[406]1. Gandhārajātakavaṇṇanā

HitvāV3.322 gāmasahassānīti idaṃ satthā jetavane viharanto bhesajjasannidhikārasikkhāpadaṃ ārabbha kathesi .

Vatthu pana rājagahe samuṭṭhitaṃ .

Āyasmatā hi pilindavacchena ārāmikakulaṃ mocetuṃ rājanivesanaṃ gantvā rañño pāsāde iddhibalena sovaṇṇamaye kate manussā pasīditvā therassa pañca bhesajjāni pahiṇiṃsu .

So tāni parisāya vissajjesi .

Parisā panassa bāhullikā ahosi , laddhaṃP3.364 laddhaṃ koḷambepi ghaṭepi pattatthavikāyopi pūretvā paṭisāmesi .

Manussā disvā ‘‘ mahicchā ime samaṇā antokoṭṭhāgārikā ’’ ti ujjhāyiṃsu .

Satthā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘ yāni kho pana tāni gilānānaṃ bhikkhūnan ’’ ti ( pārā .622-623) sikkhāpadaṃ paññapetvā ‘‘ bhikkhave , porāṇakapaṇḍitā anuppanne buddhe bāhirakapabbajjaṃ pabbajitvā pañcasīlamattakaṃ rakkhantāpi loṇasakkharamattakaṃ punadivasatthāya nidahanteM3.344 garahiṃsu , tumhe pana evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā dutiyatatiyadivasatthāya sannidhiṃ karontā ayuttaṃ karothā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .

Atīte gandhāraraṭṭhe bodhisatto gandhārarañño putto hutvā pitu accayena rajje patiṭṭhāya dhammena rajjaṃ kāresi .

Majjhimapadesepi videharaṭṭhe videho nāma rājā rajjaṃ kāresi .

Te dvepi rājāno adiṭṭhasahāyā hutvā aññamaññaṃ thiravissāsā ahesuṃ .

Tadā manussā dīghāyukā honti , tiṃsa vassasahassāni jīvanti .

Athekadā gandhārarājā puṇṇamuposathadivase samādinnasīlo mahātale paññattavarapallaṅkamajjhagato vivaṭena sīhapañjarena pācīnalokadhātuṃ olokento amaccānaṃ dhammatthayuttakathaṃ kathento nisīdi .

Tasmiṃ khaṇe gaganatalaṃ atilaṅghantamiva paripuṇṇaṃ candamaṇḍalaṃ rāhu avatthari , candappabhā antaradhāyi .

Amaccā candālokaṃ apassantā candassa rāhunā gahitabhāvaṃ rañño ārocesuṃ .

Rājā candaṃ oloketvā ‘‘ ayaṃ cando āgantukaupakkilesena upakkiliṭṭho nippabho jāto , mayhampesa rājaparivāro upakkileso , na kho pana metaṃ patirūpaṃ , yāhaṃ rāhunā gahitacando viya nippabho bhaveyyaṃ , visuddhe gaganatare virocantaṃ candamaṇḍalaṃ viya rajjaṃ pahāya pabbajissāmi , kiṃ me parena ovaditenaV3.323 , kule ca gaṇe ca alaggo hutvā attānameva ovadanto vicarissāmi , idaṃ me patirūpan ’’ ti cintetvā ‘‘ yaṃ icchatha , taṃP3.365 rājānaṃ karothā ’’ ti rajjaṃ amaccānaṃ niyyādesi .

So rajjaṃ chaḍḍetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā jhānaratisamappito himavantapadese vāsaṃ kappesi .

Videharājāpi ‘‘ sukhaṃ me sahāyassā ’’ ti vāṇije pucchitvā tassa pabbajitabhāvaṃ sutvā ‘‘ mama sahāye pabbajite ahaṃ rajjena kiṃ karissāmī ’’ ti sattayojanike mithilanagare tiyojanasatike videharaṭṭhe soḷasasu gāmasahassesu pūritāni koṭṭhāgārāni , soḷasasahassā ca nāṭakitthiyo chaḍḍetvā puttadhītaro amanasikatvā himavantapadesaṃ pavisitvā pabbajitvā pavattaphalabhojano hutvā samappavattavāsaṃ vasanto vicari .

