Ahetukasaññuppādanirodhakathāvaṇṇanā
412. Gharamajjheyeva
M2.376V2.331 pakkhalitāti yathā gharato bahi gantukāmā purisā maggaṃ anotaritvā gharavivare samatale vivaṭaṅgaṇe eva pakkhalanaṃ pattā , evaṃsampadamidanti attho .Asādhāraṇo hetu , sādhāraṇo paccayoti evamādivibhāgo aññatra vutto , idha pana tena vibhāgena payojanaṃ natthi saññāya akāraṇabhāvapaṭikkhepaparattā codanāyāti vuttaṃ ‘‘ kāraṇasseva nāman ’’ ti .
Yaṃ pana pāḷiyaṃ vuttaṃ ‘‘ sahetū hi poṭṭhapāda sappaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipī ’’ ti , tattha sahetū sappaccayā uppajjanti , uppannā pana nirujjhantiyeva , na tiṭṭhantīti dassanatthaṃ ‘‘ nirujjhantipī ’’ ti vacanaṃ , na tu nirodhassa sahetusapaccayatādassanatthaṃ .
Uppādoyeva hi sahetuko , na nirodho .
Yadi hi nirodhopi sahetuko siyā , tassapi puna nirodhena bhavitabbaṃ aṅkurādīnaṃ puna aṅkurādinā viya , na ca tassa puna nirodho atthi , tasmā vuttanayeneva pāḷiyā attho veditabbo .
Ayañca nayo khaṇanirodhavasena vutto .
Yo pana yathāparicchinnakālavasena sabbaso anuppādanirodho , so ‘‘ sahetuko ’’ ti veditabbo tathārūpāya paṭipattiyā vinā abhāvato .
Tenāha bhagavā ‘‘ sikkhā ekā saññā uppajjati , sikkhā ekā saññā nirujjhatī ’’ ti ( dī . ni .1.412) tato eva ca aṭṭhakathāya mpi ( dī . ni . aṭṭha .1.413) vuttaṃ ‘‘ saññāya sahetukaṃ uppādanirodhaṃ dīpetun ’’ ti .
Etañhi pāḷivacanaṃ , aṭṭhakathāvacanañca anuppādanirodhaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Sikkhāti hetvatthe paccattavacanaṃ , ya-kāralopo vā ‘‘ saṅkhyāpi tamhā vanapattā pakkamitabban ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.192) viya .
Hetubhāvo cassā upari āvi bhavissati .
Eka saddo ca aññapariyāyo , na saṅkhyāvācī ‘‘ ittheke sato sattassā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.85-91,94-98; ma . ni .3.21) viyāti āha ‘‘ sikkhāya ekaccā saññā jāyantī ’’ ti .
Sesapadesupi eseva nayo .
413. Vitthāretukamyatāti vitthāretukāmatāya .
Pucchāvasenāti kathetukamyatāpucchāvasena , vitthāretukamyatāpucchāvasenāti vā samāso .
‘‘ Poṭṭhapādassevāyaṃ pucchā ’’ ti āsaṅkāya ‘‘ bhagavā avocā ’’ ti pāḷiyaṃ vuttaṃ .
Saññāya … pe … dīpetuṃ tā dassentoti yojetabbaṃ
M2.377 .Tatthāti tassaṃ upari vakkhamānāya desanāya .
Tatiyāti adhipaññāsikkhā āgatāti sambandho .
‘‘ Ayaṃ … pe … desitoti ettha sammādiṭṭhisammāsaṅkappavasena āgatā .
Kasmāti ce ?
Pariyāpannattā , sabhāvato , upakārato ca yathārahaṃ paññākkhandhe avarodhattā saṅgahitattāti adhippāyo .
Tathā hi cūḷavedallasutte vuttaṃ ‘‘ yā cāvuso visākha sammādiṭṭhi , yo ca sammāsaṅkappo
V2.332 , ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā ’’ ti ( ma . ni .1.462) kāmañcettha vuttanayena tissopi sikkhā āgatā , tathāpi adhicittasikkhāya eva abhisaññānirodho dassito .Itarā pana tassā sambhārabhāvena ānītāti ayamattho pāḷivasena veditabbo .
