Mahāvijitarājayaññakathāvaṇṇanā
336. Pubbe bhūtaṃ bhūtapubbaṃ yathā ‘‘ diṭṭhapubban ’’ ti āha ‘‘ pubbacaritan ’’ ti , attano purimajātisambhūtaṃ bodhisambhārabhūtaṃ puññacariyanti attho .
Tathā hi tassa anugāminidhissa thāvaranidhinā nidassanaṃ upapannaṃ hoti .
Saddavidū pana vadanti ‘‘ bhūtapubban ti idaṃ kālasattamiyā nepātikapadan ’’ ti .
Atītakāleti hi tesaṃ matena attho .
Assāti anena .
Mahantaṃ pathavīmaṇḍalaṃ vijitanti sambandho .
Mahantaṃ vā vijitaṃ pathavīmaṇḍalamassa atthīti attho .
‘‘ Antoraṭṭheti yassa vijite viharati , tassa raṭṭhe ’’ tiādīsu viya hi vijita saddo rajje pavattati , iminā tassa ekarājabhāvaṃ dīpeti , na cakkavattirājabhāvaṃ sattaratanasampannatāavacanato .
Pāḷiyaṃ na yena kenaci santakamattena aḍḍhatāti dassetuṃ ‘‘ aḍḍho ’’ ti vatvā ‘‘ mahaddhano ’’ ti vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ yo kocī ’’ tiādi .
Aḍḍhatā hi nāma vibhavasampannattā sā ca taṃ tadupādāya vuccati .
Tathā mahaddhanatāpīti taṃ thāmappattaṃ ukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘ aparimāṇasaṅkhyenā ’’ ti āha .
Bhuñjitabbaṭṭhena visesato kāmā idha bhogā nāmāti dasseti .
‘‘ Pañcakāmaguṇavasenā ’’ ti iminā .
Piṇḍapiṇḍavasenāti bhājanālaṅkārādivibhāgaṃ ahutvā kevalaṃ khaṇḍakhaṇḍavasena .
Rūpaṃ appetvā , anappetvā vā māsappamāṇena kato māsako .
Ādi saddena thālakādīni saṅgaṇhāti .
Anekakoṭisaṅkhyenāti kahāpaṇānaṃ
M2.302 koṭisatādippamāṇaṃ sandhāya vuttaṃ heṭṭhimantena koṭisatappamāṇeneva khattiyamahāsālabhāvappattito .Tuṭṭhīti
V2.264 sumanatā .Upakaraṇa saddo cettha kāraṇapariyāyo .
Kiṃ pana tanti āha ‘‘ nānāvidhālaṅkārasuvaṇṇarajatabhājanādibhedan ’’ ti .
Ādi saddena vatthaseyyāvasathādīni saṅgayhanti , suvaṇṇarajatamaṇimuttāveḷuriyavajirapavāḷāni satta ratanānīti vadanti .
Yathāhu –
‘‘ Suvaṇṇaṃ rajataṃ muttā , maṇiveḷuriyāni ca ;
Vajirañca pavāḷanti , sattāhu ratanānime ’’ ti .
Sālivīhiādi sattadhaññaṃ sānulomaṃ pubbannaṃ nāma purekkhataṃ sassaphalanti katvā .
Tabbipariyāyato muggamāsādi tadavasesaṃ aparannaṃ nāma .
Aparannato pubbe pavattamannaṃ pubbannaṃ , tato aparasmiṃ pavattamannaṃ aparannaṃ .
Nna-kārassa pana ṇṇa-kāre kate pubbaṇṇaṃ , aparaṇṇañcāti neruttikā .
Pubbāparabhāvo panetesaṃ ādikappe sambhavāsambhavavasena veditabbo .
Purimaṃ ‘‘ aḍḍho mahaddhano pahūtajātarūparajato ’’ ti vacanaṃ devasikaṃ paribbayadānagahaṇādivasena , parivattanadhanadhaññavasena ca vuttaṃ , idaṃ pana ‘‘ pahūtadhanadhañño ’’ ti vacanaṃ nidhānagatadhanavasena , saṅgahitadhaññavasena cāti imaṃ visesaṃ sandhāya ayaṃ nayo dassito .