Te ubhopi samavattacāraṃ carantā aparabhāge samāgacchiṃsu , na pana aññamaññaṃ sañjāniṃsu , sammodamānā ekatova samappavattavāsaṃ vasiṃsu .

Tadā videhatāpaso gandhāratāpasassa upaṭṭhānaṃ karoti .

TesaṃM3.345 ekasmiṃ puṇṇamadivase aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīditvā dhammatthayuttakathaṃ kathentānaṃ gaganatale virocamānaṃ candamaṇḍalaṃ rāhu avatthari .

Videhatāpaso ‘‘ kiṃ nu kho candassa pabhā naṭṭhā ’’ ti oloketvā rāhunā gahitaṃ candaṃ disvā ‘‘ ko nu kho esa ācariya , candaṃ avattharitvā nippabhamakāsī ’’ ti pucchi .

Antevāsika ayaṃ rāhu nāma candasseko upakkileso , virocituṃ na deti , ahampi rāhugahitaṃ candamaṇḍalaṃ disvā ‘‘ idaṃ parisuddhassa candamaṇḍalassa āgantukena upakkilesena nippabhaṃ jātaṃ , mayhampi idaṃ rajjaṃ upakkileso , yāva candamaṇḍalaṃ rāhu viya idaṃ nippabhaṃ na karoti , tāva pabbajissāmī ’’ ti cintetvā tadeva rāhugahitaṃ candamaṇḍalaṃ ārammaṇaṃ katvā mahārajjaṃ chaḍḍetvā pabbajitoti .

‘‘ Ācariya , tvaṃ gandhārarājā ’’ tiP3.366 ?

‘‘ Āma , ahan ’’ ti .

‘‘ Ācariya , ahampi videharaṭṭhe mithilanagare videharājā nāma , nanu mayaṃ aññamaññaṃ adiṭṭhasahāyā ’’ ti .

‘‘ Kiṃ pana te ārammaṇaṃ ahosī ’’ ti ?

Ahaṃ ‘‘ tumhe pabbajitā ’’ ti sutvā ‘‘ addhā pabbajjāya mahantaṃ guṇaṃ addasā ’’ ti tumheyeva ārammaṇaṃ katvā rajjaṃ pahāya pabbajitoti .

Te tato paṭṭhāya ativiya samaggā sammodamānā pavattaphalabhojanā hutvā vihariṃsu .

Tattha dīgharattaṃ vasitvā ca pana loṇambilasevanatthāya himavantato otaritvā ekaṃ paccantagāmaṃ sampāpuṇiṃsu .

Manussā tesaṃ iriyāpathe pasīditvā bhikkhaṃ datvā paṭiññaṃ gahetvā araññe rattidivaṭṭhānādīni māpetvā vasāpesuṃ .

Antarāmaggepi nesaṃ bhattakiccakaraṇatthāya udakaphāsukaṭṭhāne paṇṇasālaṃ kāresuṃ .

Te paccantagāme bhikkhaṃ caritvā tāya paṇṇasālāya nisīditvāV3.324 paribhuñjitvā attano vasanaṭṭhānaṃ gacchanti .

Tepi manussā tesaṃ āhāraṃ dadamānā ekadā loṇaṃ patte pakkhipitvā denti , ekadā paṇṇapuṭe bandhitvā denti , ekadā aloṇakāhārameva denti .

Te ekadivasaṃ paṇṇapuṭe bahutaraṃ loṇaṃ adaṃsu .

Videhatāpaso loṇaṃ ādāya gantvā bodhisattassa bhattakiccakāle pahonakaṃ datvā attanopi pamāṇayuttaṃ gahetvā atirekaṃ paṇṇapuṭe bandhitvā ‘‘ aloṇakadivase bhavissatī ’’ ti tiṇavaṭṭikaantare ṭhapesi .

Athekadivasaṃ aloṇake āhāre laddhe videho gandhārassa bhikkhābhājanaṃ datvā tiṇavaṭṭikaantarato loṇaṃ āharitvā ‘‘ ācariya , loṇaṃ gaṇhathā ’’ ti āha .

‘‘ Ajja manussehiM3.346 loṇaṃ na dinnaṃ , tvaṃ kuto labhasī ’’ ti ?

‘‘ Ācariya , purimadivase manussā bahuṃ loṇamadaṃsu , athāhaṃ ‘ aloṇakadivase bhavissatī ’ ti atirekaṃ loṇaṃ ṭhapesin ’’ ti .

