[396]1. Kukkujātakavaṇṇanā
Diyaḍḍhakukkūti
V3.279P3.317M3.298 idaṃ satthā jetavane viharanto rājovādaṃ ārabbha kathesi .Paccuppannavatthu tesakuṇajātake ( jā .2.17.1 ādayo ) āvi bhavissati .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa atthadhammānusāsako amacco ahosi .
Rājā agatigamane patiṭṭhāya adhammena rajjaṃ kāresi , janapadaṃ pīḷetvā dhanameva saṃhari .
Bodhisatto rājānaṃ ovaditukāmo ekaṃ upamaṃ upadhārento vicarati , rañño uyyāne vāsāgāraṃ vippakataṃ hoti aniṭṭhitacchadanaṃ , dārukaṇṇikaṃ āropetvā gopānasiyo pavesitamattā honti .
Rājā kīḷanatthāya uyyānaṃ gantvā tattha vicaritvā taṃ gehaṃ pavisitvā ullokento kaṇṇikamaṇḍalaṃ disvā attano uparipatanabhayena nikkhamitvā bahi ṭhito puna oloketvā ‘‘ kiṃ nu kho nissāya kaṇṇikā ṭhitā , kiṃ nissāya gopānasiyo ’’ ti cintetvā bodhisattaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
1.
‘‘ Diyaḍḍhakukkū
P3.318 udayena kaṇṇikā , vidatthiyo aṭṭha parikkhipanti naṃ ;Sā siṃsapā , sāramayā apheggukā , kuhiṃ ṭhitā upparito na dhaṃsatī ’’ ti .
Tattha diyaḍḍhakukkūti diyaḍḍharatanā .
Udayenāti uccattena .
Parikkhipanti nan ti taṃ panetaṃ aṭṭha vidatthiyo parikkhipanti , parikkhepato aṭṭhavidatthipamāṇāti vuttaṃ hoti .
Kuhiṃ ṭhitāti kattha patiṭṭhitā hutvā .
Na dhaṃsatīti na patati .
Taṃ
V3.280M3.299 sutvā bodhisatto ‘‘ laddhā dāni me rañño ovādatthāya upamā ’’ ti cintetvā imā gāthā āha – 2.
‘‘ Yā tiṃsati sāramayā anujjukā , parikiriya gopānasiyo samaṃ ṭhitā ;
Tāhi susaṅgahitā balasā pīḷitā , samaṃ ṭhitā upparito na dhaṃsati .
3.
‘‘ Evampi mittehi daḷhehi paṇḍito , abhejjarūpehi sucīhi mantibhi ;
Susaṅgahīto siriyā na dhaṃsati , gopānasībhāravahāva kaṇṇikā ’’ ti .
Tattha yā tiṃsati sāramayāti yā etā sārarukkhamayā tiṃsati gopānasiyo .
Parikiriyāti parivāretvā .
Samaṃ ṭhitāti samabhāgena ṭhitā .
Balasā pīḷitāti tāhi tāhi gopānasīhi balena pīḷitā suṭṭhu saṅgahitā ekābaddhā hutvā .
Paṇḍitoti ñāṇasampanno rājā .
Sucīhīti sucisamācārehi kalyāṇamittehi .
Mantibhīti mantakusalehi .
Gopānasībhāravahāva kaṇṇikāti yathā gopānasīnaṃ bhāraṃ vahamānā kaṇṇikā na dhaṃsati na patati , evaṃ rājāpi vuttappakārehi mantīhi abhijjahadayehi susaṅgahito sirito na dhaṃsati na patati na parihāyati .
Rājā
P3.319 bodhisatte kathenteyeva attano kiriyaṃ sallakkhetvā kaṇṇikāya asati gopānasiyo na tiṭṭhanti , gopānasīhi asaṅgahitā kaṇṇikā na tiṭṭhati , gopānasīsu bhijjantīsu kaṇṇikā patati , evameva adhammiko rājā attano mittāmacce ca balakāye ca brāhmaṇagahapatike ca asaṅgaṇhanto tesu bhijjantesu tehi asaṅgahito issariyā dhaṃsati , raññā nāma dhammikena bhavitabbanti .Athassa tasmiṃ khaṇe paṇṇākāratthāya mātuluṅgaṃ āhariṃsu .
Rājā ‘‘ sahāya , imaṃ mātuluṅgaṃ khādā ’’ ti bodhisattaṃ āha .
Bodhisatto taṃ gahetvā ‘‘ mahārāja , imaṃ khādituṃ ajānantā tittakaṃ vā karonti ambilaṃ vā , jānantā
M3.300 pana paṇḍitā tittakaṃ hāretvā ambilaṃ anīharitvā mātuluṅgarasaṃ anāsetvāva khādantī ’’ ti rañño imāya upamāya dhanasaṅgharaṇūpāyaṃ dassento dve gāthā abhāsi – 4.
