9. Channattheragāthāvaṇṇanā
Sutvāna
M1.195 dhammaṃ mahato mahārasan ti āyasmato channattherassa gāthā .Kā uppatti ?
Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ siddhatthaṃ bhagavantaṃ aññataraṃ rukkhamūlaṃ upagacchantaṃ disvā pasannacitto mudusamphassaṃ paṇṇasantharaṃ santharitvā adāsi .
Pupphehi ca
P1.166 samantato okiritvā pūjaṃ akāsi .So tena puññakammena devaloke nibbattitvā punapi aparāparaṃ puññāni katvā sugatīsuyeva saṃsaranto amhākaṃ bhagavato kāle suddhodanamahārājassa gehe dāsiyā kucchimhi nibbatti , channo tissa nāmaṃ ahosi , bodhisattena sahajāto .
So satthu ñātisamāgame paṭiladdhasaddho pabbajitvā bhagavati pemena ,‘‘ amhākaṃ buddho , amhākaṃ dhammo ’’ ti mamattaṃ uppādetvā sinehaṃ chindituṃ asakkonto samaṇadhammaṃ akatvā satthari parinibbute satthārā āṇattavidhinā katena brahmadaṇḍena santajjito saṃvegappatto hutvā sinehaṃ chinditvā vipassanto nacireneva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 1.10.45-50)–
‘‘ Siddhatthassa bhagavato , adāsiṃ paṇṇasantharaṃ ;
Samantā upahārañca , kusumaṃ okiriṃ ahaṃ .
‘‘ Pāsādevaṃ guṇaṃ rammaṃ , anubhomi mahārahaṃ ;
Mahagghāni ca pupphāni , sayanebhisavanti me .
‘‘ Sayanehaṃ tuvaṭṭāmi , vicitte pupphasanthate ;
Pupphavuṭṭhi ca sayane , abhivassati tāvade .
‘‘ Catunnavutito kappe , adāsiṃ paṇṇasantharaṃ ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , santharassa idaṃ phalaṃ .
‘‘ Tiṇasantharakā
V1.166 nāma , sattete cakkavattino ;Ito te pañcame kappe , uppajjiṃsu janādhipā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ
M1.196 pana patvā vimuttisukhasantappito pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānento – 69.
‘‘ Sutvāna dhammaṃ mahato mahārasaṃ ,
Sabbaññutaññāṇavarena desitaṃ ;
Maggaṃ papajjiṃ amatassa pattiyā ,
So yogakkhemassa pathassa kovido ’’ ti .
– gāthaṃ abhāsi ;
Tattha sutvānāti suṇitvā , sotena gahetvā ohitasoto sotadvārānusārena upadhāretvā .
Dhamman ti catusaccadhammaṃ .
Mahatoti bhagavato .
Bhagavā hi mahantehi uḷāratamehi sīlādiguṇehi samannāgatattā , sadevakena lokena visesato mahanīyatāya ca ‘‘ mahā ’’ ti vuccati , yā tassa mahāsamaṇoti samaññā jātā .
Nissakkavacanañcetaṃ ‘‘ mahato dhammaṃ sutvānā ’’ ti .
Mahārasan ti vimuttirasassa dāyakattā uḷārarasaṃ .
Sabbaññutaññāṇavarena desitan ti sabbaṃ jānātīti sabbaññū , tassa bhāvo sabbaññutā .
Ñāṇameva varaṃ , ñāṇesu vā varanti ñāṇavaraṃ , sabbaññutā ñāṇavaraṃ etassāti sabbaññutaññāṇavaro , bhagavā .
Tena sabbaññutaññāṇasaṅkhātaaggañāṇena vā karaṇabhūtena desitaṃ kathitaṃ dhammaṃ sutvānāti
P1.167 yojanā .Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ paramatthadīpaniyaṃ itivuttakavaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ .
Maggan ti aṭṭhaṅgikaṃ ariyamaggaṃ .
Papajjin ti paṭipajjiṃ .
Amatassa pattiyāti nibbānassa adhigamāya upāyabhūtaṃ paṭipajjinti yojanā .
Soti so bhagavā .
Yogakkhemassa pathassa kovidoti catūhi yogehi anupaddutassa nibbānassa yo patho , tassa kovido tattha sukusalo .
Ayañhettha attho – bhagavato catusaccadesanaṃ sutvā amatādhigamūpāyamaggaṃ ahaṃ paṭipajjiṃ paṭipajjanamaggaṃ mayā kataṃ , so eva pana bhagavā sabbathā yogakkhemassa pathassa kovido , parasantāne vā paramanesu kusalo , yassa saṃvidhānamāgamma ahampi maggaṃ paṭipajjinti .
Ayameva ca therassa aññābyākaraṇagāthā ahosīti .
Channattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .