Issues
Select Version
Sīlakkhandhavaggaabhinavaṭīkā
Sīlakkhandhavaggaabhinavaṭīkā

Ajātasattuupāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Ajātasattuupāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā

250. Ettāvatā bhagavatā desitassa sāmaññaphalasuttassa atthavaṇṇanaṃ katvā idāni dhammasaṅgāhakehi saṅgītassa ‘‘ evaṃ vutte ’’ tiādipāṭhassapi atthavaṇṇanaṃ karonto paṭhamaṃ sambandhaṃ dassetuṃ ‘‘ rājā ’’ tiādimāha .
Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ sāmaññaphale , suttapadese vā .
Karaṇaṃ kāro , sādhu iti kāro tathā ,‘‘ sādhu bhagavā , sādhu sugatā ’’ tiādinā taṃ pavattento .
Ādimajjhapariyosānan ti desanāya ādiñca majjhañca pariyosānañca .
Sakkaccaṃ sādaraṃ gāravaṃ sutvā ,‘‘ cintetvā ’’ ti ettha idaṃ pubbakālakiriyāvacanaṃ .
Ime pañhe puthū samaṇabrāhmaṇe pucchanto ahaṃ ciraṃ vata amhi , evaṃ pucchantopi ahaṃ thuse koṭṭento viya kañci sāraṃ nālatthanti yojanā .
Tathā yo … pe … vissajjesi , tassa bhagavato guṇasampadā aho vata .
Dasabalassa guṇānubhāvaṃ ajānanto ahaṃ vañcito suciraṃ vata amhīti .
Vañcitoti ca aññāṇena vañcito āvaṭṭito , mohena paṭicchādito amhīti vuttaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ dasabalassa guṇānubhāvaṃ ajānanto ’’ ti .
Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhati .
Cintetvā āvikarontoti sambandho .
Ullaṅghanasamatthāyapi ubbegapītiyā anullaṅghanampi siyāti āha ‘‘ pañcavidhāya pītiyā phuṭasarīro ’’ ti .
Phuṭasarīroti ca phusitasarīroti attho , na byāpitasarīrotiV2.143 sabbāya pītiyā abyāpitattā .
Tan ti attano pasādassa āvikaraṇaṃ , upāsakattapavedanañca .
Āraddhaṃ dhammasaṅgāhakehi .
Abhikkantāti atikkantā vigatā , vigatabhāvo ca khayo evāti āha ‘‘ khaye dissatī ’’ ti .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ nikkhanto paṭhamo yāmo ’’ ti .
Abhikkantataroti ativiya kantataro manoramo , tādiso ca sundaro bhaddako nāmāti vuttaṃ ‘‘ sundare ’’ ti .
‘‘ Ko me ’’ tiādi gāthā vimānavatthumhi ( vi . va .857).
Tattha koti devanāgayakkhagandhabbādīsu katamo .
Meti mama .
Pādānīti pāde , liṅgavipariyāyoyaṃ .
Iddhiyāti īdisāya deviddhiyā .
Yasasāti īdisena parivārena , parijanenaM2.166 ca .
Jalan ti jalanto vijjotamāno .
Abhikkantenāti ativiya kantena kamanīyena , abhirūpenāti vuttaṃ hoti .
Vaṇṇenāti chavivaṇṇena sarīravaṇṇanibhāya .
Sabbā obhāsayaṃ disāti sabbā dasapi disā obhāsayanto .
Cando viya , sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekālokaṃ karonto ko vandatīti sambandho .
Abhirūpeti atirekarūpe uḷāravaṇṇena sampannarūpe .
Abbhānumodaneti abhianumodane abhippamoditabhāve .
Kimatthiyaṃ ‘‘ abbhānumodane ’’ ti vacananti āha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
Yuttaṃ tāva hotu abbhānumodane , kasmā panāyaṃ dvikkhattuṃ vuttoti codanāya sodhanāmukhena āmeḍitavisayaṃ niddhāreti ‘‘ bhaye kodhe ’’ tiādinā , iminā saddalakkhaṇena hetubhūtena evaṃ vutto , iminā ca iminā ca visayenāti vuttaṃ hoti .
‘‘ Sādhu sādhu bhante ’’ ti āmeḍitavasena atthaṃ dassetvā tassa visayaṃ niddhārento evamāhātipi sambandhaṃ vadanti .
