7. Bhalliyattheragāthāvaṇṇanā
Yopānudīti
M1.59 āyasmato bhalliyattherassa gāthā .Kā uppatti ?
Ayaṃ kira ito ekatiṃse kappe anuppanne buddhe sumanassa nāma paccekabuddhassa pasannacitto phalāphalaṃ datvā sugatīsu eva saṃsaranto sikhissa sammāsambuddhassa kāle aruṇavatīnagare brāhmaṇakule nibbatto ‘‘ sikhissa bhagavato paṭhamābhisambuddhassa ujita , ojitā nāma dve satthavāhaputtā paṭhamāhāraṃ adaṃsū ’’ ti sutvā attano sahāyakena saddhiṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā svātanāya nimantetvā mahādānaṃ pavattetvā patthanaṃ akaṃsu –
‘‘ ubhopi mayaṃ , bhante , anāgate tumhādisassa buddhassa paṭhamāhāradāyakā bhaveyyāmā ’’ ti .
Te
P1.50 tattha tattha bhave puññakammaṃ katvā devamanussesu saṃsarantā kassapassa bhagavato kāle gopālakaseṭṭhissa puttā bhātaro hutvā nibbattā .Bahūni vassāni bhikkhusaṅghaṃ khīrabhojanena upaṭṭhahiṃsu .
Amhākaṃ pana bhagavato kāle pokkharavatīnagare satthavāhassa puttā bhātaro hutvā nibbattā .
Tesu jeṭṭho taphusso nāma , kaniṭṭho bhalliyo nāma , te pañcamattāni sakaṭasatāni bhaṇḍassa pūretvā vāṇijjāya gacchantā bhagavati paṭhamābhisambuddhe sattasattāhaṃ vimuttisukhadhammapaccavekkhaṇāhi vītināmetvā aṭṭhame sattāhe rājāyatanamūle viharante rājāyatanassa avidūre mahāmaggena atikkamanti , tesaṃ tasmiṃ samaye samepi bhūmibhāge akaddamodake sakaṭāni nappavattiṃsu ,‘‘ kiṃ nu , kho , kāraṇan ’’ ti ca cintentānaṃ porāṇasālohitā devatā rukkhaviṭapantare attānaṃ dassentī āha –
‘‘ mādisā , ayaṃ bhagavā acirābhisambuddho sattasattāhaṃ anāhāro vimuttisukhāpaṭisaṃvedī idāni rājāyatanamūle nisinno , taṃ āhārena paṭimānetha , yadassa tumhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāyā ’’ ti .
Taṃ sutvā te uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedentā ,‘‘ āhārasampādanaṃ papañcan ’’ ti maññamānā manthañca madhupiṇḍikañca bhagavato datvā dvevācikasaraṇaṃ gantvā kesadhātuyo labhitvā agamaṃsu .
Te hi paṭhamaṃ upāsakā ahesuṃ .
Atha bhagavati bārāṇasiṃ gantvā dhammacakkaṃ pavattetvā anupubbena rājagahe viharante taphussabhalliyā rājagahaṃ upagatā
M1.60 bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu .Tesaṃ bhagavā dhammaṃ desesi .
Tesu taphusso
V1.49 sotāpattiphale patiṭṭhāya upāsakova ahosi .Bhalliyo pana pabbajitvā chaḷabhiñño ahosi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . thera 2.48.66-70)–
‘‘ Sumano
P1.51 nāma sambuddho , takkarāyaṃ vasī tadā ;Vallikāraphalaṃ gayha , sayambhussa adāsahaṃ .
‘‘ Ekatiṃse ito kappe , yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , phaladānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Athekadivasaṃ māro bhalliyattherassa bhiṃsāpanatthaṃ bhayānakaṃ rūpaṃ dassesi .
So attano sabbabhayātikkamaṃ pakāsento ‘‘ yopānudī ’’ ti gāthamabhāsi .
7. Tattha yopānudīti yo apānudi khipi pajahi viddhaṃsesi .
Maccurājassāti maccu nāma maraṇaṃ khandhānaṃ bhedo , so eva ca sattānaṃ attano vase anuvattāpanato issaraṭṭhena rājāti maccurājā , tassa .
Senan ti jarārogādiṃ , sā hissa vasavattane aṅgabhāvato senā nāma , tena hesa mahatā nānāvidhena vipulena ‘‘ mahāseno ’’ ti vuccati .
Yathāha –
‘‘ na hi no saṅgaraṃ tena , mahāsenena maccunā ’’ ti ( ma . ni .1.272; jā .2.22.121; netti .103).
Atha vā guṇamāraṇaṭṭhena ‘‘ maccū ’’ ti idha devaputtamāro adhippeto , tassa ca sahāyabhāvūpagamanato kāmādayo senā .
Tathā cāha –
‘‘ Kāmā te paṭhamā senā , dutiyā arati vuccati ;
Tatiyā khuppipāsā te , catutthī taṇhā pavuccati .
‘‘ Pañcamī thinamiddhaṃ te , chaṭṭhā bhīrū pavuccati ;
Sattamī vicikicchā te , māno makkho ca aṭṭhamī ’’ ti .( su . ni .438-439; mahāni .28; cūḷani . nandamāṇavapucchāniddesa 47);
Naḷasetuṃva
M1.61 sudubbalaṃ mahoghoti sāravirahitato naḷasetusadisaṃ ativiya abalabhāvato suṭṭhu dubbalaṃ saṃkilesasenaṃ navalokuttaradhammānaṃ mahābalavabhāvato mahoghasadisena aggamaggena yo apānudiV1.50 vijitāvī apetabheravo danto , so parinibbuto ṭhitattoti yojanā .Taṃ sutvā māro ‘‘ jānāti maṃ samaṇo ’’ ti tatthevantaradhāyīti .
Bhalliyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .