakkhaṇeneva .

Yajjevaṃ tesampi ādhārabhāvato nānādhāratā siyāti ?

Na , bahūnampi padānaṃ nagaravasena ekatthabhāvato .

Sakatthamattañhi tesaṃ nānākaraṇanti .

Aññe pana saddavidū evamicchanti ‘‘ samānādhikaraṇapadānaṃ paccekaṃ kiriyāsambandhanena visesitabbapadena samānavacanatā yathā ‘ kaṭaṃ karoti , vipulaṃ , dassanīyan ’ ti ettha ‘ kaṭaṃ karoti , vipulaṃ karoti , dassanīyaṃ karotī ’ ti paccekaṃ kiriyāsambandhanena kammattheyeva dutiyā ’’ ti , tadetaṃ vicāretabbaṃ visesanapadānaṃ samānādhikaraṇānaṃ kiriyāsambajjhanābhāvato .

Yadā hi kiriyāsambajjhanaṃ , tadā visesanameva na hotīti .

Ussadatā nāmettha bahulatāti vuttaṃ ‘‘ bahujanan ’’ ti .

Taṃ pana bahulataṃ dasseti ‘‘ ākiṇṇamanussan ’’ tiādinā .

Araññādīsu gahetvā posetabbā posāvaniyā , etena tesaṃ dhammabhāvaṃ dasseti .

Āvijjhitvāti parikkhipitvā .

Khaṇitvā katā pokkharaṇī , ābandhitvā kataṃ taḷākaṃ .

Acchinnūdakaṭṭhāneyeva jalajakusumāni jātānīti vuttaṃ ‘‘ udakassa niccabharitānevā ’’ ti .

Udakassāti ca pūraṇakiriyāyoge karaṇatthe sāmivacanaṃ ‘‘ mahante mahante sāṇipasibbake kārāpetvā hiraññasuvaṇṇassa pūrāpetvā ’’ tiādīsu ( pārā .34) viya .

Saha dhaññenātiV2.183 sadhaññan ti nagarasaddāpekkhāya napuṃsakaliṅgena vuttaṃ , yathāvākyaṃ vā upayogavacanena .

Evaṃ sabbattha .

Pubbaṇṇāparaṇṇādibhedaṃ bahudhaññasannicayan ti ettha ādi saddena tadubhayavinimuttaṃ alābukumbhaṇḍādisūpeyyaṃ saṅgaṇhāti .

Tenāyamattho viññāyati – nayidha dhaññasaddo sāliādidhaññavisesavācako , posane sādhuttamattena pana niravasesapubbaṇṇāparaṇṇasūpeyyavācako , virūpekasesavasenaM2.213 vā payuttoti .

Ettāvatāti yathāvuttapadattayena .

Rājalīlāyāti rājūnaṃ vilāsena .

Samiddhiyā upabhogaparibhogasampuṇṇabhāvena sampatti samiddhisampatti .

‘‘ Rājabhoggan ’’ ti vutte ‘‘ kena dinnan ’’ ti avassaṃ pucchitabbato evaṃ vuttanti dasseti ‘‘ kenā ’’ tiādinā .

Raññā viya bhuñjitabbanti vā rājabhoggan ti aṭṭhakathāto aparo nayo .

Yāva puttanattapanattaparamparā kulasantakabhāvena rājato laddhattā ‘‘ rañño dāyabhūtan ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Dhammadāyādā me bhikkhave bhavathā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.29) viya ca dāya saddo dāyajjapariyāyoti āha ‘‘ dāyajjanti attho ’’ ti .

Kathaṃ dinnattā brahmadeyyaṃ nāmāti codanaṃ pariharati ‘‘ chattaṃ ussāpetvā ’’ tiādinā .

Rājanīhārena paribhuñjitabbato hi uddhaṃ paribhogalābhassa brahmadeyyatā nāma natthi , idañca tathā dinnameva , tasmā brahmadeyyaṃ nāmāti vuttaṃ hoti .

Chejjabhejjan ti sarīradaṇḍadhanadaṇḍādibhedaṃ daṇḍamāha .

Nadītitthapabbatādīsūti nadītitthapabbatapādagāmadvāraaṭavimukhādīsu .

Setacchattaggahaṇena sesarājakakudhabhaṇḍampi gahitaṃ tappamukhattāti veditabbaṃ .

‘‘ Raññā bhuñjitabban ’’ tveva vutte idhādhippetattho na pākaṭoti hutvā -saddaggahaṇaṃ kataṃ .

