Tayoattapaṭilābhavaṇṇanā
428. Āhito ahaṃmāno etthāti attā , attabhāvoti āha ‘‘ attabhāvapaṭilābho ’’ ti .
Kathaṃ dassetīti vuttaṃ ‘‘ oḷārikattabhāvapaṭilābhenā ’’ tiādi .
Kāmabhavaṃ dasseti itarabhavadvayattabhāvato oḷārikattā .
Rūpabhavaṃ dasseti jhānamanena nibbattaṃ hutvā rūpībhāvena upalabbhanato .
Arūpabhavaṃ dasseti arūpībhāvena upalabbhanato .
Saṃkilesikā dhammā nāma dvādasa akusalacittuppādā tadabhāve kassaci saṃkilesassa asambhavato .
Vodāniyā dhammā nāma samathavipassanā tāsaṃ vasena sabbaso cittavodānassa sijjhanato .
429. Paṭipakkhadhammānaṃ asamucchede sati na kadācipi anavajjadhammānaṃ vā pāripūrī , vepullaṃ vā sambhavati , samucchede pana sati sambhavatīti maggaphalapaññānameva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ , tā hi sakiṃ paripuṇṇāpi aparihīnadhammattā paripuṇṇā eva bhavanti .
Taruṇapītīti uppannamattā aladdhāsevanā dubbalapīti .
Balavatuṭṭhīti punappunaṃ uppattiyā laddhāsevanā uparivisesādhigamassa paccayabhūtā thiratarā pīti .
Idāni saṅkhepato piṇḍatthaṃ dassento ‘‘ kiṃ vuttan ’’ tiādimāha
V2.347 .Tattha yaṃ vihāraṃ sayaṃ … pe … viharissatīti avocumhāti sambandho .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ vihāraṃ ‘‘ saṃkilesikavodāniyadhammānaṃ pahānābhivuddhiniṭṭhaṃ paññāya pāripūrivepullabhūtaṃ imasmiṃyeva attabhāve aparappaccayena ñāṇena paccakkhato sampādetvā
M2.395 viharissatī ’’ ti kathayimhāti .Tatthāti tasmiṃ vihāre .
Tassāti ovādakarassa bhikkhuno .
Evaṃ viharatoti vuttappakārena viharaṇahetu , viharantassa vā .
Tannimittaṃ pāmojjaṃ , pamodappabhavā pīti , tappaccayabhūtaṃ passaddhidvayaṃ , tathā sūpaṭṭhitā sati , ukkaṃsagatatāya uttamañāṇaṃ .
Sukho ca vihāro bhavissatīti yojanā .
Kāyacittapassaddhī hi ‘‘ passaddhī ’’ ti vuttā , ayameva vā pāṭho .
‘‘ Nāmakāyapassaddhī ’’ tipi paṭhanti , tadayuttameva passaddhidvayassa avinābhāvato .
Kasmā panesa sukho vihāroti āha ‘‘ sabbavihāresū ’’ tiādi , sabbesupi iriyāpathavihārādīsu santapaṇītatāya imasseva sukhattā ‘‘ sukho vihāro ’’ ti vattabbataṃ arahatīti vuttaṃ hoti .
Kathaṃ sukhoti vuttaṃ ‘‘ upasanto paramamadhuro ’’ ti .
Paṭhamajjhāne paṭiladdhamatte hīnabhāvato pīti dubbalā pāmojjapakkhikā , subhāvite pana tasmiṃ paguṇe sā paṇītā balavabhāvato paripuṇṇakiccā pītīti vuttaṃ ‘‘ paṭhamajjhāne pāmojjādayo chapi dhammā labbhantī ’’ ti .
Pāmojjaṃ nivattatīti dubbalapītisaṅkhātaṃ pāmojjaṃ chasu dhammesu nivattati hāyati .
Vitakkavicārakkhobhavirahitena hi catukkanayavibhatte dutiyajjhāne sabbadā pīti balavatī eva hoti , na paṭhamajjhāne viya kadāci dubbalāti evaṃ vuttaṃ .
