[340]10. Visayhajātakavaṇṇanā
Adāsi
M3.118 dānānīti idaṃ satthā jetavane viharanto anāthapiṇḍikaṃ ārabbha kathesi .Vatthu heṭṭhā khadiraṅgārajātake ( jā .1.1.40) vitthāritameva .
Idha pana satthā anāthapiṇḍikaṃ .
Āmantetvā ‘‘ porāṇakapaṇḍitāpi gahapati ‘ dānaṃ mā dadāsī ’ ti ākāse ṭhatvā vārentaṃ sakkaṃ devānamindaṃ paṭibāhitvā dānaṃ adaṃsuyevā ’’ ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto asītikoṭivibhavo visayho nāma seṭṭhi hutvā
P3.129 pañcahi sīlehi samannāgato dānajjhāsayo dānābhirato ahosi .So catūsu nagaradvāresu , nagaramajjhe , attano gharadvāreti chasu ṭhānesu dānasālāyo kāretvā dānaṃ pavattesi , divase divase cha satasahassāni vissajjeti .
Bodhisattassa ca vanibbakayācakānañca ekasadisameva bhattaṃ hoti .
Tassa jambudīpaṃ unnaṅgalaṃ katvā dānaṃ dadato
V3.110 dānānubhāvena sakkassa bhavanaṃ kampi , sakkassa devarañño paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi .Sakko ‘‘ ko nu kho maṃ ṭhānā cāvetukāmo ’’ ti upadhārento mahāseṭṭhiṃ disvā ‘‘ ayaṃ visayho ativiya pattharitvā sakalajambudīpaṃ unnaṅgalaṃ karonto dānaṃ deti , iminā dānena maṃ cāvetvā sayaṃ sakko bhavissati maññe , dhanamassa nāsetvā etaṃ daliddaṃ katvā yathā dānaṃ na deti , tathā karissāmī ’’ ti cintetvā sabbaṃ dhanadhaññaṃ telamadhuphāṇitasakkarādīni antamaso dāsakammakaraporisampi antaradhāpesi .
Tadā dānabyāvaṭā āgantvā ‘‘ sāmi dānaggaṃ pacchinnaṃ , ṭhapitaṭhapitaṭṭhāne na kiñci passāmā ’’ ti ārocayiṃsu .
‘‘ Ito paribbayaṃ haratha , mā dānaṃ pacchindathā ’’ ti bhariyaṃ pakkosāpetvā ‘‘ bhadde , dānaṃ pavattāpehī ’’ ti āha .
Sā sakalagehaṃ vicinitvā aḍḍhamāsakamattampi adisvā ‘‘ ayya , amhākaṃ nivatthavatthaṃ ṭhapetvā aññaṃ kiñci na passāmi , sakalagehaṃ tucchan ’’ ti āha .
Sattaratanagabbhesu dvāraṃ vivarāpetvā na kiñci addasa , seṭṭhiñca bhariyañca ṭhapetvā aññe dāsakammakarāpi na paññāyiṃsu .
Puna mahāsatto .
Bhariyaṃ
M3.119 āmantetvā ‘‘ bhadde , na sakkā dānaṃ pacchindituṃ , sakalanivesanaṃ vicinitvā kiñci upadhārehī ’’ ti āha .Tasmiṃ khaṇe eko tiṇahārako asitañca kājañca tiṇabandhanarajjuñca dvārantare chaḍḍetvā palāyi .
Seṭṭhibhariyā taṃ disvā ‘‘ sāmi , idaṃ ṭhapetvā aññaṃ na passāmī ’’ ti
P3.130 āharitvā adāsi .Mahāsatto ‘‘ bhadde , mayā ettakaṃ kālaṃ tiṇaṃ nāma na lāyitapubbaṃ , ajja pana tiṇaṃ lāyitvā āharitvā vikkiṇitvā yathānucchavikaṃ dānaṃ dassāmī ’’ ti dānupacchedabhayena asitañceva kājañca rajjuñca gahetvā nagarā nikkhamitvā tiṇavatthuṃ gantvā tiṇaṃ lāyitvā ‘‘ eko amhākaṃ bhavissati , ekena dānaṃ dassāmī ’’ ti dve tiṇakalāpe bandhitvā kāje laggetvā ādāya gantvā nagaradvāre vikkiṇitvā māsake gahetvā ekaṃ koṭṭhāsaṃ yācakānaṃ adāsi .
Yācakā bahū , tesaṃ ‘‘ mayhampi dehi , mayhampi dehī ’’ ti vadantānaṃ itarampi koṭṭhāsaṃ datvā taṃ divasaṃ saddhiṃ bhariyāya anāhāro vītināmesi .
Iminā niyāmena cha divasā vītivattā .
Athassa sattame divase tiṇaṃ āharamānassa sattāhaṃ nirāhārassa atisukhumālassa nalāṭe sūriyātapena pahaṭamatte akkhīni bhamiṃsu .