Tañhi so rājakulato asamudāgatopi rājā hutvā bhuñjituṃ labhatīti ayamidhādhippeto attho .

Dātabbanti dāyaṃ ,‘‘ rājadāyan ’’ ti imināva raññā dinnabhāve siddhe ‘‘ raññā pasenadinā kosalena dinnan ’’ ti puna ca vacanaṃ kimatthiyanti āha ‘‘ dāyakarājadīpanatthan ’’ tiādi .

Asukena raññā dinnanti dāyakarājassa adīpitattā evaṃ vuttanti adhippāyo .

Ettha ca paṭhamanaye ‘‘ rājabhoggan ’’ ti pade pucchāsambhavato idaṃ vuttaṃ , dutiyanaye pana ‘‘ rājadāyan ’’ ti padeti ayampi viseso daṭṭhabbo .

Tattha atibahulatāya purato ṭhapanokāsābhāvato passenapi odanasūpabyañjanādi dīyati etassāti pasenadi , aluttasamāsavasena .

So hi rājā taṇḍuladoṇassa odanampi tadupiyena sūpabyañjanena bhuñjati .

Tathā hi naṃ bhuttapātarāsakāle satthu santikamāgantvā ito cito ca samparivattantaṃ niddāya abhibhuyyamānaṃ ujukaṃ nisīditumasakkontaṃ bhagavā –

‘‘ MiddhīM2.214 yadā hoti mahagghaso ca ,

Niddāyitā samparivattasāyī ;

MahāvarāhovaV2.184 nivāpavuṭṭho ,

Punappunaṃ gabbhamupeti mando ’’ ti .( dha . pa .325; netti .26,90);

Imāya gāthāya ovadi .

Bhāgineyyañca so sudassanaṃ nāma māṇavaṃ –

‘‘ Manujassa sadā satīmato ,

Mattaṃ jānato laddhabhojane ;

Tanukassa bhavanti vedanā ,

Saṇikaṃ jīrati āyupālayan ’’ ti .( saṃ . ni .1.24)–

Imaṃ gāthaṃ bhagavato santike uggahāpetvā attano bhuñjantassa osānapiṇḍakāle devasikaṃ bhaṇāpeti , so aparena samayena tassā gāthāya atthaṃ sallakkhetvā punappunaṃ osānapiṇḍapariharaṇena nāḷikodanamattāya saṇṭhahitvā tanusarīro balavā sukhappatto ahosīti .

Udānaṭṭhakathāyaṃ ( udā . aṭṭha .12) pana evaṃ vuttaṃ ‘‘ paccāmittaṃ parasenaṃ jinātīti pasenadī ’’ ti .

Saddavidūpi hi ja-kārassa da-kāre idamudāharanti .

So hi attano bhāgineyyaṃ ajātasatturājānaṃ , pañcacorasatādīni ca avaruddhakāni jinātīti .

Kosalaraṭṭhassādhipatibhāvato kosalo , tasmā kosalādhipatinā pasenadi nāmakena raññā dinnanti attho veditabbo .

Nissaṭṭhapariccattatāsaṅkhātena puna aggahetabbabhāveneva dinnattā idha brahmadeyyaṃ nāma , na tu purimanaye viya rājasaṅkhepena paribhuñjitabbabhāvena dinnattāti āha ‘‘ yathā ’’ tiādi .

Nissaṭṭhaṃ hutvā , nissaṭṭhabhāvena vā pariccattaṃ nissaṭṭhapariccattaṃ , muttacāgavasena cajitanti attho .

Savanaṃ upalabbhoti dasseti ‘‘ upalabhī ’’ ti iminā , so cāyamupalabbho savanavaseneva jānananti vuttaṃ ‘‘ sotadvārasampattavacananigghosānusārena aññāsī ’’ ti .

Sotadvārānusāraviññāṇavīthivasena jānanameva hi idha savanaṃ teneva ‘‘ samaṇo khalu bho gotamo ’’ tiādinā vuttassatthassa adhigatattā , na pana sotadvāravīthivasena sutamattaṃM2.215 tena tadatthassa anadhigatattā .

Avadhāraṇaphalattā saddapayogassa sabbampi vākyaṃ antogadhāvadhāraṇaṃ .