Pañcakāmaguṇikarāgoti pañca kāmakoṭṭhāse ārabbha uppajjanakarāgo .
Asamuppannakāmacāroti vattamānuppannatāvasena nasamuppanno yo koci kāmacāro , yā kāci lobhuppatti .
Adhunā pana ‘‘ asamuppannakāmarāgo ’’ ti pāṭho , so ayuttova atthato viruddhattā .
Kāmarāgo cettha visayavasena niyamitattā kāmaguṇārammaṇova lobho daṭṭhabbo , kāmacāro pana jhānanikantibhavarāgādippabhedo sabbopi lobhacāro .
Kāmanaṭṭhena , kāmesu pavattanaṭṭhena ca kāmacāro .
Sabbepi hi tebhūmakadhammā kāmanīyaṭṭhena kāmā .
Yasmā ubhayesampi sahacaraṇañāyena kāmasaññābhāvo hoti , tasmā ‘‘ kāmasaññā ’’ ti paduddhāraṃ katvā tadubhayameva niddiṭṭhanti veditabbaṃ .
‘‘ Tatthā ’’ tiādi asamuppannakāmacārato pañcakāmaguṇikarāgassa visesadassanaṃ , asamuppannakāmacārasseva vā idhādhippetabhāvadassanaṃ .
Kāmaṃ pañcakāmaguṇikarāgopi asamuppanno eva anāgāmimaggena samugghāṭīyati , tasmiṃ pana samugghāṭitepi na sabbo rāgo samugghāṭaṃ gacchati tassa aggamaggena samugghāṭitattā .
Tasmā pañcakāmaguṇikarāgaggahaṇena itarassa sabbassa gahaṇaṃ na hotīti ubhayatthasādhāraṇena pariyāyena ubhayameva saṅgahetvā pāḷiyaṃ kāmasaññāggahaṇaṃ kataṃ , ato tadubhayaṃ sarūpato , visesato ca dassetvā sabbasaṅgāhikabhāvato ‘‘ asamuppannakāmacāro pana imasmiṃ ṭhāne vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .
Tasmāti asamuppannakāmacārasseva idha vaṭṭanato ayamattho veditabboti
M2.378 yojanā .Tassāti paṭhamajjhānasamaṅgino puggalassa .
Sadisattāti kāmasaññādibhāvena samānattā , etena pāḷiyaṃ ‘‘ purimā ’’ ti idaṃ sadisakappanāvasena vuttanti dasseti .
Anāgatā hi idha ‘‘ nirujjhatī ’’ ti vuttā anuppādassa adhippetattā .
Tasmā anāgatameva dassetuṃ ‘‘ anuppannāva nuppajjatī ’’ ti vuttaṃ .
Vivekajapītisukhasaṅkhātāti vivekajapītisukhehi saha akkhātā , na vivekajapītisukhānīti akkhātā .
Taṃsampayuttā hi saññāyeva idhādhippetā , na vivekajapītisukhāni .
Atha vā vivekajapītisukhakoṭṭhāsikāti attho .
Saṅkhāta saddo hettha koṭṭhāsattho ‘‘ adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyeyyā ’’ tiādīsu ( pārā .89,91) viya .
Kāmacchandādioḷārikaṅgappahānavasena nānatthasaññāpaṭighasaññāhi nipuṇatāya sukhumā .
Bhūtatāya saccā .
Tadevatthaṃ dasseti ‘‘ bhūtā ’’ ti iminā .
Sukhumabhāvena , paramatthabhāvena ca aviparītasabhāvāti attho .
Evaṃ byāsavasena yathāpāṭhamatthaṃ dassetvā samāsavasenapi yathāpāṭhameva
V2.333 dassento ‘‘ atha vā ’’ tiādimāha .Samāsabyāsavasena hi dvidhā pāṭho dissati .
