[338]8. Thusajātakavaṇṇanā
Viditaṃ
V3.104 thusan ti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ajātasattuṃ ārabbha kathesi .Tasmiṃ kira mātukucchigate tassa mātu kosalarājadhītāya bimbisārarañño dakkhiṇajāṇulohitapivanadohaḷo uppajjitvā paṇḍu ahosi .
Sā paricārikāhi pucchitā tāsaṃ tamatthaṃ ārocesi .
Rājāpi sutvā nemittake pakkosāpetvā ‘‘ deviyā kira evarūpo dohaḷo uppanno , tassa kā nipphattī ’’ ti pucchi .
Nemittakā ‘‘ deviyā kucchimhi nibbattakasatto tumhe māretvā rajjaṃ gaṇhissatī ’’ ti āhaṃsu .
Rājā ‘‘ sace mama putto maṃ māretvā rajjaṃ gaṇhissati , ko ettha doso ’’ ti dakkhiṇajāṇuṃ satthena phālāpetvā lohitaṃ suvaṇṇataṭṭakena gāhāpetvā deviyā pāyesi .
Sā cintesi ‘‘ sace mama kucchiyaṃ
M3.112 nibbatto putto pitaraṃ māressati , kiṃ me tenā ’’ ti .Sā gabbhapātanatthaṃ kucchiṃ maddāpesi
P3.122 .Rājā ñatvā taṃ pakkosāpetvā ‘‘ bhadde mayhaṃ kira putto maṃ māretvā rajjaṃ gaṇhissati , na kho panāhaṃ ajaro amaro , puttamukhaṃ passituṃ me dehi , mā ito pabhuti evarūpaṃ kammaṃ akāsī ’’ ti āha .
Sā tato paṭṭhāya uyyānaṃ gantvā kucchiṃ maddāpesi .
Rājā ñatvā tato paṭṭhāya uyyānagamanaṃ nivāresi .
Sā paripuṇṇagabbhā puttaṃ vijāyi .
Nāmaggahaṇadivase cassa ajātasseva pitu sattubhāvato ‘‘ ajātasattu ’’ tveva nāmamakaṃsu .
Tasmiṃ kumāraparihārena vaḍḍhante satthā ekadivasaṃ pañcasatabhikkhuparivuto rañño nivesanaṃ gantvā nisīdi .
Rājā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyabhojanīyena parivisitvā satthāraṃ vanditvā dhammaṃ suṇanto nisīdi .
Tasmiṃ khaṇe kumāraṃ maṇḍetvā rañño adaṃsu .
Rājā balavasinehena puttaṃ gahetvā ūrumhi nisīdāpetvā puttagatena pemena puttameva mamāyanto na dhammaṃ suṇāti .
Satthā tassa pamādabhāvaṃ ñatvā ‘‘ mahārāja , pubbe rājāno putte āsaṅkamānā paṭicchanne kāretvā ‘ amhākaṃ accayena nīharitvā rajje patiṭṭhāpeyyāthā ’ ti āṇāpesun ’’ ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto takkasilāyaṃ disāpāmokkhaācariyo hutvā bahū rājakumāre ca brāhmaṇakumāre ca sippaṃ vācesi .
Bārāṇasiraññopi putto soḷasavassakāle tassa santikaṃ gantvā tayo vede ca sabbasippāni ca uggaṇhitvā paripuṇṇasippo ācariyaṃ āpucchi .
Ācariyo aṅgavijjāvasena taṃ olokento ‘‘ imassa puttaṃ nissāya antarāyo paññāyati , tamahaṃ attano ānubhāvena harissāmī ’’ ti
V3.105 cintetvā catasso gāthā bandhitvā rājakumārassa adāsi , evañca pana taṃ vadesi ‘‘ tāta , paṭhamaṃ gāthaṃ rajje patiṭṭhāya tava puttassa soḷasavassakāle bhattaṃ bhuñjanto vadeyyāsi , dutiyaṃ mahāupaṭṭhānakāle , tatiyaṃ pāsādaṃ abhiruhamāno sopānasīse ṭhatvā , catutthaṃ sayanasirigabbhaṃP3.123 pavisanto ummāre ṭhatvā ’’ ti .So ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā
M3.113 ācariyaṃ vanditvā gato oparajje patiṭṭhāya pitu accayena rajje patiṭṭhāsi .Tassa putto soḷasavassakāle rañño uyyānakīḷādīnaṃ atthāya nikkhamantassa sirivibhavaṃ disvā pitaraṃ māretvā rajjaṃ gahetukāmo hutvā attano upaṭṭhākānaṃ kathesi .