Vīsakahāpaṇambaṇādidevasikavaḷañjanampi hi mahāsālalakkhaṇaṃ .
Idāni tabbiparītavasena visesaṃ dassetuṃ ‘‘ atha vā ’’ tiādinā dutiyanayo āraddho .
Iminā eva hi purimavacanaṃ nidhānagatadhanavasena , saṅgahitadhaññavasena ca vuttanti atthato siddhaṃ hoti .
Tattha idan ti ‘‘ pahūtadhanadhañño ’’ ti vacanaṃ .
Assāti mahāvijitarañño .
Divase divase paribhuñjitabbaṃ devasikaṃ , bhāvanapuṃsakametaṃ .
Dāsakammakaraporisādīnaṃ vettanānuppadānaṃ paribbayadānaṃ .
Iṇasodhanādivasena dhanadhaññānamādānaṃ gahaṇaṃ .
Ādi saddena iṇadānādīnaṃ saṅgaho .
Parivattanadhanadhaññavasenāti kayavikkayakaraṇena parivattitabbānaṃ dhanadhaññānaṃ vasena .
Katthaci pana samuccayavirahitapāṭho dissati .
Tattha ‘‘ paribbayadānaggahaṇādivasenā ’’ ti idaṃ parivattanapadena sambandhaṃ katvā tādisena vidhinā ito cito ca parivattetabbānaṃ dhanadhaññānaṃ vasenāti attho veditabbo .
Koṭṭhaṃ
M2.303 vuccati dhaññaṭṭhapanaṭṭhānaṃ , tadeva agāraṃ tathā .Tenāha ‘‘ dhaññena paripuṇṇakoṭṭhāgāro ’’ ti .
Evaṃ sāragabbhaṃ koso , dhaññaṭṭhapanaṭṭhānaṃ koṭṭhāgāran ti dassetvā idāni tato aññathāpi taṃ dassetuṃ ‘‘ atha vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yathā asino tikkhabhāvaparihārato paricchado ‘‘ koso ’’ ti vuccati , evaṃ rañño tikkhabhāvaparihārakattā caturaṅginī
V2.265 senā ‘‘ koso ’’ ti āha ‘‘ catubbidho koso ’’ tiādi .‘‘ Dvādasapuriso hatthī ’’ tiādinā ( pāci .314) vuttalakkhaṇena cettha hatthi ādayo gahetabbā .
Vatthakoṭṭhāgāraggahaṇeneva sabbassapi kuppabhaṇḍaṭṭhapanaṭṭhānassa gahitattā ‘‘ koṭṭhāgāraṃ tividhan ’’ tiādi vuttaṃ .
Jātarūparajatato hi aññaṃ lohaayadāruvisāṇavatthādikamasāradabbaṃ gopetabbato ga-kārassa ka-kāraṃ katvā kuppaṃ vuccati .
Jātarūparajatanidhānaṃ dhanakoṭṭhāgāraṃ .
Tattha tattha ratanaṃ viloketvā caraṇaṃ ratanavilokanacārikā .
Kāmaṃ tamatthaṃ rājā jānāti , bhaṇḍāgārikena pana kathāpetvā parisāya nissaddabhāvāpādanatthameva evaṃ pucchati .
Tathā kathāpane hi asati parisā saddaṃ karissati ‘‘ kasmā rājā paramparāgataṃ kuladhanaṃ vināsetī ’’ ti , tato ca pakatikkhobho bhavissati , sati pana tathā kathāpane ‘‘ etaṃkāraṇā taṃ chaḍḍetī ’’ ti nissaddabhāvamāpajjissati .
Tato ca pakatikkhobho na bhavissati , tasmā tathā pucchatīti veditabbaṃ .
Maraṇavasan ti maraṇassa , maraṇasaṅkhātaṃ vā visayaṃ .
337. Pāḷiyaṃ ‘‘ āmantetvā ’’ ti etassa mantitukāmo hutvāti atthaṃ viññāpetuṃ ‘‘ ekena paṇḍitena saddhiṃ mantetvā ’’ ti vuttaṃ .