‘‘ Kāmacchandādioḷārikaṅgappahānavasenā ’’ ti iminā sampayuttadhammānaṃ bhāvanānubhāvasiddhā , saññāya saṇhasukhumatā nīvaraṇavikkhambhanavasena viññāyatīti dasseti .
Bhūtatāyāti sukhumabhāvena , paramatthabhāvena ca aviparītatāya , vijjamānatāya vā .
Vivekajehīti nīvaraṇavivekato jātehi .
Idāni jhānasamaṅgīvasena vuttassa dutiyapadassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ sā assā ’’ tiādi vuttaṃ .
Sabbatthāti sabbavāresu .
Samāpajjanādhiṭṭhānaṃ viya vuṭṭhānampijhāne pariyāpannaṃ hoti yathā taṃ dhammānaṃ bhaṅgakkhaṇo dhammesu , āvajjanapaccavekkhaṇāni pana na jhānapariyāpannāni , tasmā jhānapariyāpannameva vasīkaraṇaṃ gahetvā ‘‘ samāpajjanto , adhiṭṭhahanto , vuṭṭhahanto ca sikkhatī ’’ ti vuttaṃ .
Tan ti paṭhamajjhānaṃ .
Tena … pe … jhānenāti idampi ‘‘ sikkhā ’’ ti etassa saṃvaṇṇanāpadaṃ .
Tenāti ca hetumhi karaṇavacanaṃ , paṭhamajjhānena hetunāti attho .
Hetubhāvo cettha jhānassa vivekajapītisukhasukhumasaccasaññāya uppattiyā sahajātādipaccayabhāvo .
Kāmasaññāya pana nirodhassa upanissayapaccayabhāvova .
So ca kho suttantapariyāyena .
Tathā ceva heṭṭhā saṃvaṇṇitaṃ
M2.379 ‘‘ tathārūpāya paṭipattiyā vinā abhāvato ’’ ti etenupāyenāti yvāyaṃ paṭhamajjhānatappaṭipakkhasaññāvasena ‘‘ sikkhā ekā saññā uppajjati , sikkhā ekā saññā nirujjhatī ’’ ti ettha nayo vutto , etena nayena .Sabbatthāti sabbavāresu .
414. Idāni ākiñcaññāyatanaparamāya eva saññāya dassane kāraṇaṃ vibhāvento ‘‘ yasmā panā ’’ tiādimāha .
Yasmā idañca … pe … uddhaṭanti sambandho .
Kesaṃ panidaṃ aṅgato sammasananti vuttaṃ ‘‘ aṭṭhasamāpattiyā ’’ tiādi .
Aṅgatoti jhānaṅgato .
Idañhi anupadadhammavipassanāya lakkhaṇavacanaṃ .
Anupadadhammavipassanañhi karonto samāpattiṃ patvā aṅgatova sammasanaṃ karoti , na ca saññā samāpattiyā kiñci aṅgaṃ hoti .
Atha ca panetaṃ vuttaṃ ‘‘ idañca saññā saññāti evaṃ aṅgato sammasanaṃ uddhaṭan ’’ ti , tasmā lakkhaṇavacanametaṃ .
Aṅgatoti vā avayavatoti attho , anupadadhammatoti vuttaṃ hoti .
Kalāpatoti samūhato .
Yasmā panettha samāpattivasena taṃtaṃsaññānaṃ uppādanirodhe vuccamāne aṅgavasena so vutto hoti , tasmā ‘‘ idañcā ’’ tiādinā aṅgatova sammasanaṃ dassetīti veditabbaṃ .
Tasmāti saññāvaseneva aṅgato sammasanassa uddhaṭattā .
Tadevāti ākiñcaññāyatanameva , na nevasaññānāsaññāyatanaṃ tattha paṭusaññābhāvato .