Te ‘‘ sādhu deva , mahallakakāle laddhena issariyena ko attho , yena kenaci upāyena rājānaṃ māretvā rajjaṃ gaṇhituṃ vaṭṭatī ’’ ti vadiṃsu .
Kumāro ‘‘ visaṃ khādāpetvā māressāmī ’’ ti pitarā saddhiṃ sāyamāsaṃ bhuñjanto visaṃ gahetvā nisīdi .
Rājā bhattapātiyaṃ bhatte acchupanteyeva paṭhamaṃ gāthamāha –
149.
‘‘ Viditaṃ thusaṃ undurānaṃ , viditaṃ pana taṇḍulaṃ ;
Thusaṃ thusaṃ vivajjetvā , taṇḍulaṃ pana khādare ’’ ti .
Tattha viditan ti kāḷavaddalepi andhakāre undurānaṃ thuso thusabhāvena taṇḍulo ca taṇḍulabhāvena vidito pākaṭoyeva .
Idha pana liṅgavipallāsavasena ‘‘ thusaṃ taṇḍulan ’’ ti vuttaṃ .
Khādareti thusaṃ thusaṃ vajjetvā taṇḍulameva khādanti .
Idaṃ vuttaṃ hoti – tāta kumāra , yathā undurānaṃ andhakārepi thuso thusabhāvena taṇḍulo ca taṇḍulabhāvena pākaṭo , te thusaṃ vajjetvā taṇḍulameva khādanti , evameva mamapi tava visaṃ gahetvā nisinnabhāvo pākaṭoti .
Kumāro ‘‘ ñātomhī ’’ ti bhīto bhattapātiyaṃ visaṃ pātetuṃ avisahitvā uṭṭhāya rājānaṃ vanditvā gato .
So tamatthaṃ attano upaṭṭhākānaṃ ārocetvā ‘‘ ajja tāvamhi ñāto , idāni kathaṃ māressāmī ’’ ti pucchi .
Te tato paṭṭhāya uyyāne paṭicchannā hutvā nikaṇṇikavasena mantayamānā ‘‘ attheko upāyo , khaggaṃ sannayhitvā mahāupaṭṭhānaṃ gatakāle amaccānaṃ antare ṭhatvā rañño pamattabhāvaṃ ñatvā khaggena paharitvā māretuṃ vaṭṭatī ’’ ti vavatthapesuṃ .
Kumāro ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā mahāupaṭṭhānakāle sannaddhakhaggo
P3.124 hutvā gantvā ito cito ca rañño paharaṇokāsaṃ upadhāreti .Tasmiṃ khaṇe rājā dutiyaṃ gāthamāha –
150.
‘‘ Yā
M3.114 mantanā araññasmiṃ , yā ca gāme nikaṇṇikā ;Yañcetaṃ iti cīti ca , etampi viditaṃ mayā ’’ ti .
Tattha
V3.106 araññasmin ti uyyāne .Nikaṇṇikāti kaṇṇamūle mantanā .
Yañcetaṃ iti cīti cāti yañca etaṃ idāni mama paharaṇokāsapariyesanaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – tāta kumāra , yā esā tava attano upaṭṭhākehi saddhiṃ uyyāne ca gāme ca nikaṇṇikā mantanā , yañcetaṃ idāni mama māraṇatthāya iti cīti ca karaṇaṃ , etampi sabbaṃ mayā ñātanti .
Kumāro ‘‘ jānāti me veribhāvaṃ pitā ’’ ti tato palāyitvā upaṭṭhākānaṃ ārocesi .