So satiṃ paccupaṭṭhāpetuṃ asakkonto tiṇaṃ avattharitvā pati .
Sakko tassa kiriyaṃ upadhārayamāno vicarati .
So taṅkhaṇaññeva āgantvā ākāse ṭhatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
157.
‘‘ Adāsi
V3.111 dānāni pure visayha , dadato ca te khayadhammo ahosi ;Ito paraṃ ce na dadeyya dānaṃ , tiṭṭheyyuṃ te saṃyamantassa bhogā ’’ ti .
Tassattho – ambho visayha tvaṃ ito pubbe tava gehe dhane vijjamāne sakalajambudīpaṃ unnaṅgalaṃ karitvā dānāni adāsi .
Tassa ca te evaṃ dadato bhogānaṃ khayadhammo khayasabhāvo ahosi , sabbaṃ sāpateyyaṃ khīṇaṃ , ito paraṃ cepi tvaṃ dānaṃ na dadeyya , kassaci kiñci na dadeyyāsi , tava saṃyamantassa adadantassa bhogā tatheva
P3.131 tiṭṭheyyuṃ ,‘‘ ito paṭṭhāya na dassāmī ’’ ti tvaṃ mayhaṃ paṭiññaṃ dehi , ahaṃ te bhoge dassessāmīti .Mahāsatto
M3.120 tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ kosi tvan ’’ ti āha .‘‘ Sakkohamasmī ’’ ti .
Bodhisatto ‘‘ sakko nāma sayaṃ dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā satta vattapadāni pūretvā sakkattaṃ patto , tvaṃ pana attano issariyakāraṇaṃ dānaṃ vāresi , anariyaṃ vata karosī ’’ ti vatvā tisso gāthā abhāsi –
158.
‘‘ Anariyamariyena sahassanetta , suduggatenāpi akiccamāhu ;
Mā vo dhanaṃ taṃ ahu devarāja , yaṃ bhogahetu vijahemu saddhaṃ .
159.
‘‘ Yena eko ratho yāti , yāti tenaparo ratho ;
Porāṇaṃ nihitaṃ vattaṃ , vattataññeva vāsava .
160.
‘‘ Yadi hessati dassāma , asante kiṃ dadāmase ;
Evaṃbhūtāpi dassāma , mā dānaṃ pamadamhase ’’ ti .
Tattha anariyan ti lāmakaṃ pāpakammaṃ .
Ariyenāti parisuddhācārena ariyena .
Suduggatenāpīti sudaliddenāpi .
Akiccamāhūti akattabbanti buddhādayo ariyā vadanti , tvaṃ pana maṃ anariyaṃ maggaṃ ārocesīti adhippāyo .
Voti nipātamattaṃ .
Yaṃ bhogahetūti yassa dhanassa paribhuñjanahetu mayaṃ dānasaddhaṃ vijahemu pariccajeyyāma , taṃ dhanameva mā ahu , na no tena dhanena atthoti dīpeti .
Rathoti yaṃkiñci yānaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yena maggena eko ratho yāti , aññopi ratho
V3.112 ‘‘ rathassa gatamaggo eso ’’ ti teneva maggena yāti .Porāṇaṃ nihitaṃ vattan ti yaṃ mayā pubbe nihitaṃ vattaṃ , taṃ mayi dharante vattatuyeva , mā tiṭṭhatūti attho .
Evaṃbhūtāti evaṃ tiṇahārakabhūtāpi mayaṃ yāva
P3.132 jīvāma , tāva dassāmayeva .Kiṃkāraṇā ?
Mā dānaṃ pamadamhaseti .
Adadanto hi dānaṃ pamajjati nāma na sarati na sallakkheti , ahaṃ pana jīvamāno dānaṃ pamussituṃ na icchāmi , tasmā dānaṃ dassāmiyevāti dīpeti .
Sakko taṃ paṭibāhituṃ asakkonto ‘‘ kimatthāya dānaṃ dadāsī ’’ ti pucchi .
Bodhisatto ‘‘ neva sakkattaṃ , na brahmattaṃ patthayamāno , sabbaññutaṃ patthento
M3.121 panāhaṃ dadāmī ’’ ti āha .Sakko tassa vacanaṃ sutvā tuṭṭho hatthena piṭṭhiṃ parimajji .
Bodhisattassa taṅkhaṇaññeva parimajjitamattasseva sakalasarīraṃ paripūri .
Sakkānubhāvena cassa sabbo vibhavaparicchedo paṭipākatikova ahosi .
Sakko ‘‘ mahāseṭṭhi , tvaṃ ito paṭṭhāya divase divase dvādasa satasahassāni vissajjento dānaṃ dadāhī ’’ ti tassa gehe aparimāṇaṃ dhanaṃ katvā taṃ uyyojetvā sakaṭṭhānameva gato .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā seṭṭhibhariyā rāhulamātā ahosi , visayho pana seṭṭhi ahameva ahosin ’’ ti .
Visayhajātakavaṇṇanā dasamā .
Kokilavaggo catuttho .