Pīti nivattati tappahāneneva tatiyajjhānassa labbhanato .
‘‘ Sukho vihāro ’’ ti iminā samādhi gahitoti āha ‘‘ tathā catutthe ’’ ti .
Ye pana ‘‘ sukho vihāro ’ ti etena sukhaṃ gahitan ’’ ti vadanti , tesaṃ matena santavuttitāya upekkhāpi catutthajjhāne ‘‘ sukha ’’ micceva bhāsitāti ( vibha . aṭṭha .232; visuddhi .2.644; mahāni . aṭṭha .27; paṭi . ma . aṭṭha .105) katvā tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Imasmiṃyeva dīghanikāye ( dī . ni .1.432;3.166,358) āgataṃ anekadhā desanānayamuddharitvā idha desitanayaṃ niyametuṃ ‘‘ imesū ’’ tiādi vuttaṃ .
Suddha … pe … kathitan ti uparimaggaṃ akathetvā kevalaṃ vipassanāpādakameva jhānaṃ kathitaṃ .
Catūhi … pe … kathitāti vipassanāpādakabhāvena jhānāni kathetvā tato paraṃ vipassanāpubbakā cattāropi maggā kathitā .
Catutthajjhānikaphalasamāpatti kathitāti paṭhamajjhānikādikā phalasamāpattiyo akathetvā catutthajjhānikā eva phalasamāpatti kathitā .
Pītivevacanameva katvāti dvinnaṃ pītīnaṃ
M2.396 ekasmiṃ cittuppāde anuppajjanato pāmojjaṃ pītivevacanameva katvā , tadubhayaṃ abhedato katvāti vuttaṃ hoti .Pītisukhānaṃ apariccattattā ,‘‘ sukho vihāro ’’ ti ca sātisayassa sukhavihārassa gahitattā ‘‘ dutiyajjhānikaphalasamāpatti nāma
V2.348 kathitā ’’ ti vuttaṃ .Kāmaṃ paṭhamajjhānepi pītisukhāni labbhanti , tāni pana vitakkavicāraparikkhobhena na tattha santapaṇītāni , idha ca santapaṇītāneva adhippetāni , tasmā dutiyajjhānikā eva phalasamāpatti gahitā , na paṭhamajjhānikāti daṭṭhabbaṃ .
432-437.
Vibhāvanatthoti pakāsanattho sarūpato nirūpanattho ‘‘ na samaṇo gotamo brāhmaṇe jiṇṇe … pe … abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimantetī ’’ tiādīsu ( a . ni .8.11; pārā .2) viya .
Tenāha ‘‘ ayaṃ so ’’ tiādi .
‘‘ Ayaṃ attapaṭilābho so evā ’’ ti evaṃ sarūpato vibhāvetvā pakāsetvā .
Ayan ti hi bhagavatā pubbe vuttaṃ attapaṭilābhaṃ āsannapaccakkhabhāvena paccāmasati , soti pana parehi pucchiyamānaṃ parammukhabhāvena .
Na naṃ evaṃ vadāmāti ettha nan ti oḷārikamattapaṭilābhaṃ .
Sappāṭihīrakatan ti ettha pubbe vuttanayena attho veditabbo .
Parehi coditavacanapaṭihārakaṃ sauttaravacanaṃ sappāṭihīrakanti hi ayameva viseso .
Tucchoti musā abhūto .
Soti manomayo , arūpo vā attapaṭilābho .
Svevāti so eva oḷāriko attapaṭilābho .
Tasmiṃ samaye sacco hotīti tasmiṃ paccuppannasamaye vijjamāno hoti .
Attapaṭilābhotveva niyyātesīti attapaṭilābhasaddena tathā eva pariyosāpesi , na pana naṃ ‘‘ attapaṭilābho ’’ ti saṅkhyaṃ gacchatīti paññattiṃ sarūpato nīharitvā dassesīti adhippāyo .
Rūpādayo cettha dhammāti rūpavedanādayo eva ettha loke sabhāvadhammā .