‘‘ Kharattacaṃ bellaṃ yathāpi satthavā , anāmasantopi karoti tittakaṃ ;
Samāharaṃ sāduṃ karoti patthiva , asāduṃ kayirā tanubandhamuddharaṃ .
5.
‘‘ Evampi
V3.281 gāmanigamesu paṇḍito , asāhasaṃ rājadhanāni saṅgharaṃ ;Dhammānuvattī paṭipajjamāno , sa phāti kayirā aviheṭhayaṃ paran ’’ ti .
Tattha kharattacan ti thaddhatacaṃ .
Bellan ti mātuluṅgaṃ .
‘ Belan ’’ tipi pāṭho , ayamevattho .
Satthavāti satthakahattho .
Anāmasantoti bahitacaṃ tanukampi atacchanto idaṃ phalaṃ tittakaṃ karoti .
Samāharan ti samāharanto bahitacaṃ tacchanto anto ca ambilaṃ anīharanto taṃ sāduṃ karoti .
Patthivāti rājānaṃ ālapati .
Tanubandhamuddharan ti
P3.320 tanukaṃ pana tacaṃ uddharanto sabbaso tittakassa anapanītattā taṃ asādumeva kayirā .Evan ti evaṃ paṇḍito rājāpi asāhasaṃ sāhasiyā taṇhāya vasaṃ agacchanto agatigamanaṃ pahāya raṭṭhaṃ apīḷetvā upacikānaṃ vammikavaḍḍhananiyāmena madhukarānaṃ reṇuṃ gahetvā madhukaraṇaniyāmena ca dhanaṃ saṅgharanto –
‘‘ Dānaṃ sīlaṃ pariccāgaṃ , ajjavaṃ maddavaṃ tapaṃ ;
Akkodhaṃ avihiṃsañca , khantiñca avirodhanan ’’ ti .
–
Iti imesaṃ dasannaṃ rājadhammānaṃ anuvattanena dhammānuvattī hutvā paṭipajjamāno so attano ca paresañca phātiṃ vaḍḍhiṃ kareyya paraṃ aviheṭhentoyevāti .
Rājā bodhisattena saddhiṃ mantento pokkharaṇītīraṃ gantvā supupphitaṃ bālasūriyavaṇṇaṃ udakena anupalittaṃ padumaṃ disvā āha –
‘‘ sahāya , imaṃ
M3.301 padumaṃ udake sañjātameva udakena alimpamānaṃ ṭhitan ’’ ti .Atha naṃ bodhisatto ‘‘ mahārāja , raññā nāma evarūpena bhavitabban ’’ ti ovadanto imā gāthā āha –
6.
‘‘ Odātamūlaṃ sucivārisambhavaṃ , jātaṃ yathā pokkharaṇīsu ambujaṃ ;
Padumaṃ yathā agginikāsiphālimaṃ , na kaddamo na rajo na vāri limpati .
7.
‘‘ Evampi vohārasuciṃ asāhasaṃ , visuddhakammantamapetapāpakaṃ ;
Na limpati kammakilesa tādiso , jātaṃ yathā pokkharaṇīsu ambujan ’’ ti .
Tattha odātamūlan ti paṇḍaramūlaṃ .
Ambujan ti padumasseva vevacanaṃ .
Agginikāsiphāliman ti agginikāsinā sūriyena phālitaṃ vikasitanti attho .
Na kaddamo na
V3.282 rajo na vāri limpatīti neva kaddamo na rajo na udakaṃ limpati , na makkhetīti attho .‘‘ Lippati ’’ cceva vā pāṭho , bhummatthe vā etāni paccattavacanāni , etesu kaddamādīsu na lippati , na allīyatīti attho .
Vohārasucin ti
P3.321 porāṇakehi dhammikarājūhi likhāpetvā ṭhapitavinicchayavohāre suciṃ , agatigamanaṃ pahāya dhammena vinicchayakārakanti attho .Asāhasan ti dhammikavinicchaye ṭhitattāyeva sāhasikakiriyāya virahitaṃ .
Visuddhakammantan ti teneva asāhasikaṭṭhena visuddhakammantaṃ saccavādiṃ nikkodhaṃ majjhattaṃ tulābhūtaṃ lokassa .
Apetapāpakan ti apagatapāpakammaṃ .
Na limpati kammakilesa tādisoti taṃ rājānaṃ pāṇātipāto adinnādānaṃ kāmesumicchācāro musāvādoti ayaṃ kammakileso na allīyati .
Kiṃkāraṇā ?
Tādiso jātaṃ yathā pokkharaṇīsu ambujaṃ .
Tādiso hi rājā yathā pokkharaṇīsu jātaṃ padumaṃ anupalittaṃ , evaṃ anupalitto nāma hoti .
Rājā bodhisattassa ovādaṃ sutvā tato paṭṭhāya dhammena rajjaṃ kārento dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi .
Satthā
M3.302 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –‘‘ tadā rājā ānando ahosi , paṇḍitāmacco pana ahameva ahosin ’’ ti .
Kukkujātakavaṇṇanā paṭhamā .