Tasmā tadatthajotakasaddena vināpi aññatthāpohanavasena assosi eva , nāssa koci savanantarāyo ahosīti ayamattho viññāyatīti āha ‘‘ padapūraṇamatte nipāto ’’ ti , antogadhāvadhāraṇepiV2.185 ca sabbasmiṃ vākye nītatthato avadhāraṇatthaṃ kho-saddaggahaṇaṃ ‘‘ evā ’’ ti sāmatthiyā sātisayaṃ etadatthassa viññāyamānattāti paṭhamavikappo vutto , nītatthato avadhāraṇena ko attho ekantiko kato , avadhārito cāti vuttaṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi .

Atha padapūraṇamattena kho-saddena kiṃ payojananti codanamapaneti ‘‘ padapūraṇenā ’’ tiādinā , akkharasamūhapadassa , padasamūhavākyassa ca siliṭṭhatāpayojanamattamevāti attho .

‘‘ Assosī ’’ ti hidaṃ padaṃ kho-sadde gahite tena phullitaṃ maṇḍitaṃ vibhūsitaṃ viya hontaṃ pūritaṃ nāma hoti , tena ca purimapacchimapadāni sukhuccāraṇavasena siliṭṭhāni honti , na tasmiṃ aggahite , tasmā padapūraṇamattampi padabyañjanasiliṭṭhatāpayojananti vuttaṃ hoti .

Mattasaddo cettha visesanivattiattho , tenassa anatthantaradīpanatā dassitā , eva -saddena pana padabyañjanasiliṭṭhatāya ekantikatā .

‘‘ Samaṇo khalū ’’ tiādi yathāsutatthanidassananti dasseti ‘‘ idānī ’’ tiādinā .

Samitapāpattāti ettha accantaṃ anavasesato savāsanaṃ samitapāpattāti attho gahetabbo .

Evañhi bāhirakavītarāgasekkhāsekkhapāpasamanato bhagavato pāpasamanaṃ yathārahaṃ visesitaṃ hoti .

Tena vuttaṃ ‘‘ bhagavā ca anuttarena ariyamaggena samitapāpo ’’ ti .

Tadevatthaṃ niddesapāṭhena sādhetuṃ ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādimāha .

Assāti anena bhikkhunā , bhagavatā vā .

Samitāti samāpitā , samabhāvaṃ vā āpādayitā , assa vā sampadānabhūtassa santā hontīti attho .

Atthānugatā cāyaṃ bhagavati samaññāti vuttaṃ ‘‘ bhagavā cā ’’ tiādi .

Tenāti tathā samitapāpattā .

Yathābhūtaṃ pavatto yathābhuccaṃ , tadeva guṇo , tena adhigataṃ tathā .

‘‘ Khalū ’’ ti idaṃ nepātikaṃ khalupacchābhattikapade ( mi . pa .4.1.8) viya , na nāmaṃ , anekatthattā ca nipātānaṃ anussavanatthova idhādhippetoti āha ‘‘ anussavanatthe nipāto ’’ ti , paramparasavanañcetthaM2.216 anussavanaṃ .

Brāhmaṇajātisamudāgatan ti brāhmaṇajātiyā āgataṃ , jātisiddhanti vuttaṃ hoti .

Ālapanamattan ti piyālapanavacanamattaṃ , na taduttari atthaparidīpanaṃ .

Piyasamudāhārā hete ‘‘ bho ’’ ti vā ‘‘ āvuso ’’ ti vā ‘‘ devānaṃ piyā ’’ ti vā .

Dhammapade brāhmaṇavatthu pāṭhena ,( dha . pa .315 ādayo ) suttanipāte ca vāseṭṭhasutta padena brāhmaṇajātisamudāgatālapanabhāvaṃ samatthetuṃ ‘‘ vuttampi cetan ’’ tiādimāha .

Tatrāyamattho – sace rāgādikiñcanehi sakiñcano assa , so āmantanādīsu ‘‘ bho bho ’’ ti vadanto hutvā vicaraṇato bhovādīyeva nāma hoti , na brāhmaṇo .

‘‘ Akiñcanaṃ anādānaṃ , tamahaṃ brūmi brāhmaṇan ’’ ti ( dha . pa .396, su . ni .625) sesagāthāpadaṃ .

TatthaV2.186 rāgādayo satte kiñcanti maddanti palibuddhantīti kiñcanāni .

Manussā kira goṇehi khalaṃ maddāpentā ‘‘ kiñcehi kapila , kiñcehi kāḷakā ’’ ti vadanti , tasmā kiñcanasaddo maddanattho veditabbo .

