[301]1. Cūḷakāliṅgajātakavaṇṇanā
Vivarathimāsaṃ
V3.1P3.1M3.1 dvāran ti idaṃ satthā jetavane viharanto catunnaṃ paribbājikānaṃ pabbajjaṃ ārabbha kathesi .Vesāliyaṃ kira licchavirājūnaṃ satta sahassāni satta satāni satta ca licchavī vasiṃsu .
Te sabbepi pucchāpaṭipucchācittakā ahesuṃ .
Atheko pañcasu vādasatesu byatto nigaṇṭho vesāliyaṃ sampāpuṇi , te tassa saṅgahaṃ akaṃsu .
Aparāpi evarūpā nigaṇṭhī sampāpuṇi
V3.2 .Rājāno dvepi jane vādaṃ kāresuṃ , ubhopi sadisāva ahesuṃ .
Tato licchavīnaṃ etadahosi ‘‘ ime dvepi paṭicca uppanno putto byatto bhavissatī ’’ ti .
Tesaṃ vivāhaṃ kāretvā dvepi ekato vāsesuṃ .
Atha nesaṃ saṃvāsamanvāya paṭipāṭiyā catasso dārikāyo eko ca dārako jāyi .
Dārikānaṃ ‘‘ saccā , lolā , avadhārikā , paṭicchādā ’’ ti nāmaṃ akaṃsu , dārakassa ‘‘ saccako ’’ ti .
Te
M3.2 pañcapi janā viññutaṃ pattā mātito pañca vādasatāni , pitito pañca vādasatānīti vādasahassaṃ uggaṇhiṃsu .Mātāpitaro dārikānaṃ evaṃ ovadiṃsu ‘‘ sace koci gihī tumhākaṃ vādaṃ bhindissati , tassa pādaparicārikā bhaveyyātha .
Sace pabbajito bhindissati , tassa santike pabbajeyyāthā ’’ ti .
Aparabhāge mātāpitaro kālamakaṃsu .
Tesu kālakatesu saccakanigaṇṭho tattheva vesāliyaṃ licchavīnaṃ sippaṃ sikkhāpento vasi .
Bhaginiyo jambusākhaṃ gahetvā vādatthāya
P3.2 nagarā nagaraṃ caramānā sāvatthiṃ patvā nagaradvāre sākhaṃ nikhaṇitvā ‘‘ yo amhākaṃ vādaṃ āropetuṃ sakkoti gihī vā pabbajito vā , so etaṃ paṃsupuñjaṃ pādehi vikiritvā pādeheva sākhaṃ maddatū ’’ ti dārakānaṃ vatvā bhikkhāya nagaraṃ pavisiṃsu .Athāyasmā sāriputto asammaṭṭhaṭṭhānaṃ sammajjitvā rittaghaṭesu pānīyaṃ upaṭṭhapetvā gilāne ca paṭijaggitvā divātaraṃ sāvatthiṃ piṇḍāya pavisanto taṃ sākhaṃ disvā dārake pucchi , dārakā taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu .
Thero dārakeheva pātāpetvā maddāpetvā ‘‘ yehi ayaṃ sākhā ṭhapitā , te katabhattakiccāva āgantvā jetavanadvārakoṭṭhake maṃ passantū ’’ ti dārakānaṃ vatvā nagaraṃ pavisitvā katabhattakicco vihāradvārakoṭṭhake aṭṭhāsi .
Tāpi paribbājikā bhikkhāya caritvā āgatā sākhaṃ madditaṃ disvā ‘‘ kenāyaṃ madditā ’’ ti vatvā ‘‘ sāriputtattherena , sace tumhe vādatthikā , jetavanadvārakoṭṭhakaṃ gacchathā ’’ ti dārakehi vuttā puna nagaraṃ pavisitvā mahājanaṃ sannipātetvā vihāradvārakoṭṭhakaṃ gantvā theraṃ vādasahassaṃ pucchiṃsu .
Thero taṃ vissajjetvā ‘‘ aññaṃ kiñci jānāthā ’’ ti pucchi .
‘‘ Na jānāma , sāmī ’’ ti .
‘‘ Ahaṃ pana vo kiñci pucchāmī ’’ ti .
‘‘ Puccha , sāmi , jānantiyo kathessāmā ’’ ti .
Thero ‘‘ ekaṃ nāma kin ’’ ti pucchi .
Tā na jāniṃsu .
Thero vissajjesi .
Tā ‘‘ amhākaṃ , sāmi , parājayo , tumhākaṃ jayo ’’ ti āhaṃsu .
‘‘ Idāni kiṃ karissathā ’’ ti ?
‘‘ Amhākaṃ mātāpitūhi ayaṃ ovādo dinno ‘ sace vo gihī vādaṃ bhindissati , tassa pajāpatiyo bhaveyyātha .