Dhātvatthānuvattako hettha upasaggo , pakaraṇādhigato ca katthaci atthaviseso yathā ‘‘ sikkhamānena bhikkhave bhikkhunā aññātabbaṃ paripucchitabbaṃ paripañhitabban ’’ ti ( pāci .434).
Tathā hissa padabhājane vuttaṃ ‘‘ sikkhamānenāti sikkhitukāmena .
Aññātabbanti jānitabban ’’ tiādi ( pāci .436).
Āmantesīti mantitukāmosi .
Janapadassa anupaddavatthaṃ , yaññassa ca cirānappavattanatthaṃ brāhmaṇo cintesīti āha ‘‘ ayaṃ rājā ’’ tiādi .
Āharantānaṃ manussānaṃ gehānīti sambandho , anādare vā etaṃ sāmivacanaṃ .
338. Sattānaṃ
M2.304 hitasukhassa vidūsanato , ahitadukkhassa ca āvahanato kaṇṭakasadisatāya corā eva idha ‘‘ kaṇṭakā ’’ ti vuttaṃ ‘‘ corakaṇṭakehi sakaṇṭako ’’ ti .Yathā gāmavāsīnaṃ ghātakā gāmaghātakā abhedavasena , upacārena ca nissayanāmassa nissitepi pavattanato , evaṃ panthikānaṃ duhanā bādhanā panthaduhā .
Dhammato apetassa ayuttassa karaṇasīlo adhammakārī , yo vā attano vijite janapadādīnaṃ tato tato anatthato tāyanena khattiyena kattabbadhammo , tassa akaraṇasīloti attho .
Dassūti corānametaṃ adhivacanaṃ .
Daṃsenti viddhaṃsentīti hi dassavo niggahītalopena , te eva khīlasadisattā khīlan ti dassukhīlaṃ .
Yathā hi khette khīlaṃ kasanādīnaṃ sukhappavattiṃ , mūlasantānena sassaparibuddhiñca vibandhati , evaṃ dassavopi rajje rājāṇāya sukhappavattiṃ , mūlaviruḷhiyā janapadaparibuddhiñca vibandhantī .
Pāṇacāgaṃ
V2.266 dassetuṃ ‘‘ māraṇenā ’’ ti vuttaṃ , hiṃsanaṃ dassetuṃ ‘‘ koṭṭanenā ’’ ti .Vadha saddo hi hiṃsanatthopi hoti ‘‘ vadhati na rodati , āpatti dukkaṭassā ’’ tiādīsu ( pāci .880) viya , kapparādīhi pothanenāti attho .
Addu nāma dārukkhandhena kato bandhanopakaraṇaviseso , tena bandhanaṃ tathā .
Ādi saddena rajjubandhanasaṅkhalikabandhanagharabandhanādīni saṅgaṇhāti .
Hā -dhātuyā jānipadanipphattiṃ dasseti ‘‘ hāniyā ’’ ti iminā , sā ca dhanahāyanamevāti vuttaṃ ‘‘ sataṃ gaṇhathā ’’ tiādi .
Pañcasikhamattaṃ ṭhapetvā muṇḍāpanaṃ pañcasikhamuṇḍakaraṇaṃ .
Taṃ ‘‘ kākapakkhakaraṇan ’’ tipi voharanti .
Sīse chakaṇodakāvasecanaṃ gomayasiñcanaṃ .
Kudaṇḍako nāma catuhatthato ūno rassadaṇḍako , yo ‘‘ gaddulo ’’ tipi vuccati , tena bandhanaṃ kudaṇḍakabandhanaṃ .
Ādi saddena khuramuṇḍaṃ karitvā bhasmapuṭavadhanādīnaṃ saṅgaho .
Sammā saddo ñāyatthoti āha ‘‘ hetunā ’’ tiādi , pariyāyavacanametaṃ .
Ūhanissāmīti uddharissāmi , apanessāmīti attho .
Pubbe tattha kataparicayatāya ussāhaṃ karonti .
‘‘ Anuppadetū ’’ ti etassa anu anu padetūti atthaṃ sandhāya ‘‘ dinne appahonte ’’ tiādi vuttaṃ .
Kasiupakaraṇabhaṇḍaṃ phālapājanayuganaṅgalādi , iminā pāḷiyaṃ bījabhattameva nidassanavasena vuttanti dasseti .