Yathāha niddese ‘‘ akiñcananti rāgakiñcanaṃ , dosa , moha , māna , diṭṭhi , kilesakiñcanaṃ , duccaritakiñcanaṃ , yassete kiñcanā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā , so vuccati akiñcano ’’ ti ( cūḷani .28,32,60,63).

Gotamoti gottavasena parikittanaṃ , yaṃ ‘‘ ādiccagottan ’’ tipi loke vadanti , sakyaputtoti pana jātivasena sākiyoti ca tasseva vevacanaṃ .

Vuttañhetaṃ pabbajjāsutte –

‘‘ Ādiccā nāma gottena , sākiyā nāma jātiyā ;

Tamhā kulā pabbajitomhi , na kāme abhipatthayan ’’ ti .( su . ni .425);

Tathā cāha ‘‘ gotamoti bhagavantaṃ gottavasena parikittetī ’’ tiādi .

Tattha gaṃ tāyatīti gottaṃ ,‘‘ gotamo ’’ ti pavattamānaṃ abhidhānaṃ , buddhiñca ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti attho .

Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na vattati , evaṃ abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena , tasmā so gottasaṅkhāto attho tāni rakkhatīti vuccati , go-saddo cettha abhidhāne , buddhiyañca vattati .

Tathā hi vadanti –

‘‘ GoM2.217 goṇe cendriye bhumyaṃ , vacane ceva buddhiyaṃ ;

Ādicce rasmiyañceva , pānīyepi ca vattate ;

Tesu atthesu goṇe thī , pumā ca itare pumā ’’ ti .

Tattha ‘‘ gosu duyhamānāsu gato , gopañcamo ’’ tiādīsu gosaddo goṇe vattati .

‘‘ Gocaro ’’ tiādīsu indriye .

‘‘ Gorakkhan ’’ tiādīsu bhūmiyaṃ .

Tathā hi suttanipātaṭṭhakathāya vāseṭṭhasuttasaṃvaṇṇanāyaṃ vuttaṃ ‘‘ gorakkhanti khettarakkhaṃ , kasikammanti vuttaṃ hoti .

Pathavī hi ‘ go ’ ti vuccati , tappabhedo ca ‘‘ khettan ’’ ti ( su . ni . aṭṭha .2.619-626).

‘‘ Gottaṃ nāma dve gottāni hīnañca gottaṃ , ukkaṭṭhañca gottan ’’ tiādīsu ( pāci .15) vacane , buddhiyañca vattati .

‘‘ Gogottaṃ gotamaṃ name ’’ ti porāṇakaviracanāya ādicce , ādiccabandhuṃ gotamaṃ sammāsambuddhaṃ namāmīti hi attho ,‘‘ uṇhagū ’’ tiādīsu rasmiyaṃ , uṇhā gāvo rasmiyo etassāti hi uṇhagu , sūriyo .

‘‘ Gosītacandanan ’’ tiādīsu ( a . ni . ṭī .1.49) pānīyeV2.187 , gosaṅkhātaṃ pānīyaṃ viya sītaṃ , tadeva candanaṃ tathā .

Tasmiñhi uddhanato uddharitapakkuthitatelasmiṃ pakkhitte taṅkhaṇaññeva taṃ telaṃ sītalaṃ hotīti .

Etesu pana atthesu goṇe vattamāno go-saddo yathārahaṃ itthiliṅgo ceva pulliṅgo ca , sesesu pana pulliṅgoyeva .

Kiṃ panetaṃ gottaṃ nāmāti ?

Aññakulaparamparāya asādhāraṇaṃ tassa kulassa ādipurisasamudāgataṃ taṃkulapariyāpannasādhāraṇaṃ sāmaññarūpanti daṭṭhabbaṃ .

Sādhāraṇameva hi idaṃ taṃkulapariyāpannānaṃ sādhāraṇato ca sāmaññarūpaṃ .

Tathā hi taṃkule jātā suddhodanamahārājādayopi ‘‘ gotamo ’’ tveva vuccanti , teneva bhagavā attano pitaraṃ suddhodanamahārājānaṃ ‘‘ atikkantavarā kho gotama tathāgatā ’’ ti ( mahāva .105) avoca , vessavaṇopi mahārājā bhagavantaṃ ‘‘ vijjācaraṇasampannaṃ , buddhaṃ vandāma gotaman ’’ ti ,( dī . ni .3.288) āyasmāpi vaṅgīso āyasmantaṃ ānandaṃ ‘‘ sādhu nibbāpanaṃ brūhi , anukampāya gotamā ’’ ti ( saṃ . ni .1.212).