‘‘ Yo ’’ ti
V2.334 vattabbe ‘‘ yato ’’ ti vuttanti āha ‘‘ yo nāmā ’’ ti yathā ‘‘ ādimhī ’’ ti vattabbe ‘‘ ādito ’’ ti vuccati atthe pariggayhamāne yathāyuttavibhattiyāva to-saddassa labbhanato .Nāma -saddo cettha kho-saddo viya vācāsiliṭṭhatāmattaṃ .
Sassedanti sakaṃ , attanā adhigatajhānaṃ , tasmiṃ saññā sakasaññā , sā etassatthīti sakasaññīti vuttaṃ ‘‘ attano paṭhamajjhānasaññāya saññavā ’’ ti .
Īkāro cettha upari vuccamānanirodhapādakatāya sātisayāya jhānasaññāya atthibhāvajotako daṭṭhabbo .
Tenevāha ‘‘ anupubbena saññaggaṃ phusatī ’’ tiādi .
Tasmā tattha tattha sakasaññitāggahaṇena tasmiṃ tasmiṃ jhāne sabbaso suciṇṇavasībhāvo dīpitoti veditabbaṃ .
Lokiyānan ti niddhāraṇe sāmivacanaṃ , sāmiatthe eva vā .
Yadaggena hi taṃ tesu seṭṭhaṃ , tadaggena tesampi seṭṭhanti .
Vibhattāvadhiatthe vā sāmivacanaṃ
M2.380 .Ettha pana ‘‘ lokiyānan ’’ ti visesanaṃ lokuttarasamāpattīhi tassa aseṭṭhabhāvato kataṃ .
Sesaṃ ‘‘ kiccakārakasamāpattīnan ’’ ti pana visesanaṃ akiccakārakasamāpattito tassa aseṭṭhabhāvatoti daṭṭhabbaṃ .
Akiccakārakatā cassā ‘‘ yatheva hi tattha saññā , evaṃ phassādayopī ’’ ti ,‘‘ yadaggena hi tattha dhammā saṅkhārāvasesabhāvappattiyā pakativipassakānaṃ sammasituṃ asakkuṇeyyarūpena ṭhitā , tadaggena heṭṭhimasamāpattidhammā viya paṭukiccakaraṇasamatthāpi na hontī ’’ ti ca aṭṭhakathāsu ( visuddhi .1.287) paṭusaññākiccābhāvavacanato viññāyati .
Svāyamattho paramatthamañjūsāya nāma visuddhimaggaṭīkāya āruppakathāyaṃ ( visuddhi . ṭī .1.286) ācariyena savisesaṃ vutto , tasmā tattha vuttanayeneva veditabbo .
Keci pana ‘‘ yathā heṭṭhimā heṭṭhimā samāpattiyo uparimānaṃ uparimānaṃ samāpattīnaṃ adhiṭṭhānakiccaṃ sādhenti , na evaṃ nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti kassacipi adhiṭṭhānaṃ sādheti , tasmā sā akiccakārikā itarā kiccakārikā ’’ ti vadanti , tadayuttaṃ tassāpi vipassanācittaparidamanādīnaṃ adhiṭṭhānakiccasādhanato , tasmā purimoyeva attho yutto .
Kasmā cetaṃ tesamagganti āha ‘‘ ākiñcaññāyatanasamāpattiyan ’’ tiādi .
‘‘ Itī ’’ ti vatvā ‘‘ lokiyānaṃ … pe … aggattā ’’ ti tassattho vutto ,‘‘ aggattā ’’ ti ettha vā nidassanametaṃ .
Pakappetīti saṃvidahati .
Jhānaṃ samāpajjanto hi jhānasukhaṃ attani saṃvidahati nāma .
Abhisaṅkharotīti āyūhati sampiṇḍeti .
Sampiṇḍanattho hi samudāyattho .
Yasmā pana nikantivasena cetanākiccassa matthakappatti , tasmā phalūpacārena kāraṇaṃ dassento ‘‘ nikantiṃ … pe … nāmā ’’ ti vuttaṃ .