Tattha ‘‘ coro coro , sappo sappo ’’ tiādīsu bhaye āmeḍitaṃ ,‘‘ vijjha vijjha , pahara paharā ’’ tiādīsu kodhe ,‘‘ sādhu sādhū ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.127;3.35;5.1085) pasaṃsāyaṃ ,‘‘ gaccha gaccha , lunāhi lunāhī ’’ tiādīsu turite ,‘‘ āgaccha āgacchā ’’ tiādīsu kotūhale ,‘‘ buddho buddhoti cintento ’’ tiādīsu ( bu . vaṃ .2.44) acchare ,‘‘ abhikkamathāyasmanto abhikkamathāyasmanto ’’ tiādīsu ( dī . ni .3.20; a . ni .9.11) hāse ,‘‘ kahaṃ ekaputtaka , kahaṃ ekaputtakā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.63) soke ,‘‘ aho sukhaṃ , aho sukhan ’’ tiādīsu ( udā .20; dī . ni .3.305) pasāde .
Ca saddo avuttasamuccayattho , tena garahā asammānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
‘‘ Pāpo pāpo ’’ tiādīsu hi garahāyaṃ ,‘‘ abhirūpaka abhirūpakā ’’ tiādīsu asammāne .
Evametesu navasu , aññesu ca visayesu āmeḍitavacanaṃV2.144 budho kareyya , yojeyyāti attho .
Āmeḍanaṃ punappunamuccāraṇaṃ , āmeḍīyati vā punappunamuccārīyatīti āmeḍitaṃ , ekassevatthassa dvattikkhattuṃ vacanaṃ .
Meḍi saddo hi ummādane , āpubbo tu dvattikkhattumuccāraṇe vattati yathā ‘‘ etadeva yadā vākya-māmeḍayati vāsavo ’’ ti .
EvaṃM2.167 āmeḍitavasena dvikkhattuṃ vuttabhāvaṃ dassetvā idāni nayidaṃ āmeḍitavaseneva dvikkhattuṃ vuttaṃ , atha kho paccekamatthadvayavasenapīti dassento ‘‘ atha vā ’’ tiādimāha .
Āmeḍitavasena atthaṃ dassetvā vicchāvasenāpi dassento evamāhātipi vadanti , tadayuttameva byāpetabbassa dvikkhattumavuttattā .
Byāpetabbassa hi byāpakena guṇakiriyādabbena byāpanicchāya dvattikkhattuṃ vacanaṃ vicchā yathā ‘‘ gāmo gāmo ramaṇīyo ’’ ti .
Tattha abhikkantan ti abhikkamanīyaṃ , tabbhāvo ca atiiṭṭhatāyāti vuttaṃ ‘‘ atiiṭṭhan ’’ tiādi , padattayañcetaṃ pariyāyavacanaṃ .
Etthāti dvīsu abhikkantasaddesu .
‘‘ Abhikkantan ’’ ti vacanaṃ apekkhitvā napuṃsakaliṅgena vuttaṃ , taṃ pana bhagavato vacanaṃ dhammadesanāyevāti katvā ‘‘ yadidaṃ bhagavato dhammadesanā ’’ ti āha , yāyaṃ bhagavato dhammadesanā mayā sutā , tadidaṃ bhagavato dhammadesanāsaṅkhātaṃ vacanaṃ abhikkantanti attho .
Evaṃ paṭiniddesopi hi atthato abhedattā yutto eva ‘‘ yattha ca dinnaṃ mahapphalamāhū ’’ tiādīsu ( vi . va .888) viya .
‘‘ Abhikkantan ’’ ti vuttassa vā atthamattadassanaṃ etaṃ , tasmā atthavasena liṅgavibhattivipariṇāmo veditabbo , kāriyavipariṇāmavasena cettha vibhattivipariṇāmatā .
Vacananti hettha seso , abhikkantaṃ bhagavato vacanaṃ , yāyaṃ bhagavato dhammadesanā mayā sutā , sā abhikkantaṃ abhikkantāti attho .
Dutiyapadepi ‘‘ abhikkantanti pasādanaṃ apekkhitvā napuṃsakaliṅgena vuttan ’’ tiādinā yathārahamesa nayo netabbo .
‘‘ Bhagavato vacanan ’’ tiādinā atthadvayasarūpaṃ dasseti .