Idha pana bhagavantameva .

Tenāha ‘‘ bhagavantaṃ gottavasena parikittetī ’’ ti .

Tasmāti yathāvuttamatthattayaṃ paccāmasati .

Ettha ca ‘‘ samaṇo ’’ ti imināM2.218 sarikkhakajanehi bhagavato bahumatabhāvo dassito tabbisayasamitapāpatāparikittanato ,‘‘ gotamo ’’ ti iminā lokiyajanehi tabbisayauḷāragottasambhūtatāparikittanato .

Sakyassa suddhodanamahārājassa putto sakyaputto , iminā pana uccākulaparidīpanaṃ uditoditavipulakhattiyakulasambhūtatāparikittanato .

Sabbakhattiyānañhi ādibhūtamahāsammatamahārājato paṭṭhāya asambhinnaṃ uḷāratamaṃ sakyarājakulaṃ .

Yathāha –

‘‘ Mahāsammatarājassa , vaṃsajo hi mahāmuni ;

Kappādismiñhi rājāsi , mahāsammatanāmako ’’ ti .( mahāvaṃse dutiyaparicchede paṭhamagāthā );

Kathaṃ saddhāpabbajitabhāvaparidīpananti āha ‘‘ kenacī ’’ tiādi .

Parijiyanaṃ parihāyanaṃ pārijuññaṃ , parijiratīti vā parijiṇṇo , tassa bhāvo pārijuññaṃ , tena .

Ñātipārijuññabhogapārijuññādinā kenaci pārijuññena parihāniyā anabhibhūto anajjhotthaṭo hutvā pabbajitoti attho .

Tadeva pariyāyantarena vibhāvetuṃ ‘‘ aparikkhīṇaṃyeva taṃ kulaṃ pahāyā ’’ ti vuttaṃ .

Aparikkhīṇan ti hi ñātipārijuññabhogapārijuññādinā kenaci pārijuññena aparikkhayaṃ .

Saddhāya pabbajitoti saddhāya eva pabbajito .

Evañhi ‘‘ kenacī ’’ tiādināV2.188 nivattitavacanaṃ sūpapannaṃ hoti .

Nanu ca ‘‘ sakyakulā pabbajito ’’ ti idaṃ uccākulā pabbajitabhāvaparidīpanameva siyā tadatthasseva viññāyamānattā , na saddhāpabbajitabhāvaparidīpanaṃ tadatthassa aviññāyamānattāti ?

Na kho panevaṃ daṭṭhabbaṃ mahantaṃ ñātiparivaṭṭaṃ , mahantañca bhogakkhandhaṃ pahāya saddhāpabbajitabhāvassa atthato siddhattā .

Tathā hi lokanāthassa abhijātiyaṃ tassa kulassa na kiñci pārijuññaṃ , atha kho vuḍḍhiyeva , tato tassa samiddhatamabhāvo loke pākaṭo paññāto hoti , tasmā ‘‘ sakyakulā pabbajito ’’ ti ettakeyeva vutte tathā samiddhatamaṃ kulaṃ pahāya saddhāpabbajitabhāvo siddhoyevāti , imaṃ parihāraṃ ‘‘ kenaci pārijuññenā ’’ tiādinā vibhāvetīti daṭṭhabbaṃ .

Tato paran ti ‘‘ kosalesu cārikaṃ caramāno ’’ tiādivacanaṃ .

‘‘ Sādhu dhammaruci rājā , sādhu paññāṇavā naro ;

Sādhu mittānamadubbho , pāpassākaraṇaṃ sukhan ’’ ti .

ādīsu –

ViyaM2.219 sādhusaddo idha sundaratthoti āha ‘‘ sundaraṃ kho panā ’’ ti .

Khoti avadhāraṇatthe nipāto , panāti pakkhantaratthe .

Evaṃ sātthakatāviññāpanatthañhi saṃvaṇṇanāyametesaṃ gahaṇaṃ .

Sundaran ti ca bhaddakaṃ , bhaddakatā ca passantānaṃ hitasukhāvahabhāvenāti vuttaṃ ‘‘ atthāvahaṃ sukhāvahan ’’ ti .