Nāmamattametan ti rūpādike pañcakkhandhe upādāya nāmapaññattimattametaṃ ‘‘ attapaṭilābho ’’ ti .
Evarūpā vohārāti ‘‘ oḷāriko attapaṭilābho ’’ tiādivohārā .
Nāmapaññattivasenāti nāmabhūtapaññattimattavasena .
‘‘ Attapaṭilābho ’ ti saṅkhyaṃ gacchatī ’’ ti niyyātanatthaṃ .
438. Evañca pana vatvāti rūpādike upādāya paññattimattametaṃ attapaṭilābhoti imamatthaṃ ‘‘ yasmiṃ citta samaye ’’ tiādinā vatvā .
Paṭipucchitvāti
M2.397 yathā pare puccheyyuṃ , tathā kālavibhāgato paṭipadāni pucchitvā .Vinayanatthan ti yathāpucchitassa atthassa ñāpanavasena vinayanatthāya .
Ye te atītā dhammāti atītasamaye atītattapaṭilābhassa upādānabhūtā rūpādayo dhammā .
Te etarahi natthi niruddhattā .
Tato eva ‘‘ ahesun ’’ ti saṅkhyaṃ gatā .
Tasmāti upādānassa atītasmiṃyeva samaye labbhanato .
Sopīti tadupādāno me attapaṭilābho pi .
Tasmiṃyeva samayeti atīte eva samaye .
Sacco ahosīti bhūto vijjamāno viya ahosi .
Anāgatapaccuppannānan ti anāgatānañcevapaccuppannānañca rūpādidhammānaṃ upādānabhūtānaṃ .
Tadā abhāvāti tasmiṃ atītasamaye abhāvā avijjamānattā .
Tadupādānabhūto
V2.349 anāgato , paccuppanno ca attapaṭilābho tasmiṃ atīta samaye mogho tuccho musā natthīti attho .Atthatoti paññattiatthato .
Nāmamattamevāti samaññāmattameva .
Paramatthato anupalabbhamānattā attapaṭilābhaṃ paṭijānāti .
‘‘ Eseva nayo ’’ ti iminā ye te anāgatā dhammā , te etarahi natthi ,‘‘ bhavissantī ’’ ti pana saṅkhyaṃ gatā , tasmā sopi me attapaṭilābho tasmiṃyeva samaye sacco bhavissati .
Atītapaccuppannānaṃ pana dhammānaṃ tadā abhāvā tasmiṃ samaye ‘‘ mogho atīto , mogho paccuppanno ’’ ti evaṃ atthato nāmamattameva attapaṭilābhaṃ paṭijānāti .
Ye ime paccuppannā dhammā , te etarahi ‘‘ atthī ’’ ti saṅkhyaṃ gatā , tasmā yvāyaṃ me attapaṭilābho , so idāni sacco hoti .
Atītānāgatānaṃ pana dhammānaṃ adhunā abhāvā etarahi ‘‘ mogho atīto , mogho anāgato ’’ ti evaṃ atthato nāmamattameva attapaṭilābhaṃ paṭijānātīti imamatthaṃ atidisati .
439-443.
Saṃsanditun ti samānetuṃ .
Gavāti gāvito .
Tatthāti khīrādīsu pañcagorasesu .
Yasmiṃ samaye khīraṃ hotīti yasmiṃ kāle bhūtupādāyasaññitaṃ upādānavisesaṃ upādāya khīrapaññatti hoti .
Na tasmiṃ … pe … gacchati khīrapaññattiupādānassa bhūtupādāyarūpassa dadhiādipaññattiyā anupādānato .
Paṭiniyatavatthukā hi etā lokasamaññā .
Tenāha ‘‘ ye dhamme upādāyā ’’ tiādi .
Saṅkhāyati kathīyati etāyāti saṅkhā .
Attaṃ nīharitvā uccanti vadanti etāyāti nirutti .
Taṃ tadatthaṃ namanti sattā etenāti nāmaṃ , tathā voharanti etenāti
M2.398 vohāro , paññattiyeva .‘‘ Yasmiṃ samaye ’’ tiādinā khīre vuttanayaṃ dadhiādīsupi ‘‘ esa nayo sabbatthā ’’ ti atidisati .