Tattha dosanāsanatoti rāgādikilesadosaviddhaṃsanato .
Guṇādhigamanatoti sīlādiguṇānaṃ sampādanavasena adhigamāpanato .
Ye guṇe desanā adhigameti , tesu ‘‘ guṇādhigamanato ’’ ti vuttesuyeva guṇesu padhānabhūtā guṇā dassetabbāti te padhānabhūte guṇe tāva dassetuṃ ‘‘ saddhājananato paññājananato ’’ ti vuttaṃ .
Saddhāpadhānā hi lokiyā guṇā , paññāpadhānā lokuttarāti , padhānaniddeso cesa desanāya adhigametabbehi sīlasamādhidukādīhipi yojanāsambhavato .
Aññampi atthadvayaṃ dasseti ‘‘ sātthato ’’ tiādinā .
SīlādiatthasampattiyāM2.168 sātthato .
Sabhāvaniruttisampattiyā sabyañjanato .
Suviññeyyasaddapayogatāya uttānapadato .
Saṇhasukhumabhāvena dubbiññeyyatthatāyaV2.145 gambhīratthato .
Siniddhamudumadhurasaddapayogatāya kaṇṇasukhato .
Vipulavisuddhapemanīyatthatāya hadayaṅgamato .
Mānātimānavidhamanena anattukkaṃsanato .
Thambhasārambhanimmaddanena aparavambhanato .
Hitādhippāyappavattiyā paresaṃ rāgapariḷāhādivūpasamanena karuṇāsītalato .
Kilesandhakāravidhamanena paññāvadātato .
Avadātaṃ , odātanti ca atthato ekaṃ .
Karavīkarutamañjutāya āpātharamaṇīyato .
Pubbāparāviruddhasuvisuddhatāya vimaddakkhamato .
Āpātharamaṇīyatāya eva suyyamānasukhato .
Vimaddakkhamatāya , hitajjhāsayappavattitāya ca vīmaṃsiyamānahitatoti evamettha attho veditabbo .
Ādi saddena pana saṃsāracakkanivattanato , saddhammacakkappavattanato , micchāvādaviddhaṃsanato , sammāvādapatiṭṭhāpanato , akusalamūlasamuddharaṇato , kusalamūlasaṃropanato , apāyadvāravidhānato , saggamaggadvāravivaraṇato , pariyuṭṭhānavūpasamanato , anusayasamugghāṭanatoti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Na kevalaṃ padadvayeneva , tato parampi catūhi upamāhīti pi -saddo sampiṇḍanattho .
‘‘ Cakkhumanto rūpāni dakkhantī ’’ ti idaṃ ‘‘ telapajjotaṃ dhāreyyā ’’ ti catutthaupamāya ākāramattadassanaṃ , na pana upamantaradassananti āha ‘‘ catūhi upamāhī ’’ ti .
Adhomukhaṭṭhapitan ti kenaci adhomukhaṃ ṭhapitaṃ .
Heṭṭhāmukhajātan ti sabhāveneva heṭṭhāmukhaṃ jātaṃ .
Ugghāṭeyyāti vivaṭaṃ kareyya .
‘‘ Hatthe gahetvā ’’ ti samācikkhaṇadassanatthaṃ vuttaṃ ,‘‘ puratthābhimukho , uttarābhimukho vā gacchā ’’ tiādinā vacanamattaṃ avatvā ‘‘ esa maggo , evaṃ gacchā ’’ ti hatthe gahetvā nissandehaṃ dasseyyāti vuttaṃ hoti .
Kāḷapakkhe cātuddasī kāḷapakkhacātuddasī .
Nirantararukkhagahanena ekagghano vanasaṇḍo ghanavanasaṇḍo .
Meghassa paṭalaṃ meghapaṭalaṃ , meghacchannatāti vuttaṃ hoti .
Nikkujjitaṃ ukkujjeyyāti kassacipi ādheyyassa anādhārabhūtaṃ kiñci bhājanaṃ ādhārabhāvāpādanavasena ukkujjeyya upari mukhaṃ ṭhapeyya .
Heṭṭhāmukhajātatāya vimukhaṃ , adhomukhaṭṭhapitatāya asaddhamme patitan ti evaṃ padadvayaṃ nikkujjitapadassa yathādassitenaM2.169 atthadvayena yathārahaṃ yojetabbaṃ , na yathāsaṅkhyaṃ .