Te sattaṭṭha divase atikkamitvā ‘‘ kumāra , na te pitā , veribhāvaṃ jānāti , takkamattena tvaṃ evaṃsaññī ahosi , mārehi nan ’’ ti vadiṃsu .
So ekadivasaṃ khaggaṃ gahetvā sopānamatthake gabbhadvāre aṭṭhāsi .
Rājā sopānamatthake ṭhito tatiyaṃ gāthamāha –
151.
‘‘ Dhammena kira jātassa , pitā puttasssa makkaṭo ;
Daharasseva santassa , dantehi phalamacchidā ’’ ti .
Tattha dhammenāti sabhāvena .
Pitā puttassa makkaṭoti pitā makkaṭo puttassa makkaṭapotakassa .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā araññe jāto makkaṭo attano yūthapariharaṇaṃ āsaṅkanto taruṇassa makkaṭapotakassa dantehi phalaṃ chinditvā purisabhāvaṃ nāseti , tathā tava atirajjakāmassa phalāni uppāṭāpetvā purisabhāvaṃ nāsessāmīti .
Kumāro ‘‘ gaṇhāpetukāmo maṃ pitā ’’ ti bhīto palāyitvā ‘‘ pitarāmhi santajjito ’’ ti upaṭṭhākānaṃ ārocesi .
Te aḍḍhamāsamatte vītivatte ‘‘ kumāra , sace rājā jāneyya , ettakaṃ kālaṃ nādhivāseyya , takkamattena tayā kathitaṃ , mārehi
P3.125 nan ’’ ti vadiṃsu .So ekadivasaṃ khaggaṃ gahetvā uparipāsāde sirisayanaṃ pavisitvā ‘‘ āgacchantameva naṃ māressāmī ’’ ti heṭṭhāpallaṅke nisīdi .
Rājā bhuttasāyamāso parijanaṃ uyyojetvā ‘‘ nipajjissāmī ’’ ti sirigabbhaṃ pavisanto ummāre ṭhatvā catutthaṃ gāthamāha –
152.
‘‘ Yametaṃ
M3.115 parisappasi , ajakāṇova sāsape ;Yopāyaṃ heṭṭhato seti , etampi viditaṃ mayā ’’ ti .
Tattha parisappasīti bhayena ito cito ca sappasi .
Sāsapeti sāsapakhette .
Yopāyan ti yopi ayaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yampi etaṃ tvaṃ sāsapavanaṃ paviṭṭhakāṇaeḷako viya bhayena ito
V3.107 cito ca saṃsappasi , paṭhamaṃ visaṃ gahetvā āgatosi , dutiyaṃ khaggena paharitukāmo hutvā āgatosi , tatiyaṃ khaggaṃ ādāya sopānamatthake aṭṭhāsi , idāni maṃ ‘‘ māressāmī ’’ ti heṭṭhāsayane nipannosi , sabbametaṃ jānāmi , na taṃ idāni vissajjemi , gahetvā rājāṇaṃ kārāpessāmīti .Evaṃ tassa ajānantasseva sā sā gāthā taṃ taṃ atthaṃ dīpeti .
Kumāro ‘‘ ñātomhi pitarā , idāni maṃ nāssessatī ’’ ti bhayappatto heṭṭhāsayanā nikkhamitvā khaggaṃ rañño pādamūle chaḍḍetvā ‘‘ khamāhi me , devā ’’ ti pādamūle urena nipajji .
Rājā ‘‘ na mayhaṃ koci kammaṃ jānātīti tvaṃ cintesī ’’ ti taṃ tajjetvā saṅkhalikabandhanena bandhāpetvā bandhanāgāraṃ pavesāpetvā ārakkhaṃ ṭhapesi .
Tadā rājā bodhisattassa guṇaṃ sallakkhesi .
So aparabhāge kālamakāsi , tassa sarīrakiccaṃ katvā kumāraṃ bandhanāgārā nīharitvā rajje patiṭṭhāpesuṃ .
Satthā
P3.126 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –‘‘ tadā takkasilāyaṃ disāpāmokkho ācariyo ahameva ahosin ’’ ti .
Thusajātakavaṇṇanā aṭṭhamā .