Imā ākiñcaññāyatanasaññāti idāni labbhamānā ākiñcaññāyatanasaññā
V2.335 .Taṃsamatikkameneva uparijhānatthāya cetanābhisaṅkharaṇasambhavato nirujjheyyuṃ .
Aññāti ākiñcaññāyatanasaññāhi aññā .
Oḷārikāti tato thūlatarā .
Kā pana tāti āha ‘‘ bhavaṅgasaññā ’’ ti .
Ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya eva hi uparijhānatthāya cetanābhisaṅkharaṇāni bhaveyyuṃ , evañca ākiñcaññāyatanasaññā nirujjheyyuṃ , vuṭṭhānañca bhavaṅgavasena hoti , tato parampi yāva uparijhānasamāpajjanaṃ , tāva antarantarā bhavaṅgasaññā uppajjeyyuṃ , tā ca ākiñcaññāyatanasaññāhi oḷārikāti adhippāyo .
Cetentovāti
M2.381 nevasaññānāsaññāyatanajjhānaṃ ekaṃ dve cittavārepi samāpajjanavasena pakappento eva .Na cetetīti tathā heṭṭhimajhānesu viya vā pubbābhogābhāvato na pakappeti nāma .
Pubbābhogavasena hi jhānaṃ pakappento idha ‘‘ cetetī ’’ ti vutto .
Abhisaṅkharontovāti tattha appahīnanikantikatāvasena āyūhanto eva .
Nābhisaṅkharotīti tathā heṭṭhimajhānesu viya vā pubbābhogābhāvato nāyūhati nāma .
‘‘ Ahametaṃ jhānaṃ nibbattemi upasampādemi samāpajjāmī ’’ ti hi evaṃ abhisaṅkharaṇaṃ tattha sālayasseva hoti , na anālayassa , tasmā ekadvicittakkhaṇikampi jhānaṃ pavattento tattha appahīnanikantikatāya ‘‘ abhisaṅkharonto evā ’’ ti vutto .
Yasmā panassa tathā heṭṭhimajhānesu viya vā tattha pubbābhogo natthi , tasmā ‘‘ na abhisaṅkharotī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Imassa bhikkhuno ’’ tiādi vuttassevatthassa vivaraṇaṃ .
Tattha yasmā imassa … pe … atthi , tasmā ‘‘ na ceteti , nābhisaṅkharotī ’’ ti ca vuttanti adhippāyo .
Ābhogasamannāhāroti ābhogasaṅkhāto , ābhogavasena vā cittassa ārammaṇābhimukhaṃ , ārammaṇassa vā cittābhimukhaṃ anvāhāro .
‘‘ Svāyamattho ’’ tiādinā tadevatthaṃ upamāya paṭipādeti .
Puttagharācikkhaṇenāti puttagharassa ārocananayena .
Gantvā ādāya āgatanti sambandho .
Pacchābhāgeti āsanasālāya pacchimadisāyaṃ ṭhitassa pitugharassa pacchābhāge .
Tatoti puttagharato .
Laddhagharamevāti yatonena bhikkhā laddhā , tameva gharaṃ puttagehameva .
Āsanasālā viya ākiñcaññāyatanasamāpatti tato pitugharaputtagharaṭṭhāniyānaṃ nevasaññānāsaññāyatananirodhasamāpattīnaṃ upagantabbato .
Pitugehaṃ viya nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti amanasikātabbato , majjhe ṭhitattā ca .
Puttagehaṃ viya nirodhasamāpatti manasikātabbato , pariyante ṭhitattā ca .
Pitugharaṃ amanasikaritvāti pavisitvā samatikkantampi pitugharaṃ amanasikaritvā .
Puttagharasseva ācikkhaṇaṃ viya ekaṃ dve cittavāre samāpajjitabbampi nevasaññānāsaññāyatanaṃ amanasikaritvā parato nirodhasamāpattatthāya eva manasikāro daṭṭhabbo .
