Manomayiddhiñāṇakathāvaṇṇanā
236-7.
Manomayan ti ettha pana maya saddo aparapaññattivikārapadapūraṇanibbattiādīsu anekesvatthesu āgato .
Idha pana nibbattiattheti dassetuṃ
M2.149 ‘‘ manena nibbattitan ’’ ti vuttaṃ .‘‘ Abhiññāmanena nibbattitan ’’ ti atthoti ācariyenāti ( dī . ni . ṭī .1.236,237) vuttaṃ .
Visuddhimagge ( visuddhi .2.397) pana ‘‘ adhiṭṭhānamanena nimmitattā manomayan ’’ ti āgataṃ , abhiññāmanena , adhiṭṭhānamanena cāti ubhayathāpi nibbattattā ubhayampetaṃ yuttameva
V2.129 .Aṅgaṃ nāma hatthapādāditaṃtaṃsamudāyaṃ , paccaṅgaṃ nāma kapparajaṇṇuādi tasmiṃ tasmiṃ samudāye avayavaṃ .
‘‘ Ahīnindriyan ’’ ti ettha paripuṇṇatāyeva ahīnatā , na tu appaṇītatā , paripuṇṇabhāvo ca cakkhusotādīnaṃ saṇṭhānavaseneva .
Nimmitarūpe hi pasādo nāma natthīti dassetuṃ ‘‘ saṇṭhānavasena avikalindriyan ’’ ti vuttaṃ , imināva tassa jīvitindriyādīnampi abhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ .
Saṇṭhānavasenāti ca kamaladalādisadisasaṇṭhānamattavasena , na rūpābhighātārahabhūtappasādādiindriyavasena .
‘‘ Sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyan ’’ ti vuttamevatthaṃ samatthento ‘‘ iddhimatā ’’ tiādimāha .
Aviddhakaṇṇoti kulacārittavasena kaṇṇālaṅkārapiḷandhanatthaṃ avijjhitakaṇṇo , nidassanamattametaṃ .
Tenāha ‘‘ sabbākārehī ’’ ti , vaṇṇasaṇṭhānāvayavavisesādisabbākārehīti attho .
Tenāti iddhimatā .
Ayamevattho pāḷiyampi vibhāvitoti āha ‘‘ muñjamhā īsikantiādiupamāttayampi hi … pe … vuttan ’’ ti .
Katthaci pana ‘‘ muñjamhā īsikantiādi upamāmattaṃ .
Yampi hi sadisabhāvadassanatthameva vuttan ’’ ti pāṭho dissati .
Tattha ‘‘ upamāmattan ’’ ti iminā atthantaradassanaṃ nivatteti ,‘‘ yampi hī ’’ tiādinā pana tassa upamābhāvaṃ samattheti .
Niyatānapekkhena ca yaṃ-saddena ‘‘ muñjamhā īsikan ’’ tiādivacanameva paccāmasati .
Sadisabhāvadassanatthamevāti saṇṭhānatopi vaṇṇatopi avayavavisesatopi sadisabhāvadassanatthaṃyeva .
Kathaṃ sadisabhāvoti vuttaṃ ‘‘ muñjasadisā eva hī ’’ tiādi .
Muñjaṃ nāma tiṇaviseso , yena kocchādīni karonti .
‘‘ Pavāheyyā ’’ ti vacanato anto ṭhitā eva īsikā adhippetāti dasseti ‘‘ anto īsikā hotī ’’ ti iminā .
Īsikāti ca kaḷīro .
Visuddhimaggaṭīkāyaṃ pana ‘‘ kaṇḍan ’’ ti ( visuddhi . ṭī .2.399) vuttaṃ .
Vaṭṭāya kosiyāti parivaṭṭulāya asikosiyā .
Patthaṭāyāti paṭṭikāya .
Karaḍitabbo bhājetabboti karaṇḍo , peḷā .
Karaḍitabbo jigucchitabboti karaṇḍo , nimmokaṃ .
Idhāpi
M2.150 nimmokamevāti āha ‘‘ karaṇḍāti idampī ’’ tiādi .Vilīvakaraṇḍo nāma peḷā .
Kasmā ahikañcukasseva nāmaṃ , na vilīvakaraṇḍakassāti codanaṃ sodheti ‘‘ ahikañcuko hī ’’ tiādinā , sveva ahinā sadiso , tasmā tasseva nāmanti vuttaṃ hoti .
Visuddhimaggaṭīkāyaṃ pana ‘‘ karaṇḍāyāti peḷāya , nimmokatoti ca vadantī ’’ ti ( visuddhi . ṭī .2.399) vuttaṃ .
Tattha peḷāgahaṇaṃ ahinā asadisatāya vicāretabbaṃ .
Yajjevaṃ ‘‘ seyyathāpi pana mahārāja puriso ahiṃ karaṇḍā uddhareyyā ’’ ti purisassa karaṇḍato ahiuddharaṇūpamāya ayamattho virujjheyya .
Na hi so hatthena tato uddharituṃ sakkāti
V2.130 anuyogenāha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .‘‘ Uddhareyyā ’’ ti hi aniyamavacanepi hatthena uddharaṇasseva pākaṭattā taṃdassanamiva jātaṃ .
Tenāha ‘‘ hatthena uddharamāno viya dassito ’’ ti .
‘‘ Ayañhī ’’ tiādi cittena uddharaṇassa hetudassanaṃ .
Ahino nāma pañcasu ṭhānesu sajātiṃ nātivattanti upapattiyaṃ , cutiyaṃ , vissaṭṭhaniddokkamane , samānajātiyā methunapaṭisevane , jiṇṇatacāpanayaneti vuttaṃ ‘‘ sajātiyaṃ ṭhito ’’ ti .
Uragajātiyameva ṭhito pajahati , na nāgiddhiyā aññajātirūpoti attho .
Idañhi mahiddhike nāge sandhāya vuttaṃ .
Sarīraṃ khādayamānaṃ viyāti attanoyeva tacaṃ attano sarīraṃ khādayamānaṃ viya .
Purāṇatacaṃ jigucchantoti jiṇṇatāya katthaci muttaṃ katthaci olambitaṃ jiṇṇatacaṃ jigucchanto .
Catūhīti ‘‘ sajātiyaṃ ṭhito , nissāya , thāmena , jigucchanto ’’ ti yathāvuttehi catūhi kāraṇehi .
Tatoti kañcukato .
Aññenāti attato aññena .
Cittenāti purisassa citteneva , na hatthena .
Seyyathāpi nāma puriso ahiṃ passitvā ‘‘ aho vatāhaṃ imaṃ ahiṃ kañcukato uddhareyyan ’’ ti ahiṃ karaṇḍā cittena uddhareyya , tassa evamassa ‘‘ ayaṃ ahi , ayaṃ karaṇḍo , añño ahi , añño karaṇḍo , karaṇḍā tveva ahi ubbhato ’’ ti , evameva … pe … so imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti … pe … ahīnindriyanti ayamettha adhippāyo .