Sace pabbajito , tassa santike pabbajeyyāthā ’ ti , pabbajjaṃ no dethā ’’ ti .
Thero ‘‘ sādhū ’’ ti vatvā tā uppalavaṇṇāya theriyā santike pabbājesi .
Tā sabbāpi na cirasseva arahattaṃ
V3.3 pāpuṇiṃsu .Athekadivasaṃ
M3.3 bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ āvuso , sāriputtatthero catunnaṃ paribbājikānaṃ avassayo hutvā sabbā arahattaṃ pāpesī ’’ ti .Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepesa etāsaṃ avassayo
P3.3 ahosi , idāni pana pabbajjābhisekaṃ dāpesi , pubbe rājamahesiṭṭhāne ṭhapesī ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .Atīte kāliṅgaraṭṭhe dantapuranagare kāliṅgarāje rajjaṃ kārente assakaraṭṭhe pāṭalinagare assako nāma rājā rajjaṃ kāresi .
Kāliṅgo sampannabalavāhano sayampi nāgabalo paṭiyodhaṃ na passati .
So yujjhitukāmo hutvā amaccānaṃ ārocesi ‘‘ ahaṃ yuddhatthiko , paṭiyodhaṃ pana na passāmi , kiṃ karomā ’’ ti .
Amaccā ‘‘ attheko , mahārāja , upāyo , dhītaro te catasso uttamarūpadharā , tā pasādhetvā paṭicchannayāne nisīdāpetvā balaparivutā gāmanigamarājadhāniyo carāpetha .
Yo rājā tā attano gehe kātukāmo bhavissati , tena saddhiṃ yuddhaṃ karissāmā ’’ ti vadiṃsu .
Rājā tathā kāresi .
Tāhi gatagataṭṭhāne rājāno bhayena tāsaṃ nagaraṃ pavisituṃ na denti , paṇṇākāraṃ pesetvā bahinagareyeva vasāpenti .
Evaṃ sakalajambudīpaṃ vicaritvā assakaraṭṭhe pāṭalinagaraṃ pāpuṇiṃsu .
Assakopi nagaradvārāni pidahāpetvā paṇṇākāraṃ pesesi .
Tassa nandiseno nāma amacco paṇḍito byatto upāyakusalo .
So cintesi ‘‘ imā kira rājadhītaro sakalajambudīpaṃ vicaritvā paṭiyodhaṃ na labhiṃsu , evaṃ sante jambudīpo tuccho nāma ahosi , ahaṃ kāliṅgena saddhiṃ yujjhissāmī ’’ ti .
So nagaradvāraṃ gantvā dovārike āmantetvā tāsaṃ dvāraṃ vivarāpetuṃ paṭhamaṃ gāthamāha –
1.
‘‘ Vivarathimāsaṃ dvāraṃ , nagaraṃ pavisantu aruṇarājassa ;
Sīhena susiṭṭhena , surakkhitaṃ nandisenenā ’’ ti .
Tattha aruṇarājassāti so hi rajje patiṭṭhitakāle raṭṭhanāmavasena assako nāma jāto , kuladattiyaṃ panassa nāmaṃ aruṇoti
M3.4P3.4 .Tenāha ‘‘ aruṇarājassā ’’ ti .
Sīhenāti purisasīhena .
Susiṭṭhenāti ācariyehi suṭṭhu anusāsitena .
Nandisenenāti mayā nandisenena nāma .
So evaṃ vatvā dvāraṃ vivarāpetvā tā gahetvā assakarañño datvā ‘‘ tumhe mā bhāyittha , yuddhe sati ahaṃ jinissāmi , imā uttamarūpadharā rājadhītaro mahesiyo karothā ’’ ti tāsaṃ abhisekaṃ dāpetvā tāhi saddhiṃ āgate purise ‘‘ gacchatha , tumhe rājadhītūnaṃ assakarājena mahesiṭṭhāne
V3.4 ṭhapitabhāvaṃ tumhākaṃ rañño ācikkhathā ’’ ti uyyojesi .Te gantvā ārocesuṃ .
Kāliṅgo ‘‘ na hi nūna so mayhaṃ balaṃ jānātī ’’ ti vatvā tāvadeva mahatiyā senāya nikkhami .
Nandiseno tassa āgamanaṃ ñatvā ‘‘ attano kira rajjasīmāyameva hotu , mā amhākaṃ rañño rajjasīmaṃ okkamatu , ubhinnaṃ rajjānaṃ antare yuddhaṃ bhavissatī ’’ ti sāsanaṃ pesesi .
So sāsanaṃ sutvā attano rajjapariyanteyeva aṭṭhāsi .
Assakopi attano rajjapariyante aṭṭhāsi .