Atha naṃ bodhisatto ‘‘ moghapurisa , tiyojanasatikaṃ videharaṭṭhaṃ pahāya pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ patvā idāni loṇasakkharāya taṇhaṃ janesī ’’ ti tajjetvā ovadanto paṭhamaṃ gāthamāha –

76.

‘‘ HitvāP3.367 gāmasahassāni , paripuṇṇāni soḷasa ;

Koṭṭhāgārāni phītāni , sannidhiṃ dāni kubbasī ’’ ti .

Tattha koṭṭhāgārānīti suvaṇṇarajatamaṇimuttādiratanakoṭṭhāgārāni ceva dussakoṭṭhāgārāni ca dhaññakoṭṭhāgārāni ca .

Phītānīti pūrāni .

Sannidhiṃ dāni kubbasīti idāni ‘‘ sve bhavissati , tatiyadivase bhavissatī ’’ ti loṇamattaṃ sannidhiṃ karosīti .

Videho evaṃ garahiyamāno garahaṃ asahanto paṭipakkho hutvā ‘‘ ācariya , tumhe attano dosaṃ adisvā mayhameva dosaṃ passatha , nanu tumhe ‘ kiṃ me parena ovaditena , attānameva ovadissāmī ’ ti rajjaṃ chaḍḍetvā pabbajitā , tumhe idāni maṃ kasmā ovadathā ’’ ti codento dutiyaṃ gāthamāha –

77.

‘‘ Hitvā gandhāravisayaṃ , pahūtadhanadhāriyaṃ ;

Pasāsanato nikkhanto , idha dāni pasāsasī ’’ ti .

Tattha pasāsanatoti ovādānusāsanīdānato .

Idha dānīti idāni idha araññe kasmā maṃ ovadathāti .

TaṃV3.325 sutvā bodhisatto tatiyaṃ gāthamāha –

78.

‘‘ Dhammaṃ bhaṇāmi vedeha , adhammo me na ruccati ;

Dhammaṃ me bhaṇamānassa , na pāpamupalimpatī ’’ ti .

Tattha dhamman ti sabhāvaṃ , buddhādīhi vaṇṇitaṃ pasatthaṃ kāraṇameva .

Adhammo me na ruccatīti adhammo nāma asabhāvo mayhaṃ kadācipi na ruccati .

Na pāpamupalimpatīti mama sabhāvameva kāraṇameva bhaṇantassa pāpaṃ nāma hadayeM3.347 na limpati na allīyati .

Ovādadānaṃ nāmetaṃ buddhapaccekabuddhasāvakabodhisattānaṃ paveṇī .

Tehi dinnovādaṃ bālā na gaṇhanti , ovādadāyakassa pana pāpaṃ nāma natthi .

‘‘ Nidhīnaṃva pavattāraṃ , yaṃ passe vajjadassinaṃ ;

Niggayhavādiṃ medhāviṃ , tādisaṃ paṇḍitaṃ bhaje ;

Tādisaṃ bhajamānassa , seyyo hoti na pāpiyo .

‘‘ Ovadeyyānusāseyya , asabbhā ca nivāraye ;

Satañhi so piyo hoti , asataṃ hoti appiyo ’’ ti .( dha . pa .76-77);

Videhatāpaso bodhisattassa kathaṃ sutvā ‘‘ ācariya , atthanissitaṃ kathentenapi paraṃ ghaṭṭetvā rosetvā kathetuṃ naP3.368 vaṭṭati , tvaṃ maṃ kuṇṭhasatthakena muṇḍento viya atipharusaṃ kathesī ’’ ti vatvā catutthaṃ gāthamāha –

79.

‘‘ Yena kenaci vaṇṇena , paro labhati ruppanaṃ ;

Mahatthiyampi ce vācaṃ , na taṃ bhāseyya paṇḍito ’’ ti .

Tattha yena kenacīti dhammayuttenāpi kāraṇena .

Labhati ruppanan ti ghaṭṭanaṃ dussanaṃ kuppanaṃ labhatiyeva .

Na taṃ bhāseyyāti tasmā taṃ parapuggalaṃ yāya so vācāya dussati , taṃ mahatthiyaṃ mahantaṃ atthanissitampi vācaṃ na bhāseyyāti attho .