Samanujānanamattakānīti ‘‘ idaṃ khīraṃ , idaṃ dadhī ’’ tiādinā tādisesu bhūtupādāyarūpavisesesu loke paramparāgataṃ paññattiṃ appaṭikkhipitvā samanujānanaṃ viya paccayavisesavisiṭṭhaṃ rūpādikhandhasamūhaṃ upādāya ‘‘ oḷāriko attapaṭilābho ’’ ti ca ‘‘ manomayo attapaṭilābho ’’ ti ca ‘‘ arūpo attapaṭilābho ’’ ti ca tathā tathā samanujānanamattakāni , na ca tabbinimutto upādānato añño koci paramatthato atthīti vuttaṃ hoti .
Niruttimattakānīti saddaniruttiyā gahaṇūpāyamattakāni .
‘‘ Satto phasso ’’ tiādinā hi saddaggahaṇuttarakālaṃ tadanuviddhapaṇṇattiggahaṇamukheneva tadatthāvabodho .
Tathā cāhu –
‘‘ Paṭhamaṃ
V2.350 saddaṃ sotena , tītaṃ dutiyacetasā ;Nāmaṃ tatiyacittena , atthaṃ catutthacetasā ’’ ti .( maṇisāramañjusāṭīkāyaṃ paccayasaṅgahavibhāgepi );
Vacanapathamattakānīti tasseva vevacanaṃ .
Niruttiyeva hi aññesampi diṭṭhānugatimāpajjantānaṃ kāraṇaṭṭhena vacanapatho .
Vohāramattakānīti tathā tathā vohāramattakāni .
Nāmapaṇṇattimattakānīti tasseva pariyāyo , taṃtaṃnāmapaññāpanamattakānīti attho .
Sabbametan ti ‘‘ attapaṭilābho ’’ ti vā ‘‘ satto ’’ ti vā ‘‘ poso ’’ ti vā sabbametaṃ vohāramattakaṃ .
Kasmāti ce , paramatthato anupalabbhanatoti dassetuṃ ‘‘ yasmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Suññoti paramatthato vivitto .
Yajjevaṃ kasmā cesā buddhehipi vuccatīti codanaṃ sodhento ‘‘ buddhānaṃ panā ’’ tiādimāha .
Sammutiyā vohārassa kathanaṃ sammutikathā .
Paramatthassa sabhāvadhammassa kathanaṃ paramatthakathā .
Paramatthasannissitakathābhāvato aniccādikathāpi ‘‘ paramatthakathā ’’ ti vuttā .
Paramatthadhammoyeva hi ‘‘ anicco , dukkho ’’ ti ca vuccati , na sammutidhammo .
‘‘ Aniccā sabbe saṅkhārā , dukkhānattā ca saṅkhatā ;
Nibbānañceva paññatti , anattā iti nicchayā ’’ ti .( pari .257)–
Vacanato panesa ‘‘ anattā ’’ ti vuccati , khandhādipaññatti pana tajjāpaññatti viya paramatthasannissayā , āsannatarā ca , puggalapaññattiādayo viya na dūre
M2.399 , tasmā khandhādikathāpi ‘‘ paramatthakathā ’’ ti vuttā , khandhādisīsena vā tadupādānasabhāvadhammā eva gahitāti daṭṭhabbaṃ .Nanu ca sabhāvadhammāpi sammutimukheneva desanamārohanti , na paramatthamukhena , tasmā sabbāpi desanā sammutikathāva siyāti ?
Nayidamevaṃ kathetabbadhammavibhāgena kathāvibhāgassa adhippetattā , na ca saddo kenaci pavattinimittena vinā atthaṃ pakāsetīti .
Kasmā cevaṃ dubbidhā buddhānaṃ kathā pavattatīti anuyogaṃ kāraṇavibhāvanena pariharituṃ ‘‘ tattha yo ’’ tiādi vuttaṃ .