Attano sabhāveneva hi esa rājā saddhammavimukho , pāpamittena pana devadattena pitughātādīsu uyyojitattā asaddhamme patitoti .
Vuṭṭhāpentena bhagavatāti sambandho .
‘‘ Kassapassa bhagavato ’’ tiādinā tadā raññā avuttassāpi atthāpattimattadassanaṃ .
Kāmañca kāmacchandādayopi paṭicchādakā nīvaraṇabhāvato , micchādiṭṭhi pana savisesaṃ paṭicchādikā satte micchābhinivesavasenāti āha ‘‘ micchādiṭṭhigahanapaṭicchannan ’’ ti .
Tenāha bhagavā ‘‘ micchādiṭṭhiparamāhaṃ bhikkhave vajjaṃ vadāmī ’’ ti ,[ a . ni .1.310( atthato samānaṃ )] micchādiṭṭhisaṅkhātagumbapaṭicchannantiV2.146 attho .
‘‘ Micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṃ sāsanaṃ vivarantenā ’’ ti vadanto sabbabuddhānaṃ ekāva anusandhi , ekaṃva sāsananti katvā kassapassa bhagavato sāsanampi iminā saddhiṃ ekasāsanaṃ karotīti daṭṭhabbaṃ .
Aṅguttaraṭṭhakathādīsu pi hi tathā ceva vuttaṃ , evañca katvā micchādiṭṭhigahanapaṭicchannassa sāsanassa vivaraṇavacanaṃ upapannaṃ hotīti .
Sabbo akusaladhammasaṅkhāto apāyagāmimaggo kummaggo kucchito maggoti katvā .
Sammādiṭṭhiādīnaṃ ujupaṭipakkhatāya micchādiṭṭhiādayo aṭṭha micchattadhammā micchāmaggo mokkhamaggato micchā vitatho maggoti katvā .
Teneva hi tadubhayassa paṭipakkhataṃ sandhāya ‘‘ saggamokkhamaggaṃ āvikarontenā ’’ ti vuttaṃ .
Sabbo hi kusaladhammo saggamaggo .
Sammādiṭṭhiādayo aṭṭha sammattadhammā mokkhamaggo .
Sappiādisannissayo padīpo na tathā ujjalo , yathā telasannissayoti telapajjota ggahaṇaṃ .
Dhāreyyāti dhareyya , samāhareyya samādaheyyāti attho .
Buddhādiratanarūpānīti buddhādīnaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇāyatanāni .
Tesaṃ buddhādiratanarūpānaṃ paṭicchādakassa mohandhakārassa viddhaṃsakaṃ tathā .
Desanāsaṅkhātaṃ pajjotaṃ tathā .
Tadubhayaṃ tulyādhikaraṇavasena viyūhitvā tassa dhārako samādahakoti atthena ‘‘ tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsakadesanāpajjotadhārakenā ’’ ti vuttaṃ .
Etehi pariyāyehīti yathāvuttehi nikkujjitukkujjanapaṭicchannavivaraṇamaggācikkhaṇatelapajjotadhāraṇa saṅkhāta catubbidhopamopamitabbappakārehi , yathāvuttehiM2.170 vā nānāvidhakuhanalapanādimicchājīvavidhamanādivibhāvanapariyāyehi .
Tenāha ‘‘ anekapariyāyena dhammo pakāsito ’’ ti .
‘‘ Evan ’’ tiādinā ‘‘ esāhan ’’ tiādipāṭhassa sambandhaṃ dasseti .
Pasannacittatāyapasannākāraṃ karoti .
Pasannacittatā ca imaṃ desanaṃ sutvā evāti atthaṃ ñāpetuṃ ‘‘ imāya desanāyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Imāya desanāya hetubhūtāya .
Pasannākāran ti pasannehi sādhujanehi kattabbasakkāraṃ .
Saraṇan ti paṭisaraṇaṃ .
Tenāha ‘‘ parāyaṇan ’’ ti .
Parāyaṇatā pana anatthanisedhanena , atthasampādanena cāti vuttaṃ ‘‘ aghassa tātā , hitassa ca vidhātā ’’ ti .
Aghassāti nissakke sāmivacanaṃ , pāpatoti attho .
Dukkhatotipi vadanti keci .
