9. Navamavaggo

1. Samitiguttattheragāthāvaṇṇanā

YaṃV1.189 mayā pakataṃ pāpan ti āyasmato samitiguttattherassa gāthā .

Kā uppatti ?

Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto bhagavantaṃ passitvā pasannacitto jātisumanapupphehi pūjaṃ akāsi .

So tena puññakammena yattha yattha bhave nibbatti , tattha tattha kularūpaparivārasampadāya aññe satte abhibhavitvā aṭṭhāsi .

Ekasmiṃ pana attabhāve aññataraṃ paccekabuddhaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā ‘‘ ayaṃ muṇḍako kuṭṭhī maññe , tenāyaṃ paṭicchādetvā vicaratī ’’ ti niṭṭhubhitvā pakkāmi .

So tena kammena bahuṃ kālaṃ niraye paccitvā kassapassa bhagavato kāle manussaloke nibbatto paribbājakapabbajjaṃ upagato ekaṃ sīlācārasampannaṃ upāsakaṃ disvā dosantaro hutvā ,‘‘ kuṭṭharogī bhaveyyāsī ’’ ti akkosi , nhānatitthe ca manussehi ṭhapitāniP1.186 nhānacuṇṇāni dūsesi .

So tena kammena puna niraye nibbattitvā bahūni vassāni dukkhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti , samitigutto tissa nāmaṃ ahosi .

So vayappatto satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā suvisuddhasīlo hutvā viharati .

Tassa purimakammanissandena kuṭṭharogo uppajji , tena tassa sarīrāvayavā yebhuyyena chinnabhinnā hutvā paggharanti .

So gilānasālāyaṃ vasati .

Athekadivasaṃ dhammasenāpati gilānapucchaṃ gantvā tattha tattha gilāne bhikkhū pucchanto taṃ bhikkhuṃ disvā ‘‘ āvuso , yāvatā khandhappavatti nāma , sabbaṃ dukkhameva vedanā .

Khandhesu pana asantesuyeva natthiM1.222 dukkhan ’’ ti vedanānupassanākammaṭṭhānaṃ kathetvā agamāsi .

So therassa ovāde ṭhatvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā chaḷabhiññā sacchākāsi .

Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.12.82-90)–

‘‘ Jāyantassa vipassissa , āloko vipulo ahu ;

Pathavī ca pakampittha , sasāgarā sapabbatā .

‘‘ NemittāV1.190 ca viyākaṃsu , buddho loke bhavissati ;

Aggo ca sabbasattānaṃ , janataṃ uddharissati .

‘‘ Nemittānaṃ suṇitvāna , jātipūjamakāsahaṃ ;

Edisā pūjanā natthi , yādisā jātipūjanā .

‘‘ Saṅkharitvāna kusalaṃ , sakaṃ cittaṃ pasādayiṃ ;

Jātipūjaṃ karitvāna , tattha kālaṅkato ahaṃ .

‘‘ Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi , devattaṃ atha mānusaṃ ;

Sabbe satte abhibhomi , jātipūjāyidaṃ phalaṃ .

‘‘ Dhātiyo maṃ upaṭṭhenti , mama cittavasānugā ;

Na tā sakkonti kopetuṃ , jātipūjāyidaṃ phalaṃ .

‘‘ Ekanavutito kappe , yaṃ pūjamakariṃ tadā ;

Duggatiṃ nābhijānāmi , jātipūjāyidaṃ phalaṃ .

‘‘ Supāricariyā nāma , catuttiṃsa janādhipā ;

Ito tatiyakappamhi , cakkavattī mahabbalā .

‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .

Chaḷabhiñño pana hutvā pahīnakilesapaccavekkhaṇena etarahi anubhuyyamānarogavasena purimajātīsu attanā kataṃ pāpakammaṃ anussaritvā tassa idāni sabbaso pahīnabhāvaṃ vibhāvento –

81.

‘‘ Yaṃ mayā pakataṃ pāpaṃ , pubbe aññāsu jātisu ;

Idheva taṃ vedanīyaṃ , vatthu aññaṃ na vijjatī ’’ ti .

– gāthaṃ abhāsi ;

TatthaM1.223 pāpan ti akusalaṃ kammaṃ .

Tañhi lāmakaṭṭhena pāpanti vuccati .

Pubbeti purā .

Aññāsu jātisūti ito aññāsu jātīsu , aññesu attabhāvesu .

Ayañhettha attho – yadipi mayā imasmiṃ attabhāve na tādisaṃ pāpaṃ kataṃ atthi , idāni pana tassa sambhavoyeva natthi .

Yaṃ pana ito aññāsu jātīsu kataṃ atthi , idheva taṃ vedanīyaṃ , tañhi idheva imasmiṃyeva attabhāve vedayitabbaṃ anubhavitabbaṃ phalaṃ , kasmā ?

Vatthu aññaṃ na vijjatīti tassa kammassa vipaccanokāso añño khandhappabandho natthi , imeP1.187 pana khandhā sabbaso upādānānaṃV1.191 pahīnattā anupādāno viya jātavedo carimakacittanirodhena appaṭisandhikā nirujjhantīti aññaṃ byākāsi .

Samitiguttattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Kassapattheragāthāvaṇṇanā

Yena yena subhikkhānīti āyasmato kassapattherassa gāthā .

Kā uppatti ?

Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā tīsu vedesu aññesu ca brāhmaṇasippesu nipphattiṃ gato , so ekadivasaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso sumanapupphehi pūjaṃ akāsi .

Karonto ca satthu samantato upari ca pupphamuṭṭhiyo khipi .

Buddhānubhāvena pupphāni pupphāsanākārena sattāhaṃ aṭṭhaṃsu .

So taṃ acchariyaṃ disvā bhiyyosomattāya pasannamānaso ahosi .

Aparāparaṃ puññāni karonto kappasatasahassaṃ sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa udiccabrāhmaṇassa putto hutvā nibbatti , kassapo tissa nāmaṃ ahosi .

Tassa daharakāleyeva pitā kālamakāsi .

Mātā taṃ paṭijaggati .

So ekadivasaṃ jetavanaṃ gato bhagavato dhammadesanaṃ sutvā hetusampannatāya tasmiṃyeva āsane sotāpanno hutvā mātu santikaṃ gantvā anujānāpetvā pabbajito satthari vuṭṭhavasse pavāretvā janapadacārikaṃ pakkante sayampi satthārā saddhiṃ gantukāmo āpucchituṃ mātu santikaṃ agamāsi .

Mātā vissajjentī ovādavasena –

82.

‘‘ YenaM1.224 yena subhikkhāni , sivāni abhayāni ca ;

Tena puttaka gacchassu , mā sokāpahato bhavā ’’ ti .

– gāthaṃ abhāsi ;

Tattha yena yenāti yattha yattha .

Bhummatthe hi etaṃ karaṇavacanaṃ , yasmiṃ yasmiṃ disābhāgeti attho .

Subhikkhānīti sulabhapiṇḍāni , raṭṭhānīti adhippāyo .

Sivānīti khemāni arogāni .

Abhayānīti corabhayādīhi nibbhayāni , rogadubbhikkhabhayāni pana ‘‘ subhikkhāni , sivānī ’’ ti padadvayeneva gahitāni .

Tenāti tattha , tasmiṃ tasmiṃP1.188 disābhāgeti attho .

Puttakāti anukampantī taṃ ālapati .

Māti paṭisedhatthe nipāto sokāpahatoti vuttaguṇarahitāni raṭṭhāni gantvā dubbhikkhabhayādijanitena sokena upahato mā bhava māhosīti attho .

Taṃ sutvā thero ,‘‘ mama mātā mayhaṃ sokarahitaṭṭhānagamanaṃ āsīsati , handa mayaṃ sabbaso accantameva sokarahitaṃV1.192 ṭhānaṃ pattuṃ yuttan ’’ ti ussāhajāto vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .

Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.13.1-9)–

‘‘ Ajjhāyako mantadharo , tiṇṇaṃ vedāna pāragū ;

Abbhokāse ṭhito santo , addasaṃ lokanāyakaṃ .

‘‘ Sīhaṃ yathā vanacaraṃ , byaggharājaṃva nittasaṃ ;

Tidhāpabhinnamātaṅgaṃ , kuñjaraṃva mahesinaṃ .

‘‘ Sereyakaṃ gahetvāna , ākāse ukkhipiṃ ahaṃ ;

Buddhassa ānubhāvena , parivārenti sabbaso .

‘‘ Adhiṭṭhahi mahāvīro , sabbaññū lokanāyako ;

Samantā pupphacchadanā , okiriṃsu narāsabhaṃ .

‘‘ Tato sā pupphakañcukā , antovaṇṭā bahimukhā ;

Sattāhaṃ chadanaṃ katvā , tato antaradhāyatha .

‘‘ Tañca acchariyaṃ disvā , abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ ;

Buddhe cittaṃ pasādesiṃ , sugate lokanāyake .

‘‘ TenaM1.225 cittappasādena , sukkamūlena codito ;

Kappānaṃ satasahassaṃ , duggatiṃ nupapajjahaṃ .

‘‘ Pannarasasahassamhi , kappānaṃ pañcavīsati ;

Vītamalāsanāmā ca , cakkavattī mahabbalā .

‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .

Arahattaṃ pana patvā ‘‘ idameva mātu vacanaṃ arahattappattiyā aṅkusaṃ jātan ’’ ti tameva gāthaṃ paccudāhāsi .

Kassapattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Sīhattheragāthāvaṇṇanā

Sīhappamatto viharāti āyasmato sīhattherassa gāthā .

Kā uppatti ?

So kira purimabuddhesu katādhikāro ito aṭṭhārasakappasatamatthake atthadassissa bhagavato kāle candabhāgāya nadiyā tīre kinnarayoniyaṃ nibbattitvā pupphabhakkho pupphanivasano hutvā viharanto ākāsena gacchantaṃ atthadassiṃ bhagavantaṃ disvā pasannacitto pūjetukāmo añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi .

Bhagavā tassa ajjhāsayaṃV1.193 ñatvā ākāsato oruyha aññatarasmiṃ rukkhamūle pallaṅkena nisīdi .

Kinnaro candanasāraṃ ghaṃsitvā candanagandhena pupphehi ca pūjaṃ katvā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi .

So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde mallarājakule nibbatti , tassaP1.189 sīhoti nāmaṃ ahosi .

So bhagavantaṃ disvā pasannamānaso vanditvā ekamantaṃ nisīdi .

Satthā tassa ajjhāsayaṃ oloketvā dhammaṃ kathesi .

So dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe viharati .

Tassa cittaṃ nānārammaṇe vidhāvati , ekaggaṃ na hoti , sakatthaṃ nipphādetuṃ na sakkoti .

Satthā taṃ disvā ākāse ṭhatvā –

83.

‘‘ SīhappamattoM1.226 vihara , rattindivamatandito ;

Bhāvehi kusalaṃ dhammaṃ , jaha sīghaṃ samussayan ’’ ti .

–

Gāthāya ovadi .

So gāthāvasāne vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi .

Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.14.17-25)–

‘‘ Candabhāgānadītīre , ahosiṃ kinnaro tadā ;

Pupphabhakkho cahaṃ āsiṃ , pupphanivasano tathā .

‘‘ Atthadassī tu bhagavā , lokajeṭṭho narāsabho ;

Vipinaggena niyyāsi , haṃsarājāva ambare .

‘‘ Namo te purisājañña , cittaṃ te suvisodhitaṃ ;

Pasannamukhavaṇṇosi , vippasannamukhindriyo .

‘‘ Orohitvāna ākāsā , bhūripañño sumedhaso ;

Saṅghāṭiṃ pattharitvāna , pallaṅkena upāvisi .

‘‘ Vilīnaṃ candanādāya , agamāsiṃ jinantikaṃ ;

Pasannacitto sumano , buddhassa abhiropayiṃ .

‘‘ Abhivādetvāna sambuddhaṃ , lokajeṭṭhaṃ narāsabhaṃ ;

Pāmojjaṃ janayitvāna , pakkāmiṃ uttarāmukho .

‘‘ Aṭṭhārase kappasate , candanaṃ yaṃ apūjayiṃ ;

Duggatiṃ nābhijānāmi , buddhapūjāyidaṃ phalaṃ .

‘‘ Catuddase kappasate , ito āsiṃsu te tayo ;

Rohaṇī nāma nāmena , cakkavattī mahabbalā .

‘‘ KilesāV1.194 jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .

Yā pana bhagavatā ovādavasena vuttā ‘‘ sīhappamatto ’’ ti gāthā , tattha sīhāti tassa therassa ālapanaṃ .

Appamatto viharāti satiyā avippavāsena pamādavirahito sabbiriyāpathesu satisampajaññayutto hutvā viharāhi .

Idāni taṃ appamādavihāraṃ saha phalena saṅkhepato dassetuṃ ‘‘ rattindivan ’’ tiādi vuttaṃ .

Tassattho – rattibhāgaṃM1.227 divasabhāgañca ‘‘ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetī ’’ ti ( saṃ . ni .4.239; a . ni .3.16; vibha .519) vuttanayena catusammappadhānavasena atandito akusīto āraddhavīriyo kusalaṃ samathavipassanādhammañca lokuttaradhammañca bhāvehi uppādehi vaḍḍhehi ca , evaṃ bhāvetvā ca jaha sīghaṃ samussayan ti tava samussayaṃ attabhāvaṃ paṭhamaṃ tāva tappaṭibaddhachandarāgappahānena sīghaṃ nacirasseva pajaha , evaṃbhūto ca pacchā carimakacittanirodhena anavasesato ca pajahissatīti .

Arahattaṃ pana patvā thero aññaṃ byākaronto tameva gāthaṃ paccudāhāsīti .

Sīhattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Nītattheragāthāvaṇṇanā

SabbarattiṃP1.190 supitvānāti āyasmato nītattherassa gāthā .

Kā uppatti ?

Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle sunando nāma brāhmaṇo hutvā anekasate brāhmaṇe mante vācento vājapeyyaṃ nāma yaññaṃ yaji , bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ anukampanto yaññaṭṭhānaṃ gantvā ākāse caṅkami .

Brāhmaṇo satthāraṃ disvā pasannamānaso sissehi pupphāni āharāpetvā ākāse khipitvā pūjaṃ akāsi .

Buddhānubhāvena taṃ ṭhānaṃ sakalañca nagaraṃ pupphapaṭavitānikaṃ viya chāditaṃ ahosi .

Mahājano satthari uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedesi .

Sunandabrāhmaṇo tena kusalamūlena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti , nīto tissa nāmaṃ ahosi .

So viññutaṃ patto ‘‘ ime samaṇā sakyaputtiyā sukhasīlā sukhasamācārā subhojanāni bhuñjitvā nivātesu senāsanesu viharanti , imesu pabbajitvā sukhena viharituṃ sakkā ’’ ti sukhābhilāsāya pabbajitvāva satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā katipāhameva manasikaritvā taṃ chaḍḍetvā yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā divasabhāgaṃ saṅgaṇikārāmo tiracchānakathāya vītināmeti , rattibhāgepi thinamiddhābhibhūto sabbarattiṃ supati .

Satthā tassa hetuparipākaṃ oloketvā ovādaṃ dento –

84.

‘‘ SabbarattiṃM1.228V1.195 supitvāna , divā saṅgaṇike rato ;

Kudāssu nāma dummedho , dukkhassantaṃ karissatī ’’ ti .

– gāthaṃ abhāsi ;

Tattha sabbarattin ti sakalaṃ rattiṃ .

Supitvānāti niddāyitvā ,‘‘ rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetī ’’ tiādinā vuttaṃ jāgariyaṃ ananuyuñjitvā kevalaṃ rattiyā tīsupi yāmesu niddaṃ okkamitvāti attho .