Atthaṃ vijānituṃ catusaccaṃ paṭivijjhituṃ vaṭṭato niyyātuṃ arahatta saṅkhātaṃ jayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti .
Yasmā paramatthakathāya eva saccasampaṭivedho , ariyasaccakathā ca sikhāppattā desanā , tasmā vineyyapuggalavasena ādito sammutikathaṃ kathentopi
V2.351 bhagavā parato paramatthakathaṃyeva kathetīti āha ‘‘ tassā ’’ tiādi .‘‘ Āditova sammutikathaṃ kathetī ’’ ti hi vadanto parato paramatthakathampi kathetīti dīpeti , itarattha pana ‘‘ āditova kathetī ’’ ti avadanto sabbatthapīti .
‘‘ Tathā ’’ tiādinā kathādvayakathane pariyāyantaraṃ vibhāveti .
Bodhetvāti veneyyajjhāsayānurūpaṃ tathā tathā desetabbamatthaṃ jānāpetvā , iminā pana imamatthaṃ dasseti – katthaci sammutikathāpubbikā paramatthakathā hoti puggalajjhāsayavasena , katthaci paramatthakathāpubbikā sammutikathā , iti vineyyadammakusalassa satthu veneyyajjhāsayavasena tathā tathā desanā pavattatīti .
Sabbattha pana bhagavā dhammataṃ avijahanto eva sammutimanuvattati , sammutiṃ apariccajantoyeva dhammataṃ vibhāveti , naṃ tattha abhinivesātidhāvanāni .
Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ janapadaniruttiṃ nābhiniviseyya , samaññaṃ nātidhāveyyā ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.439-443).
Paṭhamaṃ sammutikathākathanaṃ pana veneyyavasena yebhuyyena buddhānamāciṇṇanti taṃ kāraṇena saddhiṃ dassento ‘‘ pakatiyā panā ’’ tiādimāha .
Lūkhākārāti veneyyānamanabhisambujjhanavasena lūkhasadisā .
Nanu ca sammuti nāma paramatthato avijjamānattā abhūtā , taṃ kathaṃ buddhā kathentīti vuttaṃ ‘‘ sammutikathaṃ kathentāpī ’’ tiādi .
Saccamevāti tathameva
M2.400 .Sabhāvamevāti sammutibhāvena taṃsabhāvameva .
Tenāha ‘‘ amusāvā ’’ ti .
Paramatthassa pana saccādibhāve vattabbameva natthi .
Ko panimesaṃ sammutiparamatthadhammānaṃ visesoti ?
Yasmiṃ bhinne , buddhiyā vā avayavavinibbhoge kate na taṃsaññā , so ghaṭapaṭādippabhedo sammuti , tabbipariyāyato paramattho .
Na hi kakkhaḷaphusanādisabhāve ayaṃ nayo labbhati .
Evaṃ santepi vuttanayena sammuti ca saccasabhāvā evāti āha ‘‘ duve saccāni akkhāsī ’’ tiādi .
Tattha duve saccāni akkhāsīti nānādesabhāsākusalo tiṇṇaṃ vedānamatthasaṃvaṇṇanako ācariyo viya nānāvidhasammutiparamatthakusalo bhagavā veneyyajjhāsayānurūpaṃ duveyeva saccāni akkhāsīti attho .
Taṃ sarūpato , parimāṇato ca dasseti ‘‘ sammutiṃ paramatthañca , tatiyaṃ nūpalabbhatī ’’ ti iminā .
Vadataṃ varoti sabbesaṃ vadantānaṃ varo .
Lokasaṅketamattasiddhā sammuti .
Paramo uttamo aviparīto yathābhūtasabhāvo paramattho .
Idāni nesaṃ saccasabhāvaṃ saha kāraṇena dassetuṃ ‘‘ saṅketavacanan ’’ ti gāthā vuttā .