Tāyati avassayaṃ karotīti tātā .
Hitassāti upayogatthe sāmivacanaṃ .
Vidahati saṃvidhānaṃ karotīti vidhātā .
‘‘ Iti iminā adhippāyenā ’’ ti vadanto ‘‘ itisaddo cettha luttaniddiṭṭho , so ca ākārattho ’’ ti dasseti .
Saraṇan ti gamanaṃ .
Hitādhippāyena bhajanaṃ , jānanaṃ vā , evañca katvā vinayaṭṭhakathādīsu ‘‘ saraṇanti gacchāmī ’’ ti saheva itisaddena attho vuttoti .
Ettha hi nāyaṃ gami-saddoV2.147 nī-saddādayo viya dvikammiko , tasmā yathā ‘‘ ajaṃ gāmaṃ netī ’’ ti vuccati , evaṃ ‘‘ bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmī ’’ ti vattuṃ na sakkā ,‘‘ saraṇanti gacchāmī ’’ ti pana vattabbaṃ , tasmā ettha itisaddo luttaniddiṭṭhoti veditabbaṃ , evañca katvā ‘‘ yo buddhaṃ saraṇaṃ gacchati , so buddhaṃ vā gaccheyya saraṇaṃ vā ’’ ti ( khu . pā . aṭṭha .1. gamatīyadīpanā ) khuddakanikāyaṭṭhakathāya uddhaṭā codanā anavakāsā .
Na hi gami-saddaṃ duhādinyādigaṇikaṃ karonti akkharacintakāti .
Hotu tāva gami-saddassa ekakammabhāvo , tathāpi ‘‘ gacchateva pubbaṃ disaṃ , gacchati pacchimaṃ disan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.159;3.87) viya ‘‘ bhagavantaṃ , saraṇan ’’ ti padadvayassa samānādhikaraṇatā yuttāti ?
Na , tassa padadvayassa samānādhikaraṇabhāvānupapattito .
Tassa hi samānādhikaraṇabhāve adhippete paṭihatacittopi bhagavantaṃ upasaṅkamanto buddhaṃ saraṇaṃ gato nāma siyā .
Yañhi taṃ ‘‘ buddho ’’ ti visesitaṃ saraṇaṃ , tamevesa gatoti , na cettha anupapattikena atthena attho , tasmā ‘‘ bhagavantan ’’ ti gamanīyatthassa dīpanaṃ ,‘‘ saraṇan ’’ ti pana gamanākārassāti vuttanayenaM2.171 itilopavaseneva attho gahetabboti .
Dhammañca saṅghañcāti etthāpi eseva nayo .
Honti cettha –
‘‘ Gamissa ekakammattā , itilopaṃ vijāniyā ;
Paṭighātappasaṅgattā , na ca tulyatthatā siyā .
Tasmā gamanīyatthassa , pubbapadaṃva jotakaṃ ;
Gamanākārassa paraṃ , ityuttaṃ saraṇattaye ’’ ti .
‘‘ Iti iminā adhippāyena bhagavantaṃ gacchāmī ’’ ti pana vadanto aneneva adhippāyena bhajanaṃ , jānanaṃ vā saraṇagamanaṃ nāmāti niyameti .
Tattha ‘‘ gacchāmī ’’ tiādīsu purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ atthavacanaṃ ,‘‘ gacchāmī ’’ ti etassa vā anaññasādhāraṇatādassanavasena pāṭiyekkameva atthavacanaṃ ‘‘ bhajāmī ’’ tiādipadattayaṃ .
Bhajana ñhi saraṇādhippāyena upasaṅkamanaṃ , sevanaṃ santikāvacarabhāvo , payirupāsanaṃ vattapaṭivattakaraṇena upaṭṭhānanti evaṃ sabbathāpi anaññasādhāraṇataṃyeva dasseti .
Evaṃ ‘‘ gacchāmī ’’ ti padassa gatiatthaṃ dassetvā buddhiatthampi dassetuṃ ‘‘ evaṃ vā ’’ tiādimāha , tattha evan ti ‘‘ bhagavā me saraṇan ’’ tiādinā adhippāyena .
Kasmā pana ‘‘ gacchāmī ’’ ti padassa ‘‘ bujjhāmī ’’ ti ayamattho labbhatīti codanaṃ sodheti ‘‘ yesañhī ’’ tiādinā , anena ca niruttinayamantarena sabhāvatova gamudhātussa buddhiatthoti dīpeti .