Sakkhikaraṇapaṇṇāropananibandhanaṃ
M2.305 vaḍḍhiyā saha vā vinā vā puna gahetukāmassa dāne hoti , idha pana tadubhayampi natthi puna aggahetukāmattāti vuttaṃ ‘‘ sakkhiṃ akatvā ’’ tiādi .Tenāha ‘‘ mūlacchejjavasenā ’’ ti .
Sakkhin ti tadā paccakkhakajanaṃ .
Paṇṇe anāropetvāti tālādipaṇṇe yathāciṇṇaṃ likhanavasena anāropetvā .
Aññattha paṇṇākārepi pābhata saddo , idha pana bhaṇḍamūleyevāti āha ‘‘ bhaṇḍamūlassā ’’ tiādi .
Bhaṇḍamūlañhi pakārato udayabhaṇḍāni ābharati saṃharati etenāti pābhataṃ .
Udayadhanato pageva ābhataṃ pābhatan ti saddavidū , paṇṇākāro pana taṃ tadatthaṃ patthentehi ābharīyateti pābhataṃ .
Patthanatthajotako hi ayaṃ pa -saddo .
‘‘ Yathāhā ’’ tiādinā pābhatasaddassa mūlabhaṇḍatthataṃ cūḷaseṭṭhijātaka pāṭhena ( jā .1.1.4) sādheti .
Tatrāyamaṭṭhakathā ( jā . aṭṭha .1.1.4)‘‘ appakenapīti thokenapi parittakenapi .
Medhāvīti paññavā .
Pābhatenāti bhaṇḍamūlena .
Vicakkhaṇoti vohārakusalo .
Samuṭṭhāpeti attānan ti mahantaṃ dhanañca yasañca uppādetvā tattha attānaṃ saṇṭhāpeti patiṭṭhāpeti .
Yathā kiṃ ?
Aṇuṃ aggiṃva sandhamaṃ , yathā paṇḍitapuriso parittaṃ aggiṃ anukkamena gomayacuṇṇādīni pakkhipitvā mukhavātena dhamanto samuṭṭhāpeti vaḍḍheti mahantaṃ aggikkhandhaṃ karoti , evameva paṇḍito thokampi pābhataṃ labhitvā nānāupāyehi payojetvā dhanañca yasañca vaḍḍheti , vaḍḍhetvā ca
V2.267 pana tattha attānaṃ patiṭṭhāpeti , tāya eva vā pana dhanayasamahantatāya attānaṃ samuṭṭhāpeti , abhiññātaṃ pākaṭaṃ karotīti attho ’’ ti .Divase divase dātabbaṃ devasikaṃ .
Māse māse dātabbaṃ māsikaṃ .
Ādi saddena anuposathikādīni saṅgaṇhāti .
Tassa tassa purisassa .
Kusalānurūpena , kammānurūpena sūrabhāvānurūpenāti dvandato paraṃ suyyamāno anurūpa saddo paccekaṃ yojetabbo .
Chekabhāvānurūpatā cettha kusalānurūpaṃ .
Katthaci kula saddo dissati , so ca jāṇusoṇiādikulānamiva kulānurūpa mpi dātabbato yujjateva .
Senāpaccādi ṭhānantaraṃ , iminā bhattavetanaṃ niddiṭṭhamattanti dasseti .
Sakakammapasutattā , anupaddavattā ca dhanadhaññānaṃ rāsiko rāsikārabhūto .
Khemena ṭhitāti
M2.306 anupaddavena pavattā .Tenāha ‘‘ abhayā ’’ ti , kutocipi bhayarahitāti attho .
Modā modamānāti modāya modamānā , somanasseneva modamānā , na saṃsandanamattenāti vuttaṃ hoti .
‘‘ Bhagavatā saddhiṃ sammodī ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.381) hi muda saddo saṃsandanepi pavattati , aññe modā hutvā aparepi modamānā viharantīti vā attho .
Tenāha ‘‘ aññamaññaṃ pamuditacittāti , asaññogepi vatticchāyeva vuddhīti dvidhā pāṭho vutto .
Iddhaphītabhāvan ti samiddhavepullabhāvaṃ .