Divāti divasaṃ , sakalaṃ divasabhāganti attho .

Saṅgaṇiketi tiracchānakathikehi kāyadaḷhibahulapuggalehiP1.191 sannisajjā saṅgaṇiko , tasmiṃ rato abhirato tattha avigatacchando ‘‘ saṅgaṇike rato ’’ ti vutto ‘‘ saṅgaṇikārato ’’ tipi pāḷi .

Kudāssu nāmāti kudā nāma .

Assūti nipātamattaṃ , kasmiṃ nāma kāleti attho .

Dummedhoti nippañño .

Dukkhassāti vaṭṭadukkhassa .

Antan ti pariyosānaṃ .

Accantameva anuppādaṃ kadā nāma karissati , edisassa dukkhassantakaraṇaṃ natthīti attho .

‘‘ Dummedha dukkhassantaṃ karissasī ’’ tipi pāḷi .

Evaṃ pana satthārā gāthāya kathitāya thero saṃvegajāto vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .

Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.14.26-33)–

‘‘ Sunando nāma nāmena , brāhmaṇo mantapāragū ;

Ajjhāyako yācayogo , vājapeyyaṃ ayājayi .

‘‘ Padumuttaro lokavidū , aggo kāruṇiko isi ;

Janataṃ anukampanto , ambare caṅkamī tadā .

‘‘ Caṅkamitvāna sambuddho , sabbaññū lokanāyako ;

Mettāya aphari satte , appamāṇe nirūpadhi .

‘‘ Vaṇṭe chetvāna pupphāni , brāhmaṇo mantapāragū ;

Sabbe sisse samānetvā , ākāse ukkhipāpayi .

‘‘ Yāvatā nagaraṃ āsi , pupphānaṃ chadanaṃ tadā ;

Buddhassa ānubhāvena , sattāhaṃ na vigacchatha .

‘‘ TenevaM1.229 sukkamūlena , anubhotvāna sampadā ;

Sabbāsave pariññāya , tiṇṇo loke visattikaṃ .

‘‘ Ekārase kappasate , pañcatiṃsāsu khattiyā ;

Ambaraṃsasanāmā te , cakkavattī mahabbalā .

‘‘ KilesāV1.196 jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .

Arahattaṃ pana patvā thero aññaṃ byākaronto tameva gāthaṃ paccudāhāsi .

Nītattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Sunāgattheragāthāvaṇṇanā

Cittanimittassa kovidoti āyasmato sunāgattherassa gāthā .

Kā uppatti ?

Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto ito ekattiṃse kappe sikhissa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā araññāyatane assame vasanto tīṇi brāhmaṇasahassāni mante vācesi .

Athekadivasaṃ tassa satthāraṃ disvā lakkhaṇāni upadhāretvā lakkhaṇamante parivattentassa ,‘‘ īdisehi lakkhaṇehi samannāgato anantajino anantañāṇo buddho bhavissatī ’’ ti buddhañāṇaṃ ārabbha uḷāro pasādo uppajji .

So tena cittappasādena devaloke nibbatto aparāparaṃ devamanussesu saṃsarantoP1.192 imasmiṃ buddhuppāde nālakagāme aññatarassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti , sunāgo tissa nāmaṃ ahosi .

So dhammasenāpatissa gihisahāyo therassa santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā dassanabhūmiyaṃ patiṭṭhito pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇi .

Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.14.34-40)–

‘‘ Himavantassāvidūre , vasabho nāma pabbato ;

Tasmiṃ pabbatapādamhi , assamo āsi māpito .

‘‘ TīṇiM1.230 sissasahassāni , vācesiṃ brāhmaṇo tadā ;

Saṃharitvāna te sisse , ekamantaṃ upāvisiṃ .

‘‘ Ekamantaṃ nisīditvā , brāhmaṇo mantapāragū ;

Buddhavedaṃ gavesanto , ñāṇe cittaṃ pasādayiṃ .

‘‘ Tattha cittaṃ pasādetvā , nisīdiṃ paṇṇasanthare ;

Pallaṅkaṃ ābhujitvāna , tattha kālaṅkato ahaṃ .

‘‘ Ekatiṃse ito kappe , yaṃ saññamalabhiṃ tadā ;

Duggatiṃ nābhijānāmi , ñāṇasaññāyidaṃ phalaṃ .

‘‘ SattavīsatiV1.197 kappamhi , rājā siridharo ahu ;

Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .

‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .

Arahattaṃ pana patvā bhikkhūnaṃ dhammadesanāpadesena aññaṃ byākaronto –

85.

‘‘ Cittanimittassa kovido , pavivekarasaṃ vijāniya ;

Jhāyaṃ nipako patissato , adhigaccheyya sukhaṃ nirāmisan ’’ ti .

–

Gāthaṃ abhāsi .

Tattha cittanimittassa kovidoti bhāvanācittassa nimittaggahaṇe kusalo ,‘‘ imasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ , imasmiṃ sampahaṃsitabbaṃ , imasmiṃ ajjhupekkhitabban ’’ ti evaṃ paggahaṇādiyogyassa cittanimittassa gahaṇe cheko .

Pavivekarasaṃ vijāniyāti kāyavivekasaṃvaḍḍhitassa cittavivekassa rasaṃ sañjānitvā , vivekasukhaṃ anubhavitvāti attho .