Dhātūnan ti mūlasaddasaṅkhātānaṃ i , yā , kamu , gamuiccādīnaṃ .
‘‘ AdhigatamaggeV2.148 , sacchikatanirodhe ’’ ti padadvayenāpi phalaṭṭhā eva dassitā , na maggaṭṭhāti te dassento ‘‘ yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne cā ’’ ti āha .
Nanu ca kalyāṇaputhujjanopi ‘‘ yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjatī ’’ ti vuccatīti ?
Kiñcāpi vuccati , nippariyāyena pana maggaṭṭhā eva tathā vattabbā , na itaro niyāmokkamanābhāvato .
Tathā hi te eva ‘‘ apāyesu apatamāne dhāretī ’’ ti vuttā .
Sammattaniyāmokkamanena hi apāyavinimuttisambhavoti .
Evaṃ anekehipi vinaya- ( sārattha . ṭī .1. verañjakaṇḍavaṇṇanā ) suttantaṭīkākārehī ( dī . ni . ṭī .1.250) vuttaṃ , tadetaṃ sammattaniyāmokkamanavasena nippariyāyato apāyavinimuttake sandhāya vuttaṃ , tadanupapattivasena pana pariyāyato apāyavinimuttakaṃ kalyāṇaputhujjanampi ‘‘ yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne ’’ ti padena dassetīti daṭṭhabbaṃ .
TathāM2.172 hesa dakkhiṇavibhaṅgasuttā dīsu ( ma . ni .3.379) sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannabhāvena vuttoti , chattavimāne ( vi . va .886 ādayo ) chattamāṇavako cettha nidassanaṃ .
Adhigatamagge , sacchikatanirodhe ca yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne ca puggale apāyesu apatamāne katvā dhāretīti sapāṭhasesayojanā .
Atītakālikena hi purimapadadvayena phalaṭṭhānameva gahaṇaṃ , vattamānakālikena ca pacchimena padena saha kalyāṇaputhujjanena maggaṭṭhānameva .
‘‘ Apatamāne ’’ ti pana padena dhāraṇākāradassanaṃ apatanakaraṇavaseneva dhāretīti , dhāraṇasarūpadassanaṃ vā .
Dhāraṇaṃ nāma apatanakaraṇamevāti , apatanakaraṇañca apāyādinibbattakakilesaviddhaṃsanavasena vaṭṭato niyyānameva .
‘‘ Apāyesū ’’ ti hi dukkhabahulaṭṭhānatāya padhānavasena vuttaṃ , vaṭṭadukkhesu pana sabbesupi apatamāne katvā dhāretīti attho veditabbo .
Tathā hi abhidhammaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘ sotāpattimaggo cettha apāyabhavato vuṭṭhāti , sakadāgāmimaggo sugatikāmabhavekadesato , anāgāmimaggo kāmabhavato , arahattamaggo rūpārūpabhavato , sabbabhavehipi vuṭṭhāti evāti vadantī ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .350) evañca katvā ariyamaggo niyyānikatāya , nibbānañca tassa tadatthasiddhihetutāyāti ubhayameva nippariyāyena dhammo nāmāti sarūpato dassetuṃ ‘‘ so atthato ariyamaggo ceva nibbānañcā ’’ ti vuttaṃ .
Nibbānañhi ārammaṇaṃ labhitvā ariyamaggassa tadatthasiddhi , svāyamattho ca pāḷiyā eva siddhoti āha ‘‘ vuttañcetan ’’ tiādi .
Yāvatāti yattakā .
Tesan ti tattakānaṃ dhammānaṃ .
‘‘ Aggo akkhāyatī ’’ ti vattabbe o-kārassa a-kāraṃ , ma-kārāgamañca katvā ‘‘ aggamakkhāyatī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Akkhāyatī ’’ ti cettha itisaddo ādiattho , pakārattho vā , tena ‘‘ yāvatā bhikkhave dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā , virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ tiādi ( itivu .90; a . ni .4.34) suttapadaṃ saṅgaṇhāti ,‘‘ vitthāro ’’ ti iminā vā tadavasesasaṅgaho .