Attho cettha diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthavasena tividhaṃ hitaṃ sukha mpi tatheva tividhaṃ sukhaṃ .

Tathārūpānan ti tādisānaṃ , ayaṃ saddato attho .

Atthamattaṃ pana dassetuṃ ‘‘ evarūpānan ’’ ti vuttaṃ .

Yādisehi ca guṇehi bhagavā samannāgato catuppamāṇikassa lokassa sabbakālampi-accantāya-saddhāya-pasādanīyo tesaṃ yathābhūtasabhāvattā , tādisehi guṇehi samannāgatabhāvaṃ sandhāya ‘‘ tathārūpānaṃ arahatan ’’ ti vuttanti dassento ‘‘ yathārūpo ’’ tiādimāha .

Laddhasaddhānan ti laddhasaddahānaṃ , parajanassa saddhaṃ paṭilabhantānanti vuttaṃ hoti .

Laddhasaddānan ti vā paṭiladdhakittisaddānaṃ , etena ‘‘ arahatan ’’ ti padassa arahantānanti attho , arahantasamaññāya ca pākaṭabhāvo dassito , apica ‘‘ yathārūpo so bhavaṃ gotamo ’’ ti iminā ‘‘ tathārūpānan ’’ ti padassa aniyamavasena atthaṃ dassetvā sarūpaniyamavasenapi dassetuṃ ‘‘ yathābhuccaguṇādhigamena loke arahantoti laddhasaddhānan ’’ ti vuttaṃ , idampi hi ‘‘ tathārūpānan ’’ ti padasseva atthadassanaṃ , ayameva ca nayo ācariyehi adhippeto idha ṭīkāyaṃ ,( dī . ni . ṭī .1.255) sāratthadīpaniya ñca tatheva vuttattā .

‘‘ Yathārūpā te bhavanto arahanto ’’ ti avatvā ‘‘ yathārūpo so bhavaṃ gotamo ’’ ti vacanaṃ bhagavatiyeva garugāravavasena ‘‘ tathārūpānaṃ arahatan ’’ ti puthuvacananiddiṭṭhabhāvaviññāpanatthaṃV2.189 .

Attani , garūsu ca hi bahuvacanaṃ icchanti saddavidū .

‘‘ Yathābhucca … pe … arahatan ’’ ti iminā ca dhammappamāṇānaṃ , lūkhappamāṇānañca sattānaṃ bhagavato pasādāvahataṃ yathārutato dasseti arahantabhāvassa tesaññeva yathārahaṃ visayattā , taṃdassanena pana itaresampi rūpappamāṇaghosappamāṇānaṃ pasādāvahatā dassitāyeva tadavinābhāvatoti daṭṭhabbaṃ .

Pasādasommānīti pasannāni , sītalāni ca , pasādavasena vā sītalāni , anena pasannamanataṃ dasseti .

‘‘ Dassanan ’’ ti vuttepi taduttari kattabbatāsambhavatoM2.220 ayaṃ sambhāvanattho labbhatīti āha ‘‘ dassanamattampi sādhu hotī ’’ ti .

Itarathā hi ‘‘ dassanaññeva sādhu , na taduttari karaṇan ’’ ti anadhippetattho āpajjati , sambhāvanattho cettha pi-saddo , api-saddo vā luttaniddiṭṭho .

‘‘ Brahmacariyaṃ pakāsetī ’’ ti ettha iti-saddo ‘‘ abbhuggato ’’ ti iminā sambandhamupagato , tasmā ayaṃ ‘‘ sādhu hotī ’’ ti idha iti-saddo ‘‘ brāhmaṇo pokkharasātī ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ āmantesī ’’ ti iminā sambajjhitabbo ,‘‘ ajjhāsayaṃ katvā ’’ ti ca pāṭhaseso tadatthassa viññāyamānattā .

Yassa hi attho viññāyati , saddo na payujjati , so ‘‘ pāṭhaseso ’’ ti vuccati , imamatthaṃ vibhāvento āha ‘‘ dassanamattampi sādhu hotīti evaṃ ajjhāsayaṃ katvā ’’ ti .

Mūlapaṇṇāsake cūḷasīhanādasuttaṭṭhakathāya ( ma . ni . aṭṭha .1.144) āgataṃ kosiyasakuṇavatthu cettha kathetabbaṃ .

Issues

Select Version

Sīlakkhandhavaggaabhinavaṭīkā

Sīlakkhandhavaggaabhinavaṭīkā