‘‘ Pavivekarasaṃ pitvā ’’ ti ( dha . pa .205) hi vuttaṃ .

Jhāyan ti paṭhamaṃ ārammaṇūpanijjhānena pacchā lakkhaṇūpanijjhānena ca jhāyanto .

Nipakoti kammaṭṭhānapariharaṇe kusalo .

Patissatoti upaṭṭhitassati .

Adhigaccheyya sukhaṃ nirāmisan ti evaṃ samathanimittādikosallena labbhe cittavivekasukhe patiṭṭhāya sato sampajānoM1.231 hutvā vipassanājhāneneva jhāyanto kāmāmisavaṭṭāmisehi asammissatāya nirāmisaṃ nibbānasukhaṃ phalasukhañca adhigaccheyya samupagaccheyyāti attho .

Sunāgattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Nāgitattheragāthāvaṇṇanā

ItoP1.193 bahiddhā puthuaññavādinan ti āyasmato nāgitattherassa gāthā .

Kā uppatti ?

Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle nārado nāma brāhmaṇo hutvā ekadivasaṃ māḷake nisinno bhagavantaṃ bhikkhusaṅghena purakkhataṃ gacchantaṃ disvā pasannamānaso tīhi gāthāhi abhitthavi .

So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthunagare sakyarājakule nibbatti , nāgito tissa nāmaṃ ahosi .

So bhagavatiV1.198 kapilavatthusmiṃ viharante madhupiṇḍikasuttaṃ ( ma . ni .1.199 ādayo ) sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi .

Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.14.47-54)–

‘‘ Visālamāḷe āsīno , addasaṃ lokanāyakaṃ ;

Khīṇāsavaṃ balappattaṃ , bhikkhusaṅghapurakkhataṃ .

‘‘ Satasahassā tevijjā , chaḷabhiññā mahiddhikā ;

Parivārenti sambuddhaṃ , ko disvā nappasīdati .

‘‘ Ñāṇe upanidhā yassa , na vijjati sadevake ;

Anantañāṇaṃ sambuddhaṃ , ko disvā nappasīdati .

‘‘ Dhammakāyañca dīpentaṃ , kevalaṃ ratanākaraṃ ;

Vikappetuṃ na sakkonti , ko disvā nappasīdati .

‘‘ Imāhi tīhi gāthāhi , nāradovhayavacchalo ;

Padumuttaraṃ thavitvāna , sambuddhaṃ aparājitaṃ .

‘‘ TenaM1.232 cittappasādena , buddhasanthavanena ca ;

Kappānaṃ satasahassaṃ , duggatiṃ nupapajjahaṃ .

‘‘ Ito tiṃsakappasate , sumitto nāma khattiyo ;

Sattaratanasampanno , cakkavattī mahabbalo .

‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .

Arahattaṃ pana patvā satthu avitathadesanataṃ dhammassa ca niyyānikataṃ nissāya sañjātapītisomanasso pītivegappavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānento –

86.

‘‘ Ito bahiddhā puthuaññavādinaṃ , maggo na nibbānagamo yathā ayaṃ ;

Itissu saṅghaṃ bhagavānusāsati , satthā sayaṃ pāṇitaleva dassayan ’’ ti .

–

Gāthaṃ abhāsi .

Tattha ito bahiddhāti imasmā buddhasāsanā bāhirake samaye , tenāha ‘‘ puthuaññavādinan ’’ ti , nānātitthiyānanti attho .

Maggo na nibbānagamo yathā ayan ti yathā ayaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo ekaṃsena nibbānaṃ gacchatīti nibbānagamo , nibbānagāmī , evaṃ nibbānagamo maggo titthiyasamaye natthi asammāsambuddhappaveditattā aññatitthiyavādassa .

Tenāha bhagavā –

‘‘ IdhevaV1.199 , bhikkhave , samaṇo , idha dutiyo samaṇo , idha tatiyo samaṇo , idhaP1.194 catuttho samaṇo , suññā parappavādā samaṇebhi aññehī ’’ ti ( dī . ni .2.214; ma . ni .1.139; a . ni .4.241).

Itīti evaṃ .

Assūti nipātamattaṃ .

Saṅghan ti bhikkhusaṅghaṃ , ukkaṭṭhaniddesoyaṃ yathā ‘‘ satthā devamanussānan ’’ ti .

Saṅghan ti vā samūhaṃ , veneyyajananti adhippāyo .

Bhagavāti bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā , ayamettha saṅkhepo .

Vitthāro pana paramatthadīpaniyaṃ itivuttakavaṇṇanāyaṃ vuttanayenaM1.233 veditabbo .

Satthāti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ anusāsatīti satthā .

Sayan ti sayameva .

Ayañhettha attho –

‘‘ sīlādikkhandhattayasaṅgaho sammādiṭṭhiādīnaṃ aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ vasena aṭṭhaṅgiko nibbānagāmī ariyamaggo yathā mama sāsane atthi , evaṃ bāhirakasamaye maggo nāma natthī ’’ ti sīhanādaṃ nadanto amhākaṃ satthā bhagavā sayameva sayambhūñāṇena ñātaṃ , sayameva vā mahākaruṇāsañcodito hutvā attano desanāvilāsasampattiyā hatthatale āmalakaṃ viya dassento bhikkhusaṅghaṃ veneyyajanataṃ anusāsati ovadatīti .

Nāgitattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Paviṭṭhattheragāthāvaṇṇanā

Khandhā diṭṭhā yathābhūtan ti āyasmato paviṭṭhattherassa gāthā .

Kā uppatti ?

Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ karonto atthadassissa bhagavato kāle kesavo nāma tāpaso hutvā ekadivasaṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā pasannamānaso abhivādetvā añjaliṃ paggayha padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi .

So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe brāhmaṇakule uppajjitvā anukkamena viññutaṃ patto nekkhammaninnajjhāsayatāya paribbājakapabbajjaṃ pabbajitvā tattha sikkhitabbaṃ sikkhitvāP1.195 vicaranto upatissakolitānaṃ buddhasāsane pabbajitabhāvaṃ sutvā ‘‘ tepi nāma mahāpaññā tattha pabbajitā , tadeva maññe seyyo ’’ ti satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbaji .

Tassa satthā vipassanaṃ ācikkhi .

So vipassanaṃ ārabhitvā nacirasseva arahattaṃ sacchākāsi .

Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.14.55-59)–

‘‘ NāradoV1.200 iti me nāmaṃ , kesavo iti maṃ vidū ;

Kusalākusalaṃ esaṃ , agamaṃ buddhasantikaṃ .

‘‘ MettacittoM1.234 kāruṇiko , atthadassī mahāmuni ;

Assāsayanto satte so , dhammaṃ deseti cakkhumā .

‘‘ Sakaṃ cittaṃ pasādetvā , sire katvāna añjaliṃ ;

Satthāraṃ abhivādetvā , pakkāmiṃ pācināmukho .

‘‘ Sattarase kappasate , rājā āsi mahīpati ;

Amittatāpano nāma , cakkavattī mahabbalo .

‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .

Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākaronto –

87.

‘‘ Khandhā diṭṭhā yathābhūtaṃ , bhavā sabbe padālitā ;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro , natthi dāni punabbhavo ’’ ti .

– gāthaṃ abhāsi ;

Tattha khandhāti pañcupādānakkhandhā , te hi vipassanupalakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca ñātapariññādīhi parijānanavasena vipassitabbā .

Diṭṭhā yathābhūtan ti vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ tiādinā aviparītato diṭṭhā .

Bhavā sabbe padālitāti kāmabhavādayo sabbe kammabhavā upapattibhavā ca maggañāṇasatthena bhinnā viddhaṃsitā .

Kilesapadālaneneva hi kammopapattibhavā padālitā nāma honti .

Tenāha ‘‘ vikkhīṇo jātisaṃsāro , natthi dāni punabbhavo ’’ ti .

Tassattho heṭṭhā vuttoyeva .

Paviṭṭhattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Ajjunattheragāthāvaṇṇanā

Asakkhiṃ vata attānan ti āyasmato ajjunattherassa gāthā .

Kā uppatti ?

Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto vipassissaP1.196 bhagavato kāle sīhayoniyaṃ nibbatto ekadivasaṃ araññe aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ satthāraṃM1.235 disvā ‘‘ ayaṃ kho imasmiṃ kāle sabbaseṭṭho purisasīho ’’ ti pasannamānaso supupphitasālasākhaṃV1.201 bhañjitvā satthāraṃ pūjesi .

So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ seṭṭhikule nibbatti .

Ajjuno tissa nāmaṃ ahosi .

So viññutaṃ patto nigaṇṭhehi kataparicayo hutvā ‘‘ evāhaṃ amataṃ adhigamissāmī ’’ ti vivaṭṭajjhāsayatāya daharakāleyeva nigaṇṭhesu pabbajitvā tattha sāraṃ alabhanto satthu yamakapāṭihāriyaṃ disvā paṭiladdhasaddho sāsane pabbajitvā vipassanaṃ ārabhitvā nacirasseva arahā ahosi .

Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.14.60-65)–

‘‘ Migarājā tadā āsiṃ , abhijāto sukesarī ;

Giriduggaṃ gavesanto , addasaṃ lokanāyakaṃ .

‘‘ Ayaṃ nu kho mahāvīro , nibbāpeti mahājanaṃ ;

Yaṃnūnāhaṃ upāseyyaṃ , devadevaṃ narāsabhaṃ .

‘‘ Sākhaṃ sālassa bhañjitvā , sakosaṃ pupphamāhariṃ ;

Upagantvāna sambuddhaṃ , adāsiṃ pupphamuttamaṃ .

‘‘ Ekanavutito kappe , yaṃ pupphamabhiropayiṃ ;

Duggatiṃ nābhijānāmi , pupphadānassidaṃ phalaṃ .

‘‘ Ito ca navame kappe , virocanasanāmakā ;

Tayo āsiṃsu rājāno , cakkavattī mahabbalā .

‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .

Arahattaṃ pana patvā anuttarasukhādhigamasambhūtena pītivegena udānaṃ udānento –

88.

‘‘ Asakkhiṃ vata attānaṃ , uddhātuṃ udakā thalaṃ ;

Vuyhamāno mahogheva , saccāni paṭivijjhahan ’’ ti .

– gāthaṃ abhāsi ;

TatthaM1.236 asakkhin ti sakkosiṃ .

Vatāti vimhaye nipāto .

Ativimhayanīyañhetaṃ yadidaṃ saccapaṭivedho .