Evaṃ amanasikārasāmaññena , manasikārasāmaññena ca upamopameyyatā vuttā
V2.336 ācikkhaṇenapi manasikārasseva jotanato .Na hi manasikārena vinā ācikkhaṇaṃ sambhavati .
Tā
M2.382 jhānasaññāti ekaṃ dve cittavāre pavattā nevasaññānāsaññāyatanajhānasaññā .Nirodhasamāpattiyañhi yathārahaṃ catutthāruppakusalakiriyajavanaṃ dvikkhattumeva javati , na taduttari .
Nirujjhantīti sarasavaseneva nirujjhanti , pubbābhisaṅkhārabalena pana upari anuppādo .
Yathā ca jhānasaññānaṃ , evaṃ itarasaññānampīti āha ‘‘ aññā cā ’’ tiādi .
Nuppajjanti yathāparicchinnakālanti adhippāyo .
So evaṃ paṭipanno bhikkhūti yathāvutte saññagge ṭhitabhāvena paṭipanno bhikkhu , so ca kho anāgāmī vā arahā vā dvīhi phalehi samannāgamo , tiṇṇaṃ saṅkhārānaṃ paṭippassaddhi , soḷasavidhā ñāṇacariyā , navavidhā samādhicariyāti imesaṃ vasena nirodhapaṭipādanapaṭipattiṃ paṭipannoti attho .
Anupubbanirodhavasena cittacetasikānaṃ appavattiyeva saññāvedanāsīsena ‘‘ saññāvedayitanirodhan ’’ ti vuttā .
Phusatīti ettha phusanaṃ nāma vindanaṃ paṭiladdhīti dasseti ‘‘ vindati paṭilabhatī ’’ ti iminā .
Atthato pana vuttanayena yathāparicchinnakālaṃ cittacetasikānaṃ sabbaso appavattiyeva .
Niratthakatāya upasaggamattaṃ , tasmā saññā icceva attho .
Nirodhapadena anantarikaṃ katvā samāpattipade vattabbe tesaṃ dvinnamantare sampajānapadaṃ ṭhapitanti āha ‘‘ nirodhapadena antarikaṃ katvā vuttan ’’ ti .
Tena vuttaṃ ‘‘ anu … pe … attho ’’ ti , tena ayuttasamāsoyaṃ yathārutapāṭhoti dasseti .
Tatrāpīti tasmiṃ yathāpadamanupubbiṭhapanepi ayaṃ visesatthoti yojanā .
Sampajānantassāti taṃ taṃ samāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha tattha saṅkhārānaṃ sammasanavasena pajānantassa puggalassa .
Anteti yathāvuttāya nirodhapaṭipādanapaṭipattiyā pariyosāne .
Dutiyavikappe sampajānantassāti sampajānakārino , iminā nirodhasamāpattisamāpajjanakassa bhikkhuno ādito paṭṭhāya sabbapāṭihārikapaññāya saddhiṃ atthasādhikā paññā kiccato dassitā hoti .
Tenāha ‘‘ paṇḍitassa bhikkhuno ’’ ti .
Vacanasesāpekkhā ’ napekkhatā dvinnaṃ vikappānaṃ viseso .
Saṃvaṇṇanokāsānuppattito nirodhasamāpattikathā kathetabbā .
Sabbākārenāti nirodhasamāpattiyā sarūpaviseso , samāpajjanako , samāpajjanaṭṭhānaṃ , samāpajjanakāraṇaṃ , samāpajjanākāroti evamādinā sabbappakārena
M2.383 .Tatthāti visuddhimagge ( visuddhi .1.307) kathitatovāti
V2.337 kathitaṭṭhānato eva , tevīsatimaparicchedatoti attho , na idha taṃ vadāma punaruttibhāvato , ganthagarukabhāvato cāti adhippāyo .Pāḷiyaṃ evaṃ kho ahan ti ettha ākārattho evaṃ -saddo uggahitākāradassananti katvā .
