Saṃsandanakathāvaṇṇanā
550. Itthipariggahe sati purisassa pañcakāmaguṇapariggaho paripuṇṇo eva hotīti vuttaṃ ‘‘ itthipariggahena sapariggaho ’’ ti .
‘‘ Itthipariggahena apariggaho ’’ ti ca idaṃ tevijjabrāhmaṇesu dissamānapariggahānaṃ duṭṭhullatamapariggahābhāvadassanaṃ .
Evaṃ bhūtānaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ kā brahmunā saṃsandanā , brahmā pana sabbena sabbaṃ apariggahoti .
Veracittena avero , kuto etassa verapayogoti adhippāyo .
Cittagelaññasaṅkhātenāti cittuppādagelaññasaññitena , iminā tassa rūpakāyagelaññabhāvo vutto hoti .
Byāpajjhenāti dukkhena .
Uddhaccakukkuccādīhīti ettha ādi saddena tadekaṭṭhā saṃkilesadhammā saṅgayhanti .
Atoyevettha ‘‘ uddhaccakukkuccābhāvato ’’ ti
V2.380 tadubhayābhāvamattahetuvacanaṃ samatthitaṃ hoti .Appaṭipattihetubhūtāya vicikicchāya sati na kadāci cittaṃ purisassa vase vattati , pahīnāya pana tāya siyā cittassa purisavase vattananti āha ‘‘ vicikicchāyā ’’ tiādi .
Cittagatikāti cittavasikā .
Tena vuttaṃ ‘‘ cittassa vase vattantī ’’ ti .
Na tādisoti brāhmaṇā viya na cittavasiko hoti , atha kho vasībhūtajhānābhiññatāya cittaṃ attano vase vattetīti vasavattī .
552. Brahmalokamaggeti brahmalokagāmimagge paṭipajjitabbe , paññāpetabbe vā , taṃ paññapentāti adhippāyo .
Upagantvāti micchāpaṭipattiyā upasaṅkamitvā , paṭijānitvā vā .
Samatalanti saññāyāti matthake ekaṅgulaṃ vā upaḍḍhaṅgulaṃ vā sukkhatāya samatalanti saññāya .
Paṅkaṃ otiṇṇā viyāti anekaporisaṃ mahāpaṅkaṃ otiṇṇā viya .
Anuppavisantīti apāyamaggaṃ brahmalokamaggasaññāya ogāhanti .
Tato eva saṃsīditvā visādaṃ pāpuṇanti .
Evan ti ‘‘ samatalan ’’ tiādinā vuttanayena .
Saṃsīditvāti nimujjitvā
M2.432 .Marīcikāyāti migataṇhikāya kattubhūtāya .
Vañcetvāti nadīsadisaṃ pakāsanena vañcetvā .
Vāyamānāti vāyamamānā , ayameva vā pāṭho .
Sukkhataraṇaṃ maññe tarantīti sukkhanadītaraṇaṃ taranti maññe .
Abhinnepi bhedavacanametaṃ .
Tasmāti yasmā tevijjā amaggameva ‘‘ maggo ’’ ti upagantvā saṃsīdanti , tasmā .
Yathā teti te ‘‘ samatalan ’’ ti saññāya paṅkaṃ otiṇṇā sattā hatthapādādīnaṃ saṃbhañjanaṃ paribhañjanaṃ pāpuṇanti yathā .
Idheva cāti imasmiñca attabhāve .
Sukhaṃ vā sātaṃ vā na labhantīti jhānasukhaṃ vā vipassanāsātaṃ vā na labhanti , kuto maggasukhaṃ vā nibbānasātaṃ vāti adhippāyo .
Maggadīpakan ti ‘‘ maggadīpaka ’’ micceva tehi abhimataṃ .
Tevijjakan ti tevijjatthañāpakaṃ .
Pāvacanan ti pakaṭṭhavacanasammataṃ pāṭhaṃ .
Tevijjānaṃ brāhmaṇānan ti sambandhe sāmivacanaṃ .
Iriṇan ti araññāniyā idaṃ adhivacananti āha ‘‘ agāmakaṃ mahāraññan ’’ ti .
Anupabhogarukkhehīti migaruruādīnampi anupabhogārahehi kiṃ pakkādivisarukkhehi .
Yatthāti yasmiṃ vane .
Parivattitumpi na sakkā honti mahākaṇṭakagacchagahanatāya .
Ñātīnaṃ byasanaṃ vināso ñātibyasanaṃ .
Evaṃ bhogasīlabyasanesu pi .
Rogo eva byasati vibādhatīti rogabyasanaṃ .
Evaṃ diṭṭhibyasane pi .
554. Nanu jātasaddeneva ayamattho siddhoti codanamapaneti ‘‘ yo hī ’’ tiādinā .
Jāto hutvā saṃvaḍḍhito jātasaṃvaḍḍhoti ācariyena ( dī . ni . ṭī .1.554) vuttaṃ , jāto ca so saṃvaḍḍho cāti jātasaṃvaḍḍhoti pana yujjati visesanaparanipātattā .
Na sabbaso paccakkhā honti paricayābhāvato .
Ciranikkhantoti nikkhanto hutvā cirakālo .
Ciraṃ nikkhantassa assāti
V2.381 hi ciranikkhanto .‘‘ Jātasaṃvaḍḍho ’’ ti padadvayena atthassa paripuṇṇābhāvato ‘‘ tamenan ’’ ti kammapadaṃ ‘‘ tāvadeva avasaṭan ’’ ti puna visesetīti vuttaṃ hoti .
Dandhāyitattan ti vissajjane mandattaṃ saṇikavutti , taṃ pana saṃsayavasena cirāyanaṃ nāma hotīti āha ‘‘ kaṅkhāvasena cirāyitattan ’’ ti .
Vitthāyitattan ti sārajjitattaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana vitthāyitattaṃ nāma thambhitattanti adhippāyena ‘‘ thaddhabhāvaggahaṇan ’’ ti vuttaṃ .
Appaṭihatabhāvaṃ dasseti tasseva anāvaraṇañāṇabhāvato .
Nanvetampi antarāyapaṭihataṃ siyāti āsaṅkaṃ pariharati ‘‘ tassa hī ’’ tiādinā .
Mārāvaṭṭanādivasenāti ettha cakkhumohamucchākālādi saṅgayhati .
Na sakkā
M2.433 tassa kenaci antarāyo kātuṃ catūsu anantarāyikadhammesu pariyāpannabhāvato . 555. Uiccupasaggayoge lumpasaddo , lupisaddo vā uddharaṇattho hotīti vuttaṃ ‘‘ uddharatū ’’ ti .
Upasaggavisesena hi dhātusaddā atthavisesavuttino honti yathā ‘‘ ādānan ’’ ti .
Pajāsaddo pakaraṇādhigatattā dārakavisayoti āha ‘‘ brāhmaṇadārakan ’’ ti .