Tenāha –

‘‘ Taṃ kiṃmaññatha , bhikkhave , katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā , yaṃ sattadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyā ’’ tiādi ( saṃ . ni .5.1115)?

Attānan ti niyakajjhattaṃ sandhāya vadati .

Yo hi paro na hoti so attāti .

Uddhātun tiV1.202 uddharituṃ ,‘‘ uddhaṭan ’’ tipi pāṭho .

Udakāti saṃsāramahoghasaṅkhātā udakā .

Thalan ti nibbānathalaṃ .

Vuyhamāno mahoghevāti mahaṇṇave vuyhamāno viya .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma gambhīravitthate appatiṭṭhe mahati udakoghe vegasā vuyhamāno puriso kenaciP1.197 atthakāmena upanītaṃ phiyārittasampannaṃ daḷhanāvaṃ labhitvā sukheneva tato attānaṃ uddharituṃ sakkuṇeyya pāraṃ pāpuṇeyya , evamevāhaṃ saṃsāramahoghe kilesābhisaṅkhāravegena vuyhamāno satthārā upanītaṃ samathavipassanupetaṃ ariyamagganāvaṃ labhitvā tato attānaṃ uddharituṃ nibbānathalaṃ pattuṃ aho asakkhinti .

Yathā pana asakkhi , taṃ dassetuṃ ‘‘ saccāni paṭivijjhahan ’’ ti āha .

Yasmā ahaṃ dukkhādīni cattāri ariyasaccāni pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhiṃ ariyamaggañāṇena aññāsiṃ , tasmā asakkhiṃ vata attānaṃ uddhātuṃ udakā thalanti yojanā .

Ajjunattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .

9.( Paṭhama ) devasabhattheragāthāvaṇṇanā

Uttiṇṇā paṅkapalipāti āyasmato devasabhattherassa gāthā .

Kā uppatti ?

Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto sikhissa bhagavato kāle pārāvatayoniyaṃ nibbatto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso piyālaphalaṃ upanesi .

Satthā tassa pasādasaṃvaḍḍhanatthaṃ taṃ paribhuñji .

So tena ativiya pasannacitto hutvā kālena kālaṃ upasaṅkamitvā vanditvā cittaṃ pasādetiM1.237 .

So tena puññakammena devaloke nibbatto aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde aññatarassa maṇḍalikarañño putto hutvā nibbatto taruṇakāleyeva rajje patiṭṭhito rajjasukhamanubhavanto vuddho satthāraṃ upasaṅkami , tassa satthā dhammaṃ desesi .

So dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho saṃvegajāto rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .

Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.14.66-72)–

‘‘ Pārāvato tadā āsiṃ , paraṃ anuparodhako ;

Pabbhāre seyyaṃ kappemi , avidūre sikhisatthuno .

‘‘ Sāyaṃ pātañca passāmi , buddhaṃ lokagganāyakaṃ ;

Deyyadhammo ca me natthi , dvipadindassa tādino .

‘‘ PiyālaphalamādāyaV1.203 , agamaṃ buddhasantikaṃ ;

Paṭiggahesi bhagavā , lokajeṭṭho narāsabho .

‘‘ Tato paraṃ upādāya , paricāriṃ vināyakaṃ ;

Tena cittappasādena , tattha kālaṅkato ahaṃ .

‘‘ Ekattiṃse ito kappe , yaṃ phalaṃ adadiṃ ahaṃ ;

Duggatiṃ nābhijānāmi , phaladānassidaṃ phalaṃ .

‘‘ Ito pannarase kappe , tayo āsuṃ piyālino ;

Sattaratanasampannā , cakkavattī mahabbalā .

‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .

ArahattaṃP1.198 pana patvā pahīnakilesapaccavekkhaṇavasena uppannasomanasso udānaṃ udānento –

89.

‘‘ Uttiṇṇā paṅkapalipā , pātālā parivajjitā ;

Mutto oghā ca ganthā ca , sabbe mānā visaṃhatā ’’ ti .

– gāthaṃ abhāsi ;

TatthaM1.238 uttiṇṇāti uttaritā atikkantā .

Paṅkapalipāti paṅkā ca palipā ca .

Paṅko vuccati pakatikaddamo .

‘‘ Palipo ’’ ti gambhīraputhulo mahākaddamo .

Idha pana paṅko viyāti paṅko , kāmarāgo asucibhāvāpādanena cittassa makkhanato .

Palipo viyāti palipo , puttadārādivisayo bahalo chandarāgo vuttanayena sammakkhanato duruttaraṇato ca .

Te mayā anāgāmimaggena sabbaso atikkantāti āha ‘‘ uttiṇṇā paṅkapalipā ’’ ti .

Pātālāti pātāyālanti pātālā , mahāsamudde ninnatarapadesā .

Keci pana nāgabhavanaṃ ‘‘ pātālan ’’ ti vadanti .

Idha pana agāhaduravaggāhaduruttaraṇaṭṭhena pātālā viyāti pātālā , diṭṭhiyo .

Te ca mayā paṭhamamaggādhigameneva sabbathā vajjitā samucchinnāti āha ‘‘ pātālā parivajjitā ’’ ti mutto oghā ca ganthā cāti kāmoghādioghato abhijjhākāyaganthādiganthato ca tena tena maggena mutto parimutto , puna anabhikiraṇaaganthanavasena atikkantoti attho .