Evaṃ poṭṭhapādāti ettha pana sampaṭicchanattho tatheva anujānananti katvā .
Tenāha ‘‘ suuggatitaṃ tayā ’ ti anujānanto ’’ ti .
415. Saññā aggā etthāti saññaggaṃ , ākiñcaññāyatanaṃ .
Avasesasamāpattīsupi saññaggaṃ atthīti ettha pana saññaggabhāvo ‘‘ saññaggan ’’ ti vutto , saññāyeva agganti tulyādhikaraṇasamāso vā .
‘‘ Puthū ’’ ti ayaṃ liṅgavipallāso , nikāralopo vāti vuttaṃ ‘‘ bahūnī ’’ ti .
‘‘ Yathā ’’ ti iminā karaṇappakārasaṅkhāto pakāraviseso gahito , na pakārasāmaññanti dasseti ‘‘ pathavīkasiṇādīsū ’’ tiādinā .
‘‘ Idaṃ vuttaṃ hotī ’’ tiādi tabbivaraṇaṃ .
Jhānānaṃ tāva yutto karaṇabhāvo saññānirodhaphusanassa sādhakatamabhāvato , kasiṇānaṃ pana kathanti ?
Tesampi so yutto eva .
Yadaggena hi jhānānaṃ nirodhaphusanassa sādhakatamabhāvo , tadaggena kasiṇānampi tadavinābhāvato .
Anekakaraṇāpi ca kiriyā hotiyeva yathā ‘‘ aññena maggena yānena dīpikāya gacchatī ’’ ti .
Ekavāran ti sakiṃ .
Purimasaññānirodhan ti kāmasaññānirodhaṃ , na pana nirodhasamāpattisaññitaṃ saññānirodhaṃ .
Ekaṃ saññaggan ti ekaṃ saññābhūtaṃ aggaṃ , eko saññaggabhāvo vā heṭṭhimāya saññāya ukkaṭṭhabhāvato .
Saññā ca sā aggañcāti hi saññaggaṃ , na saññāsu agganti .
Yathā pana saññā aggo etthāti saññaggaṃ , ākiñcaññāyatanaṃ , evaṃ sesajhānampi .
Yena ca nimittena jhānaṃ ‘‘ saññaggan ’’ ti vuttaṃ , tadeva saññāsaṅkhātaṃ nimittaṃ bhāvalopena , bhāvappadhānena vā idhādhippetaṃ .
Dve vāreti dvikkhattuṃ .
Satasahassaṃ saññaggānīti migapadavaḷañjananiddeso .
Sesakasiṇesūti kasiṇānameva gahaṇaṃ nirodhakathāya adhikatattā , tato eva cettha jhānaggahaṇenapi kasiṇajjhānāni eva gahitānīti veditabbaṃ .
Yathā ‘‘ pathavīkasiṇena karaṇabhūtenā ’’ ti tadārammaṇikaṃ jhānaṃ anāmasitvā vuttaṃ , evaṃ
M2.384 ‘‘ paṭhamajjhānena karaṇabhūtenā ’’ ti tadārammaṇaṃ anāmasitvā vadati .‘‘ Itī ’’ tiādinā tadevatthaṃ saṅgahetvā nigamanaṃ karoti .
Sabbampīti ekavāraṃ samāpannajjhānasaññampi .
Saṅgahetvāti sañjānanalakkhaṇena taṃsabhāvānativattanato saṅgahaṃ katvā , samāpajjanavasena , sañjānanalakkhaṇena ca ekatāti vuttaṃ hoti .
Aparāparan ti punappunaṃ .
Bahūni saññaggāni honti .
416. Paṭhamanaye
V2.338 jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhentassa puggalassa vasena saññāñāṇāni dassitāni .Dutiyanaye pana yasmā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggena ghaṭentassa maggañāṇaṃ uppajjati , tasmā vipassanāmaggavasena saññāñāṇāni dassitāni .