YasmāV2.149 pana ariyaphalānaṃ ‘‘ tāya saddhāya avūpasantāyā ’’ tiādi vacanato maggena samucchinnānaṃ kilesānaṃ paṭippassaddhippahānakiccatāya niyyānānuguṇatā , niyyānapariyosānatā ca , pariyattiyā pana niyyānadhammasamadhigamahetutāyaM2.173 niyyānānuguṇatāti iminā pariyāyena vuttanayena dhammabhāvo labbhati , tasmā tadubhayampi saṅgaṇhanto ‘‘ na kevalañcā ’’ tiādimāha .
Svāyamattho ca pāṭhāruḷho evāti dasseti ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādinā .
Tattha chattamāṇavakavimāneti chatto kira nāma setabyāyaṃ brāhmaṇamāṇavako , so ukkaṭṭhāyaṃ pokkharasātibrāhmaṇassa santike sippaṃ uggahetvā ‘‘ garudakkhiṇaṃ dassāmī ’’ ti ukkaṭṭhābhimukho gacchati , athassa bhagavā antarāmagge corantarāyaṃ , tāvatiṃsabhavane nibbattamānañca disvā gāthābandhavasena saraṇagamanavidhiṃ desesi , tassa tāvatiṃsabhavanupagassa tiṃsayojanikaṃ vimānaṃ chattamāṇavakavimānaṃ .
Devalokepi hi tassa manussakāle samaññā yathā ‘‘ maṇḍūko devaputto ,( vi . va .858 ādayo ) kuvero devarājā ’’ ti , idha pana chattamāṇavakavimānaṃ vatthu kāraṇaṃ etassāti katvā uttarapadalopena ‘‘ na tathā tapati nabhe sūriyo , cando ca na bhāsati na phusso , yathā ’’ tiādikā ( vi . va .889) desanā ‘‘ chattamāṇavakavimānan ’’ ti vuccati , tatrāyaṃ gāthā pariyāpannā , tasmā chattamāṇavakavimānavatthudesanāyanti attho veditabbo .
Kāmarāgo bhavarāgoti evamādibhedo anādikālavibhāvito sabbopi rāgo virajjati pahīyati etenāti rāgavirāgo , maggo .
Ejāsaṅkhātāya taṇhāya , antonijjhānalakkhaṇassa ca sokassa taduppattiyaṃ sabbaso parikkhīṇattā natthi ejā , soko ca etasminti anejaṃ , asokañca , phalaṃ .
Tadaṭṭhakathāyaṃ ( vi . va . aṭṭha .887) pana ‘‘ taṇhāvasiṭṭhānaṃ sokanimittānaṃ kilesānaṃ paṭippassambhanato asokan ’’ ti vuttaṃ .
Dhammamasaṅkhatan ti sampajja sambhūya paccayehi appaṭisaṅkhatattā asaṅkhataṃ attano sabhāvadhāraṇato paramatthadhammabhūtaṃ nibbānaṃ .
Tadaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ dhammanti sabhāvadhammaṃ .
Sabhāvato gahetabbadhammo hesa , yadidaṃ maggaphalanibbānāni , na pariyattidhammo viya paññattidhammavasenā ’’ ti ( vi . va . aṭṭha .887) vuttaṃ , evaṃ sati dhammasaddo tīsupi ṭhānesu yojetabbo .
Appaṭikūla saddena ca tattha nibbānameva gahitaṃ ‘‘ natthi ettha kiñcipi paṭikūlan ’’ ti katvā , appaṭikūlan ti ca avirodhadīpanato kiñci aviruddhaṃ , iṭṭhaṃ paṇītanti vā attho .
PaguṇarūpenaM2.174 pavattitattā , pakaṭṭhaguṇavibhāvanato vā paguṇaṃ .
Yathāha ‘‘ vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ , dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme ’’ ti ( ma . ni .1.283;2.339; mahāva .9).
Dhammakkhandhā kathitāti yojanā .
Evaṃ idha catūhipi padehi pariyattidhammoyeva gahito , tadaṭṭhakathāyaṃV2.150 pana ‘‘ savanavelāyaṃ , upaparikkhaṇavelāyaṃ , paṭipajjanavelāyanti sabbadāpi iṭṭhamevāti madhuraṃ , sabbaññutaññāṇasannissayāya paṭibhānasampadāya pavattitattā suppavattibhāvato , nipuṇabhāvato ca paguṇaṃ , vibhajitabbassa atthassa khandhādivasena , kusalādivasena , uddesādivasena ca suṭṭhu vibhajanato suvibhattan ti tīhipi padehi pariyattidhammameva vadatī ’’ ti ( vi . va . aṭṭha .887) vuttaṃ .