Athassa bodhisatto pañcamaṃ gāthamāha –

80.

‘‘ KāmaṃV3.326 ruppatu vā mā vā , bhusaṃva vikirīyatu ;

Dhammaṃ me bhaṇamānassa , na pāpamupalimpatī ’’ ti .

Tattha kāman ti ekaṃsena .

Idaṃ vuttaṃ hoti – ayuttakārako puggalo ‘‘ ayuttaṃ te katan ’’ ti ovadiyamāno ekaṃseneva kujjhatu vā mā vā kujjhatu , atha vā bhusamuṭṭhi viya vikirīyatu , mayhaṃ pana dhammaṃ bhaṇantassa pāpaṃ nāma natthīti .

Evañca pana vatvā ‘‘ na vo ahaṃ , ānanda , tathā parakkamissāmi , yathā kumbhakāro āmake āmakamatte .

Niggayha niggayhāhaṃ ānanda , vakkhāmi , yoM3.348 sāro so ṭhassatī ’’ ti ( ma . ni .3.196) imassa sugatovādassa anurūpāya paṭipattiyā ṭhatvā ‘‘ yathā kumbhakāro bhājanesu punappunaṃ ākoṭetvā ākoṭetvā āmakaṃ aggahetvā supakkameva bhājanaṃ gaṇhāti , evaṃ punappunaṃ ovaditvā niggaṇhitvā pakkabhājanasadiso puggalo gahetabbo ’’ ti dassetuṃ puna taṃ ovadanto –

81.

‘‘ No ce assa sakā buddhi , vinayo vā susikkhito ;

Vane andhamahiṃsova , careyya bahuko jano .

82.

‘‘ Yasmā ca panidhekacce , āceramhi susikkhitā ;

Tasmā vinītavinayā , caranti susamāhitā ’’ ti .

– idaṃ gāthādvayamāha ;

TassatthoP3.369 – samma vedeha , imesañhi sattānaṃ sace attano buddhi vā paṇḍite ovādadāyake nissāya ācārapaṇṇattivinayo vā susikkhito na bhaveyya , evaṃ sante yathā tiṇalatādigahane vane andhamahiṃso gocarāgocaraṃ sāsaṅkanirāsaṅkañca ṭhānaṃ ajānanto carati , tathā tumhādiso bahuko jano careyya .

Yasmā pana idha ekacce sakāya buddhiyā rahitā sattā ācariyasantike ācārapaṇṇattisusikkhitā , tasmā ācariyehi attano attano anurūpena vinayena vinītattā vinītavinayā susamāhitā ekaggacittā hutvā carantīti .

Iminā idaṃ dasseti – iminā hi sattena gihinā hutvā attano kulānurūpā , pabbajitena pabbajitānurūpā sikkhā sikkhitabbā .

Gihinopi hi attano kulānurūpesu kasigorakkhādīsu sikkhitāva sampannājīvā hutvā susamāhitā caranti , pabbajitāpi pabbajitānurūpesuV3.327 pāsādikesu abhikkantapaṭikkantādīsu adhisīlaadhicittaadhipaññāsikkhāsu sikkhitāva vigatavikkhepā susamāhitā caranti .

Lokasmiñhi –

‘‘ Bāhusaccañca sippañca , vinayo ca susikkhito ;

Subhāsitā ca yā vācā , etaṃ maṅgalamuttaman ’’ ti .( khu . pā .5.5; su . ni .264);

Taṃ sutvā vedehatāpaso ‘‘ ācariya , ito paṭṭhāya maṃ ovadatha anusāsatha , ahaṃ anadhivāsanajātikatāya tumhehi saddhiṃ kathesiṃ , taṃM3.349 me khamathā ’’ ti vanditvā mahāsattaṃ khamāpesi .

Te samaggavāsaṃ vasitvā puna himavantameva agamaṃsu .

Tatra bodhisatto vedehatāpasassa kasiṇaparikammaṃ kathesi .

So taṃ katvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattesi .

Iti te ubhopi aparihīnajjhānā brahmalokaparāyaṇā ahesuṃ .

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –

‘‘ tadā vedeho ānando ahosi , gandhārarājā pana ahameva ahosīn ’’ ti .

Gandhārajātakavaṇṇanā paṭhamā .

Issues

( Tatiyo bhāgo )

( Tatiyo bhāgo )