Tatiyanaye ca yasmā paṭhamanayo oḷāriko , dutiyanayopi missakoti tadubhayaṃ asambhāvetvā accantasukhumagambhīraṃ nibbattitalokuttarameva dassetuṃ maggaphalavasena saññāñāṇāni dassitāni .
Tayopete nayā maggasodhanavasena dassitā .
‘‘ Ayaṃ panettha sāro ’’ ti vibhāvetuṃ tipiṭakamahāsivattheravādo ābhato .
Tathā hi ‘‘ arahattaphalasaññāya uppādā ’’ tiādinā ( dī . ni . aṭṭha .1.416) theravādānukūlameva upari attho saṃvaṇṇitoti .
Ime bhikkhūti purimavādino bhikkhū .
Tadā dīghanikāyatantiṃ parivattante imaṃ ṭhānaṃ patvā yathāvuttapaṭipāṭiyā tayo naye kathente bhikkhū sandhāya evaṃ thero vadati .
Nirodhaṃ pucchitvā tasmiṃ kathite tadanantaraṃ saññāñāṇuppattiṃ pucchanto atthato nirodhā vuṭṭhānaṃ pucchati nāma .
Nirodhato ca vuṭṭhānaṃ arahattaphaluppattiyā vā siyā , anāgāmiphaluppattiyā vā , tattha saññā padhānā , tadanantarañca paccavekkhaṇañāṇanti tadubhayaṃ niddhārento thero ‘‘ poṭṭhapādo heṭṭhā ’’ tiādimāha .
Tattha bhagavāti ālapanavacanaṃ .
Yathā maggavīthiyaṃ maggaphalañāṇesu uppannesu niyamato maggaphalapaccavekkhaṇañāṇāni honti , evaṃ phalasamāpattivīthiyaṃ phalapaccavekkhaṇañāṇanti vuttaṃ ‘‘ pacchā paccavekkhaṇañāṇan ’’ ti .
‘‘ Idaṃ arahattaphalan ’’ ti paccavekkhaṇañāṇassa uppattiākāradassanaṃ .
Ayameva paccayo idappaccayo ma-kārassa da-kāraṃ katvā .
Da-kārenapi pakatipadamicchanti keci saddavidū .
So pana theravāde
M2.385 na phalasamādhisaññā evāti āha ‘‘ phalasamādhisaññāpaccayā ’’ ti , arahattaphalasamādhisahagatasaññāpaccayāti attho .Kirāti anussaraṇatthe nipāto .
Yathādhigatadhammānussaraṇapakkhiyā hi paccavekkhaṇā .
Samādhisīsena cettha sabbaṃ arahattaphalaṃ gahitaṃ sahacaraṇañāyena , tasmiṃ asati paccavekkhaṇāya asambhavoti pāḷiyaṃ ‘‘ idappaccayā ’’ ti vuttaṃ .
Evamidha dīghabhāṇakānaṃ matena phalapaccavekkhaṇāya ekantikatā dassitā .
Cūḷadukkhakkhandhasuttaṭṭhakathāyaṃ pana evaṃ vuttaṃ ‘‘ sā pana na sabbesaṃ paripuṇṇā hoti .
Eko hi pahīnakilesameva paccavekkhati , eko avasiṭṭhakilesameva , eko maggameva , eko phalameva , eko nibbānameva .
Imāsu pana pañcasu paccavekkhaṇāsu ekaṃ vā dve vā no laddhuṃ na vaṭṭantī ’’ ti ( ma . ni . aṭṭha .1.175), tadetaṃ majjhimabhāṇakānaṃ matena vuttaṃ .
Ābhidhammikā pana vadanti –
‘‘ Maggaṃ
V2.339 phalañca nibbānaṃ , paccavekkhati paṇḍito ;Hīne kilese sese ca , paccavekkhati vā na vā ’’ ti .( abhidhammatthasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ kammaṭṭhānasaṅgahavibhāge visuddhibhede );