Tadā bodhisatto isipabbajjaṃ pabbajitvā tesaṃ dvinnaṃ rajjānaṃ antare paṇṇasālāyaṃ vasati .
Kāliṅgo cintesi ‘‘ samaṇā nāma kiñci jānissanti , ko jānāti , kiṃ bhavissati , kassa jayo vā parājayo vā bhavissati , tāpasaṃ pucchissāmī ’’ ti aññātakavesena bodhisattaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘ bhante , kāliṅgo ca assako ca yujjhitukāmā attano attano rajjasīmāyameva ṭhitā , etesu kassa jayo bhavissati , kassa parājayo ’’ ti pucchi .
Mahāpuñña , ahaṃ ‘‘ asukassa jayo , asukassa parājayo ’’ ti na jānāmi , sakko pana devarājā idhāgacchati , tamahaṃ pucchitvā kathessāmi , sve āgaccheyyāsīti .
Sakko bodhisattassa upaṭṭhānaṃ āgantvā
P3.5 nisīdi , atha naṃ bodhisatto tamatthaṃ pucchi .Bhante , kāliṅgo jinissati , assako parājissati , idañcidañca pubbanimittaṃ paññāyissatīti .
Kāliṅgo punadivase āgantvā pucchi , bodhisattopissa ācikkhi .
So ‘‘ kiṃ nāma pubbanimittaṃ bhavissatī ’’ ti apucchitvāva ‘‘ ahaṃ kira jinissāmī ’’ ti uṭṭhāya tuṭṭhiyā pakkāmi .
Sā kathā vitthārikā ahosi .
Taṃ sutvā assako nandisenaṃ pakkosāpetvā ‘‘ kāliṅgo kira jinissatiṃ
M3.5 , mayaṃ parājissāma , kiṃ nu kho kātabban ’’ ti āha .So ‘‘ ko etaṃ jānāti mahārāja , kassa jayo vā parājayo vā , tumhe mā cintayitthā ’’ ti rājānaṃ assāsetvā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinno ‘‘ bhante , ko jinissati , ko parājissatī ’’ ti pucchi .
‘‘ Kāliṅgo jinissati , assako parājissatī ’’ ti ?
‘‘ Bhante , jinantassa pubbanimittaṃ kiṃ bhavissati , kiṃ parājinantassā ’’ ti ?
‘‘ Mahāpuñña , jinantassa ārakkhadevatā sabbaseto usabho bhavissati , itarassa sabbakāḷako , ubhinnampi ārakkhadevatā yujjhitvā jayaparājayaṃ karissantī ’’ ti .
Nandiseno taṃ sutvā uṭṭhāya gantvā rañño sahāye sahassamatte mahāyodhe gahetvā avidūre pabbataṃ abhiruyha ‘‘ ambho , amhākaṃ rañño jīvitaṃ dātuṃ sakkhissathā ’’ ti pucchi .
‘‘ Āma , sakkhissāmā ’’ ti .
‘‘ Tena hi imasmiṃ papāte patathā ’’ ti .
Te patituṃ ārabhiṃsu .
Atha ne vāretvā ‘‘ alaṃ ettha patanena , amhākaṃ rañño jīvitaṃ dātuṃ suhadayā anivattino hutvā yujjhathā ’’ ti āha .
Te sampaṭicchiṃsuṃ .
Atha
V3.5 saṅgāme upaṭṭhite kāliṅgo ‘‘ ahaṃ kira jinissāmī ’’ ti vosānaṃ āpajji , balakāyāpissa ‘‘ amhākaṃ kira jayo ’’ ti vosānaṃ āpajjitvā sannāhaṃ akatvā vaggavaggāP3.6 hutvā yathāruci pakkamiṃsu , vīriyakaraṇakāle vīriyaṃ na kariṃsu .Ubhopi rājāno assaṃ abhiruhitvā ‘‘ yujjhissāmā ’’ ti aññamaññaṃ upasaṅkamanti .
Ubhinnaṃ ārakkhadevatā purato gantvā kāliṅgarañño ārakkhadevatā sabbaseto usabho ahosi , itarassa sabbakāḷako .
Tā devatāpi aññamaññaṃ yujjhanākāraṃ dassentā upasaṅkamiṃsu .
Te pana usabhā ubhinnaṃ rājūnaṃyeva paññāyanti , na aññesaṃ .
Nandiseno assakaṃ pucchi ‘‘ paññāyati te , mahārāja , ārakkhadevatā ’’ ti .
‘‘ Āma , paññāyatī ’’ ti .
‘‘ Kenākārenā ’’ ti .
‘‘ Kāliṅgarañño ārakkhadevatā sabbaseto usabho hutvā paññāyati , amhākaṃ ārakkhadevatā sabbakāḷako kilamanto hutvā tiṭṭhatī ’’ ti .
‘‘ Mahārāja , tumhe mā bhāyatha , mayaṃ jinissāma , kāliṅgo parājissati , tumhe assapiṭṭhito otaritvā imaṃ sattiṃ gahetvā susikkhitasindhavaṃ udarapasse vāmahatthena uppīḷetvā iminā purisasahassena saddhiṃ vegena gantvā kāliṅgarañño ārakkhadevataṃ sattippahārena pātetha , tato mayaṃ sahassamattā sattisahassena paharissāma
M3.6 , evaṃ kāliṅgassa ārakkhadevatā nassissati , tato kāliṅgo parājissati , mayaṃ jinissāmā ’’ ti .Rājā ‘‘ sādhū ’’ ti nandisenena dinnasaññāya gantvā sattiyā pahari , sūrayodhasahassāpi amaccā sattisahassena pahariṃsu .
Ārakkhadevatā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi , tāvadeva kāliṅgo parājitvā palāyi .
Taṃ palāyamānaṃ disvā sahassamattā amaccā ‘‘ kāliṅgo palāyatī ’’ ti unnadiṃsu .
Kāliṅgo maraṇabhayabhīto palāyamāno taṃ tāpasaṃ akkosanto dutiyaṃ gāthamāha –
2.
‘‘ Jayo kaliṅgānamasayhasāhinaṃ , parājayo anayo assakānaṃ ;
Icceva
P3.7 te bhāsitaṃ brahmacāri , na ujjubhūtā vitathaṃ bhaṇantī ’’ ti .Tattha asayhasāhinan ti asayhaṃ dussahaṃ sahituṃ samatthānaṃ .
Icceva te bhāsitan ti evaṃ tayā kūṭatāpasa lañjaṃ gahetvā parājinakarājānaṃ jinissati , jinanarājānañca parājissatīti bhāsitaṃ .
Na ujjubhūtāti ye kāyena vācāya manasā ca ujubhūtā , na te musā bhaṇantīti .
Evaṃ so tāpasaṃ akkosanto palāyanto attano nagarameva gato , nivattitvā oloketumpi nāsakkhi .
Tato katipāhaccayena sakko tāpasassa upaṭṭhānaṃ agamāsi .
Tāpaso tena saddhiṃ kathento tatiyaṃ gāthamāha –
3.
‘‘ Devā
V3.6 musāvādamupātivattā , saccaṃ dhanaṃ paramaṃ tesu sakka ;Taṃ te musā bhāsitaṃ devarāja , kiṃ vā paṭicca maghavā mahindā ’’ ti .
Tattha taṃ te musā bhāsitan ti yaṃ tayā mayhaṃ bhāsitaṃ , taṃ atthabhañjanakamusāvādaṃ kathentena tayā musā bhāsitaṃ , tayā kiṃ kāraṇaṃ paṭicca evaṃ bhāsitanti ?
Taṃ
M3.7 sutvā sakko catutthaṃ gāthamāha – 4.
‘‘ Nanu te sutaṃ brāhmaṇa bhaññamāne , devā na issanti purisaparakkamassa ;
Damo samādhi manaso abhejjo , abyaggatā nikkamanañca kāle ;
Daḷhañca viriyaṃ purisaparakkamo ca , teneva āsi vijayo assakānan ’’ ti .
Tassattho – kiṃ tayā , brāhmaṇa , tattha tattha vacane bhaññamāne idaṃ na sutapubbaṃ , yaṃ devā purisaparakkamassa na issanti na usūyanti , assakarañño
P3.8 vīriyakaraṇavasena attadamanasaṅkhāto damo , samaggabhāvena manaso abhejjo , abhejja samādhi , assakarañño sahāyānaṃ vīriyakaraṇakāle abyaggatā yathā kāliṅgassa manussā vaggavaggā hutvā osakkiṃsu , evaṃ anosakkanaṃ samaggabhāvena abhejjacittānaṃ vīriyañca purisaparakkamo ca thiro ahosi , teneva kāraṇena assakānaṃ jayo ahosīti .Palāte ca pana kāliṅge assakarājā vilopaṃ gāhāpetvā attano nagaraṃ gato .
Nandiseno kāliṅgassa sāsanaṃ pesesi ‘‘ imāsaṃ catunnaṃ rājakaññānaṃ dāyajjakoṭṭhāsaṃ pesetu , sace na peseti , kātabbamettha jānissāmī ’’ ti .
So taṃ sāsanaṃ sutvā bhītatasito tāhi laddhabbadāyajjaṃ pesesi , tato paṭṭhāya samaggavāsaṃ vasiṃsu .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘ tadā kāliṅgarañño dhītaro imā daharabhikkhuniyo ahesuṃ , nandiseno sāriputto , tāpaso pana ahameva ahosin ’’ ti .
Cūḷakāliṅgajātakavaṇṇanā paṭhamā .