Sabbe mānā visaṃhatāti navavidhāpi mānā aggamaggādhigamena visesato saṅghātaṃ vināsaṃ āpāditā samucchinnā ‘‘ mānavidhā hatā ’’ ti keci paṭhanti , mānakoṭṭhāsāti attho .

‘‘ Mānavisā ’’ ti apare , tesaṃ pana mānavisassa dukkhassa phalato mānavisāti attho daṭṭhabbo .

( Paṭhama ) devasabhattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Sāmidattattheragāthāvaṇṇanā

PañcakkhandhāV1.204P1.199 pariññātāti āyasmato sāmidattattherassa gāthā .

Kā uppatti ?

Ayampi purimabuddhesu katādhikāro atthadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthari parinibbute tassa thūpe pupphehi chattātichattaṃ katvā pūjaṃ akāsi .

So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe aññatarassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti , sāmidatto tissa nāmaṃ ahosi .

So anukkamena viññutaṃ patto buddhānubhāvaṃ sutvā upāsakehi saddhiṃ vihāraṃ gato satthāraṃM1.239 dhammaṃ desentaṃ disvā pasannamānaso ekamantaṃ nisīdi .

Satthā tassa ajjhāsayaṃ oloketvā tathā dhammaṃ desesi , yathā saddhaṃ paṭilabhi saṃsāre ca saṃvegaṃ .

So paṭiladdhasaddho saṃvegajāto pabbajitvā ñāṇassa aparipakkattā katipayakālaṃ alasabahulī vihāsi .

Puna satthārā dhammadesanāya samuttejito vipassanāya kammaṭṭhānaṃ gahetvā tattha yuttappayutto viharanto nacireneva arahattaṃ pāpuṇi .

Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.15.1-4)–

‘‘ Parinibbute bhagavati , atthadassīnaruttame ;

Chattātichattaṃ kāretvā , thūpamhi abhiropayiṃ .

‘‘ Kālena kālamāgantvā , namassiṃ lokanāyakaṃ ;

Pupphacchadanaṃ katvāna , chattamhi abhiropayiṃ .

‘‘ Sattarase kappasate , devarajjamakārayiṃ ;

Manussattaṃ na gacchāmi , thūpapūjāyidaṃ phalaṃ .

‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ , bhavā sabbe samūhatā ;

Nāgova bandhanaṃ chetvā , viharāmi anāsavo .

‘‘ Svāgataṃ vata me āsi , buddhaseṭṭhassa santike ;

Tisso vijjā anuppattā , kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .

So aparabhāge bhikkhūhi ‘‘ kiṃ tayā , āvuso , uttarimanussadhammo adhigato ’’ ti puṭṭho sāsanassa niyyānikabhāvaṃ attano ca dhammānudhammappaṭipattiṃ tesaṃ pavedento aññābyākaraṇavasena –

90.

‘‘ PañcakkhandhāV1.205 pariññātā , tiṭṭhanti chinnamūlakā ;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro , natthi dāni punabbhavo ’’ ti .

– gāthaṃ abhāsi ;

Tattha pañcakkhandhā pariññātāti mayā ime pañcupādānakkhandhā ‘‘ idaṃ dukkhaṃ , ettakaṃ dukkhaṃ , na tato bhiyyo ’’ ti tīhi pariññāhi paricchinditvā ñātā viditā paṭividdhā .

Tiṭṭhanti chinnamūlakāti tathā pariññātattāyeva mūlabhūtassaM1.240P1.200 samudayassa sabbaso pahīnattā te idāni yāva carimakacittanirodho tiṭṭhanti chinnamūlakā , carimakacittanirodhena pana appaṭisandhikāva nirujjhanti .

Tenāha –

‘‘ vikkhīṇo jātisaṃsāro , natthi dāni punabbhavo ’’ ti .

Tassattho heṭṭhā vuttoyeva .

Sāmidattattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Navamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Theragāthā-aṭṭhakathā

Theragāthā-aṭṭhakathā

9. Navamavaggo

9. Navamavaggo

1. Samitiguttattheragāthāvaṇṇanā

2. Kassapattheragāthāvaṇṇanā

3. Sīhattheragāthāvaṇṇanā

4. Nītattheragāthāvaṇṇanā

5. Sunāgattheragāthāvaṇṇanā

6. Nāgitattheragāthāvaṇṇanā

7. Paviṭṭhattheragāthāvaṇṇanā

8. Ajjunattheragāthāvaṇṇanā

9.( Paṭhama ) devasabhattheragāthāvaṇṇanā

10. Sāmidattattheragāthāvaṇṇanā

Issues

Select Version

Theragāthā-aṭṭhakathā

Theragāthā-aṭṭhakathā

9. Navamavaggo

9. Navamavaggo

1. Samitiguttattheragāthāvaṇṇanā

2. Kassapattheragāthāvaṇṇanā

3. Sīhattheragāthāvaṇṇanā

4. Nītattheragāthāvaṇṇanā

5. Sunāgattheragāthāvaṇṇanā

6. Nāgitattheragāthāvaṇṇanā

7. Paviṭṭhattheragāthāvaṇṇanā

8. Ajjunattheragāthāvaṇṇanā

9.( Paṭhama ) devasabhattheragāthāvaṇṇanā

10. Sāmidattattheragāthāvaṇṇanā

Reading Settings