Āpāthakāle viya majjanakālepi , kathentassa viya suṇantassāpi sammukhībhāvato ubhatopaccakkhatādassanatthaṃ idheva ‘‘ iman ’’ ti āsannapaccakkhavacanamāha .
Puna ‘‘ dhamman ’’ ti idaṃ yathāvuttassa catubbidhassāpi dhammassa sādhāraṇavacanaṃ .
Pariyattidhammopi hi saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhānamattāyapi yāthāvapaṭipattiyā apāyapatanato dhāreti , imassa ca atthassa idameva chattamāṇavakavimānaṃ sādhakanti daṭṭhabbaṃ .
Sādhāraṇabhāvena yathāvuttaṃ dhammaṃ paccakkhaṃ katvā dassento puna ‘‘ iman ’’ ti āha .
Yasmā cesā bha-kārattayena ca paṭimaṇḍitā dodhakagāthā , tasmā tatiyapāde madhurasadde ma-kāro adhikopi ariyacariyādipadehi viya anekakkharapadena yuttattā anupavajjoti daṭṭhabbaṃ .
Diṭṭhisīlasaṅghātenāti ‘‘ yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya , tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharatī ’’ ti ( dī . ni .3.324,356; a . ni .6.11; pari .274) evaṃ vuttāya diṭṭhiyā ceva ‘‘ yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññupasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni , tathārūpehi sīlehi sīlasāmaññagato viharatī ’’ ti ( dī . ni .3.324,356; ma . ni .1.492;3.54; a . ni .6.92; pari .274) evaṃ vuttānaṃ sīlānañca saṃhatabhāvena , diṭṭhisīlasāmaññenāti attho .
Saṃhatoti saṅghaṭito , sametoti vuttaṃ hoti .
AriyapuggalāM2.175 hi yattha katthaci dūre ṭhitāpi attano guṇasāmaggiyā saṃhatā eva .
‘‘ Vuttañhetan ’’ tiādinā āhaccapāṭhena samattheti .
Yatthāti yasmiṃ saṅghe .
Dinnan ti pariccattaṃ annādideyyadhammaṃ , gāthābandhattā cettha anunāsikalopo .
Dodhakagāthā hesā .
Mahapphalamāhūti ‘‘ mahapphalan ’’ ti buddhādayo āhu .
Catūsūti cettha ca-kāro adhikopi vuttanayena anupavajjo .
Accantameva kilesāsucito visuddhattā sucīsu .
‘‘ Sotāpanno sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno ’’ tiādinā ( saṃ . ni .5.488) vuttesu catūsu purisayugesu .
Catusaccadhammassa , nibbānadhammassa ca paccakkhato dassanena , ariyadhammassa paccakkhadassāvitāya vā dhammadasā .
Te puggalā maggaṭṭhaphalaṭṭheV2.151 yugale akatvā visuṃ visuṃ puggalagaṇanena aṭṭha ca honti .
Imaṃ saṅghaṃ saraṇatthaṃ saraṇāya parāyaṇāya apāyadukkhavaṭṭadukkhaparitāṇāya upehi upagaccha bhaja seva , evaṃ vā jānāhi bujjhassūti saha yojanāya attho .
Yattha yesu sucīsu catūsu purisayugesu dinnaṃ mahapphalamāhu , dhammadasā te puggalā aṭṭha ca , imaṃ saṅghaṃ saraṇatthamupehīti vā sambandho .
Evampi hi paṭiniddeso yutto eva atthato abhinnattāti daṭṭhabbaṃ .
Gāthāsukhatthañcettha purisapade īkāraṃ , puggalāpade ca rassaṃ katvā niddeso .
Ettāvatāti ‘‘ esāhan ’’ tiādivacanakkamena .
Tīṇi vatthūni ‘‘ saraṇan ’’ ti gamanāni , tikkhattuṃ vā ‘‘ saraṇan ’’ ti gamanānīti saraṇagamanāni .
Paṭivedesīti attano hadayagataṃ vācāya pavedesi .