Yasmā lokasammutikāraṇaṃ , tasmā saṅketavacanaṃ saccaṃ , yasmā ca dhammānaṃ bhūtalakkhaṇaṃ , tasmā paramatthavacanaṃ
V2.352 saccanti yojanā .Lokasammutikāraṇan ti hi saṅketavacanassa saccabhāve kāraṇadassanaṃ , lokasiddhā sammuti saṅketavacanassa avisaṃvādanatāya kāraṇanti attho , visaṃvādanābhāvato saṅketavacanaṃ saccanti vuttaṃ hoti .
Dhammānaṃ bhūtalakkhaṇan ti ca paramatthavacanassa saccabhāve kāraṇadassanaṃ .
Sabhāvadhammānaṃ yo bhūto aviparīto sabhāvo , tassa lakkhaṇaṃ aṅganaṃ ñāpananti attho , yāthāvato avisaṃvādanavasena pavattanato paramatthavacanaṃ saccanti adhippāyo .
Anaṅgaṇasuttaṭīkāyaṃ pana ācariyeneva nissakkavacanena padamulliṅgetvā ‘‘ lokasammutikāraṇāti lokasamaññaṃ nissāya pavattanato .
Dhammānan ti sabhāvadhammānaṃ .
Bhūtakāraṇāti yathābhūtasabhāvaṃ nissāya pavattanato ’’ ti vuttaṃ .
Aññattha pana –
‘‘ Tasmā voharakusalassa , lokanāthassa satthuno ;
Sammutiṃ voharantassa , musāvādo na jāyatī ’’ ti .( ma . ni . aṭṭha .1.57; a . ni . aṭṭha .1.170; itivu . aṭṭha .24)–
Ayampi
M2.401 guṇaparidīpanī gāthā dissati .Tattha tasmāti saccassa duvidhattā , saṅketavacanassa vā saccabhāvato .
Sammutiṃ voharantassāti ‘‘ puggalo satto ’’ tiādinā lokasamaññaṃ kathentassa musāvādo nāma na jāyatīti attho .
Apica ‘‘ aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā puggala kathaṃ katheti hirottappadīpanatthaṃ , kammassakatādīpanatthaṃ , paccattapurisakāradīpanatthaṃ , ānantariyadīpanatthaṃ , brahmavihāradīpanatthaṃ , pubbenivāsadīpanatthaṃ , dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ , lokasammutiyā appahānatthañcā ’’ tiādinā ( ma . ni . aṭṭha .1.57; a . ni . aṭṭha .1.170; itivu . aṭṭha .24; kathā . anuṭī .1) tattha tattha vuttakāraṇampi āharitvā idha vattabbaṃ .
Yadi tathāgato paramatthasaccaṃ sammadeva abhisambujjhitvā ṭhitopi lokasamaññābhūtaṃ sammutisaccaṃ gahetvāva vadati , evañcettha ko lokiyamahājanehi visesoti vuttaṃ ‘‘ yāhī ’’ tiādi , ayaṃ pāḷiyaṃ sambandho .
Idaṃ vuttaṃ hoti – lokiyamahājano appahīnaparāmāsattā ‘‘ etaṃ mamā ’’ tiādinā parāmasanto voharati .
Tathāgato pana sabbaso pahīnaparāmāsattā aparāmasantova yasmā lokasamaññāhi vinā lokiyo attho lokena dubbiññeyyo , tasmā tāhi taṃ voharati .
Tathā voharanto ca attano desanāvilāsena veneyyasatte
V2.353 paramatthasacce patiṭṭhāpetīti .Desanaṃ vinivaṭṭetvāti heṭṭhā vuttāya diṭṭhābhinivesapaṭisaññuttāya vaṭṭakathāya vinivattetvā vivecetvā .
Arahattanikūṭena niṭṭhāpesīti ‘‘ aparāmasan ’’ ti iminā padena taṇhāmānaparāmāsappahānakittanena tappahāyakaarahattasaṅkhātanikūṭena desanaṃ pariyosāpesi .
Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ , taṃ suviññeyyameva .
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya sādhuvilāsiniyā nāma līnatthapakāsaniyā poṭṭhapādasuttavaṇṇanāya līnatthapakāsanā .
Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .